mở đầu, kết thúc, xử lý tốc độ từng đoạn, từng câu, phối bè; tạo sự độc đáo bằng cách dịch giọng hoặc đọc lời theo tiết tấu… 1. Tiết mục Tiết mục được hiểu là từng trò, từng mục được đem ra trình diễn trong một chương trình. Là một trong những màn biểu diễn trong chương trình hay một trong những hình thức nghệ thuật trong một chương trình biểu diễn. Theo định nghĩa trong cuốn “Từ điển Tiếng Việt” (2006) của tác giả Nguyễn Kim Thản thì: “Tiết mục là một bộ phận trong một chương trình biểu diễn nghệ thuật không kể dài hay ngắn, không kể thể loại: biểu diễn nhiều tiết mục đặc sắc hay tiết mục đơn ca” [39, tr.
Như vậy, trong một chương trình biểu diễn, tiết mục là các bộ phận hợp thành, được sắp xếp theo một trình tự để thực hiện trong một thời gian nhất định. Xác định được vị trí, vai trò của từng tiết mục, xây dựng nội 10 dung từng tiết mục một cách cụ thể, chi tiết sẽ mang lại hiệu quả cao cho chương trình biểu diễn nghệ thuật. Chương trình biểu diễn Chương trình là các mục, các vấn đề, nhiệm vụ đề ra và được sắp xếp theo một trình tự để thực hiện trong một thời gian nhất định: chương trình biểu diễn, chương trình hoạt động, lên chương trình. Tổng hợp là tập hợp đầy đủ toàn bộ những điều, những sự kiện đang còn rải rác để nhập chung lại làm một.
Là có nhiều thành phần liên hệ chặt chẽ với nhau thành một chỉnh thể [2, tr. Theo đó, chương trình biểu diễn là tập hợp bao gồm nhiều thể loại, nhiều hình thức thể hiện khác nhau, được tập hợp thành một chương trình mang nhiều mầu sắc và phong cách đa dạng, tạo nên một chương trình tổng hợp hay, hiệu quả và hấp dẫn. Ngoại khóa âm nhạc Hiểu một cách chung nhất, hoạt động ngoại khóa: “Là dạng hoạt động của học sinh ngoài giờ lên lớp chính thức, ngoài phạm vi quy định của chương trình bộ môn Âm nhạc. Hoạt động này được gắn với những yêu cầu, nội dung của các môn học để có tác dụng bổ sung, hỗ trợ cho giáo dục chính khóa” [42; tr.
Hoạt động ngoại khóa do nhà trường phổ thông tổ chức và quản lý với sự tham gia, phối kết hợp của gia đình, các tổ chức, các lực lượng xã hội. Hoạt động này được tiến hành nối tiếp, xen kẽ hoạt động dạy - học trong nhà trường hoặc trong phạm vi cộng đồng. Hoạt động âm nhạc ngoại khóa trong trường THCS là những hoạt động được tổ chức theo nhóm, tập thể hay dưới hình thức các câu lạc bộ âm nhạc, nhằm mục đích tạo ra các hoạt động trải nghiệm, thực hành, rèn luyện hay củng cố mở rộng những hiểu biết về văn hóa âm nhạc cho học 11 sinh THCS. Hoạt động âm nhạc ngoại khóa không chỉ là môi trường để các học sinh THCS thực hành và vận dụng những hiểu biết và kĩ năng thực hành âm nhạc mà còn là môi trường tạo nên sự gắn bó đoàn kết, những cơ sở nền tảng của tình cảm cộng đồng xã hội, lòng yêu quí và trân trọng các giá trị nghệ thuật của nhân loại và dân tộc, đồng thời đây cũng là những môi trường hình thành và rèn luyện những kĩ năng "mềm" trong ứng xử, giao tiếp.
và những phẩm chất tốt đẹp của các thế hệ công dân trong xã hội hiện đại, nhất là sự chi phối và ảnh hưởng của những phương tiện và thiết bị công nghệ đã khiến cho con người mất đi nhiều cơ hội giao tiếp trực tiếp với nhau trong tập thể [12, tr. Như vậy, theo cách hiểu của chúng tôi, Âm nhạc ngoại khóa (hoạt động âm nhạc ngoại khóa) là một dạng hoạt động của học sinh ngoài giờ lên lớp chính thức, ngoài phạm vi quy định của chương trình bộ môn Âm nhạc trong trường phổ thông. Hoạt động này được gắn với những yêu cầu, nội dung của chương trình giáo dục Âm nhạc trong nhà trường phổ thông, qua đó có tác dụng bổ sung, hỗ trợ cho giáo dục Âm nhạc chính khóa và hướng đến mục tiêu phát triển toàn diện trong bậc giáo dục phổ thông. Học sinh Trung học cơ sở Lứa tuổi học sinh trung học cơ sở (THCS) (lứa tuổi thiếu niên) là một giai đoạn quan trọng trong sự phát triển của con người, diễn ra giữa giai đoạn trẻ em và tuổi trưởng thành.
Đây là lứa tuổi có bước nhảy vọt về vật chất lẫn tinh thần, giai đoạn mà có thể tạo ra những nội dung cơ bản và sự khác biệt đặc thù về mọi mặt phát triển: thể chất, trí tuệ, giao tiếp, đạo đức, tình cảm, lối sống của các em. Học sinh trung học cơ sở là thuật ngữ dùng để chỉ nhóm học sinh có độ tuổi từ 11 đến 15 tuổi. Đó là những em đang theo học từ lớp 6 đến lớp 9 12 ở trường THCS. Lứa tuổi này còn gọi là lứa tuổi thiếu niên và nó có một vị trí đặc biệt quan trọng trong quá trình phát triển của trẻ em.
Nghiên cứu về đặc điểm lứa tuổi này cho thấy, đây là thời kỳ quá độ từ tuổi thơ sang tuổi trưởng thành; giai đoạn có rất nhiều khả năng, nhiều phương án, nhiều con đường để trẻ em trưởng thành. Đây là thời kỳ mà tính tích cực xã hội của trẻ em được phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là trong việc thiết lập các quan hệ với người lớn, với bạn bè, trong việc lĩnh hội các giá trị xã hội, thiết kế tương lai của mình và những kế hoạch hành động cá nhân tương ứng. Trong thời kỳ tuổi thiếu niên đều diễn ra sự cấu tạo lại, hình thành các cấu trúc mới về thể chất, sinh lý, về hoạt động, tương tác xã hội và tâm lý, nhân cách, xuất hiện những yếu tố mới của sự trưởng thành. Từ đó hình thành cơ sở nền tảng và vạch chiều hướng cho sự trưởng thành thực thụ của cá nhân, tạo nên đặc thù riêng của lứa tuổi.
Như vậy, có thể thấy, lứa tuổi học sinh THCS là giai đoạn khó khăn, phức tạp và nhiều mâu thuẫn trong quá trình phát triển và đồng thời cũng là thời kỳ chuẩn bị quan trọng cho những bước trưởng thành sau này. Những diễn biến về tâm sinh lý của học sinh THCS ở lứa tuổi này có ảnh hưởng rất nhiều đến khả năng âm nhạc và khả năng hoạt động ngoại khóa âm nhạc cho chính các em. Mặt khác, từ những hoàn cảnh, không gian sinh sống ở các vùng miền khác nhau, nên khả năng lĩnh hội và thể hiện âm nhạc cũng khác nhau dẫn đến sự không đồng đều về khả năng ở lứa tuổi này. Do đó, trong các hoạt động giáo dục trong nhà trường nói chung, hoạt động giáo dục âm nhạc nói riêng, giáo viên cần nắm được vị trí, ý nghĩa của giai đoạn phát triển tâm lý lứa tuổi thiếu niên, những khó khăn, thuận lợi của sự phát triển tâm, sinh lý học sinh THCS để thực hiện nhiệm vụ dạy học, giáo dục và hình thành một cách toàn diện nhân cách học sinh.
Dân ca, vùng dân ca 1. Khái niệm dân ca Trong kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc ta, dân ca là một trong những di sản văn hóa vô cùng quý báu. Tìm hiểu dân ca nói chung và dân ca Việt Nam nói riêng đều cho thấy: Dân ca là những làn điệu, những bài hát truyền thống được lưu truyền trong dân gian, là những bài hát của nhân dân, là những bài hát được truyền khẩu trong dân gian và thường là không có tác giả rõ ràng. Đầu tiên bài hát có thể do một vài người nghĩ ra rồi truyền miệng qua nhiều người, từ đời này qua đời khác và được phổ biến ở từng vùng, từng dân tộc.
Các bài dân ca được gọt giũa, sàng lọc qua nhiều năm tháng bền vững cùng với thời gian, dân ca mang tính địa phương, của từng vùng, từng dân tộc. Trong nghiên cứu Tìm hiểu dân ca Việt Nam, Nhạc sĩ Phạm Phúc Minh đã chỉ ra: “Dân ca là những bài hát cổ truyền do nhân dân sáng tác, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác và được nhân dân ca hát theo phong tục tập quán của từng địa phương, từng dân tộc” [25, tr.11] Theo tác giả Nguyễn Thụy Loan, “Nền tảng của mỗi vùng dân ca đương nhiên là các thể loại dân ca đã được nhân dân lao động sáng tạo từ thủa xa xưa, được lưu truyền và hoàn thiện qua bao thế hệ cho tới nay” [22, tr. Trong cuốn Nhập môn Âm nhạc Cổ truyền, PGS.TS Hà Thị Hoa [14] đã chỉ rõ: Những yếu tố cấu thành dân ca đó là môi trường, lao động, phong tục tập quán, nghi lễ tín ngưỡng, tôn giáo, ngôn ngữ, ngữ điệu và âm nhạc, trong đó âm nhạc là quan trọng nhất. Âm nhạc là yếu tố giữa vai trò quyết định đối với sự hình thành dân ca, về tính chất nghệ thuật, tính chất dân tộc và mầu sắc địa phương của dân ca.
14 Dân ca mỗi địa phương có mầu sắc riêng, mang cốt cách, bản sắc của tộc người đó. Dân ca chính là những hạt ngọc, được chắt lọc tinh tế, kỹ lưỡng từ bao thế hệ mà thành. Dân ca luôn gắm bó chặt chẽ với con người. Dân ca chính là một trong những hợp phần, bản sắc văn hóa của dân tộc.
Nó mang trong mình bề dày lịch sử và những đặc trưng bao quát nhất của âm nhạc dân gian nói chung [14, tr. Tác giả Nguyễn Thị Nga, trong luận văn cao học Lý luận và phương pháp dạy học Âm nhạc đã xác định: Dân ca là những bài hát đã đi vào kho tàng nghệ thuật dân gian bằng cách truyền khẩu trong nhân dân. Chúng luôn được biến đổi (dị bản) và khó có thể xác định được tên tác giả. Tức là có thể một bài dân ca sẽ có nhiều dị bản khác nhau vì trong quá trình lưu truyền, nhân dân sẽ có những sáng tạo bổ sung vào bài hát dân ca nguyên thủy [28, tr.
Vùng dân ca Dân ca Việt Nam rất đa dạng và phong phú, chúng đều bắt nguồn từ người dân lao động và chứa đựng nhiều giá trị bản sắc văn hóa dân tộc. Mỗi vùng dân ca lại có những đặc sắc riêng bởi nó xuất phát từ địa lí, môi trường sinh sống, địa văn hóa và tồn tại trong đời sống của mỗi vùng, mỗi tộc người. Các vùng dân ca Việt Nam tiêu biểu như: Vùng Đồng bằng trung du Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ, Nam Trung Bộ, vùng núi phía Bắc, Nam Bộ và vùng Tây Nguyên vừa thể hiện tính đa sắc mầu, đồng thời lại thể hiện tính thống nhất về văn hóa, đều chứa đựng những giá trị đặc sắc mang tính văn hóa địa phương.