Chương I: CÁC KIỂU CẤU TRÚC ĐỊNH DANH MỞ RỘNG TRONG NGÔN NGU CUA CHU TỊCH HỒ CHÍ MINH I. Mot vài tiền dé có liên quan đến cấu trúc định danh mở rong. Trước hết chúng ta khẳng định, chức năng định danh là chức năng đầu tiên dễ thấy nhất của ngôn ngữ. Và khi nói đến định danh.
dù muốn đù không, chúng ta nghĩ ngay tới sự đồng hoá nhân thức của con người bảng ngôn ngữ. Chính vì thế mà hoạt động của ngôn ngữ và hoạt động của tư duy là hai mat khang khít với nhau rất khó chia tách. Tư duy phát triển keo theo sự phát triển của ngôn ngữ chính là vì vậy. Khi phân tích cái mới trong ngôn ngữ, chúng ta không thể không quan tâm đến sự tác động giữa hai mặt vừa nêu trên.
cũng cần phải chú ý thêm đến một tiền đề khác, sảu xa hơn. Đó là sự tương tác lẫn nhau giữa tư duy và ngôn ngữ để cả hai đồng thời phát triển không phải vì mục đích tự thân của tư duy và ngôn ngữ. Sự tương tác này bao giờ cũng có mục đích trực tiếp và sâu xa: kích thích hoạt động của con người trong việc nhận thức để cải tạo thế giới. Điều này - như nhiều nhà ngôn ngữ học đã nói - có nghĩa là: “Ngòn ngữ là một hình thức xã hội của hoạt động con người, nhờ nó mà các khách thể trong thế giới hiện thực được đồng hoá và chuyển hoá vào những mục đích thực tiến rất xác định”.
(Những cơ sở triết học trong ngôn ngữ học. Từ những ghi nhận về vấn dé nhận thức và đồng hoá nhân thức thực tiễn vào ngôn ngữ như đã néu, thử xem xét một sò cấu trúc định danh được mở rộng bằng yếu tố kháng chiến hoặc Cụ Hồ thường gặp sau đây: | Như chúng ta biết. trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, chác chan không phải hoàn toàn ngẫu nhiên mà ta thấy hàng loạt kết hợp định danh mở rộng, trong đó hai từ kháng chiến như là yếu tố được bao thêm: Tình thân kháng chiến Ngày công kháng chiến Gia đình kháng chiến Con đò kháng chiến Lớp học kháng chiến Cay cam kháng chiến Hii gạo kháng chiến. Lần đầu tiên, khi mới tiếp cận với những kết hợp mở rộng này, quả ít nhiều ta cảm thấy.
có sự lạ tai do chức nang “dinh ngữ” của từ kháng chiến được dùng một cách quá rộng rãi, có thể nói gần như bị “lạm dung”. Nhưng rồi cùng với thời gian và thực tiễn khách quan của Cuộc kháng chiến, chẳng những chúng ta quen dần mà hơn thế chúng ta cảm thấy cần có nó để cho chúng ta giao tiếp, chúng ta hành động, chúng ta tồn tại và chúng ta chiến tháng. Như vậy, thời đại xuất hiện định ngữ kháng chiến là thời đại cả dân tộc Việt Nam đang nỗ lực vượt bậc, hiến dâng mọi sức người, sức của cho cuộc kháng chiến anh dũng của dân tộc. Hành động, tình cảm, ý nghĩ và nguyện vọng ấy là hiện thực mới của xã hội và lịch sử lúc bấy giờ.
Và có thể nói chính thực tiễn kháng chiến lớn lao ấy, thông qua nhận thức của người Việt Nam đương thời, đã để dấu ấn vào ngôn ngữ tiếng Việt. Hoặc cũng như vậy, đối với hai tiếng Bác Hồ (và Cu Ho) được dùng dưới dạng định ngữ để mở rộng cho nhiều tổ hop, chang hạn như: Cháu ngoan Bác Hồ Vườn cây Bác Hồ Ao cá Bác Hồ Giéng nước Bác Hồ Bộ đội Cụ Hồ Con chữ Cụ Hồ Hat muối Cụ Hồ. Hiện tượng ngôn ngữ trên phản ảnh phần nào môi quan hệ tình cảm, tư tưởng giita quan chúng nhân dân đối với lãnh tụ. Lãnh tụ Hồ Chí Minh kính yêu ở đây đã trở thành cái đích, cái hướng, trở thành hình mẫu được mọi người tin vêu ngưỡng mộ noi theo để hành động.
Như vậy, sự xuất hiện những tổ hợp trên. đó cũng là một dạng đồng hoá nhận thức thực tiễn của con người vào ngôn ngữ. Khi nghiên cứu các cấu trúc định danh mở rộng trong ngôn ngữ của Hồ Chủ tịch, chúng ta không thể không cố gang làm rõ su sau sac trong tính thực tiễn gắn với mục dich cách mạng của Bác. Ở day, quá trình phân tích ngôn ngữ.
do vậy không thể tách rời với chiều sâu tư tưởng cách mạng của Bác. Hon thế, người ta thường nói, ngôn ngữ của những nhà van hoá lớn, nhà tư tưởng lớn, nhà cách mạng lớn thường là rất tinh tế, mới mẻ nhưng không bao giờ trung lập. đây là một thứ ngôn ngữ luôn luôn bộc lộ ý nghĩa xã hội tích cực, gắn với tính có định hướng cho nhận thức và hành động của cộng đồng. Từ cách xác định này, ta càng có cơ sở để hiểu rõ thêm, vì sao một nhà văn hoá lớn thường cũng là một nhà tư tưởng lớn, một nhà xã hội lớn, một nhà cách mạng lớn.
Và thứ ngôn ngữ họ sử dụng bao giờ cũng hàm chứa một định hướng kích thích nhận thức và kích thích hành động thực tiễn rất cao. Và ở đây dường như rất khó phân biệt thật rạch ròi đâu là phẩm chất nhàn văn, đâu là phẩm chất van hoá, dau là phẩm chất cách mạng. Chính từ gợi mở này mà ta có thé khang định thêm rằng: Ngôn ngữ tuy không mang tính giai cấp nhưng nó là một công cụ khá lợi hạt của các giai cấp; vì nó là một phương tiện của van hoá, nó hoà nhập vào van hoa, đặc biệt nó không thể hoàn toàn trung lập khi nó là chỗ dựa, là một phương tiện của một thứ văn hoá có định hướng. Và chắc chan cũng không phải hoàn toàn ngẫu nhiên mà một số nhà nghiên cứu ngôn ngữ thường nhắc chúng ta rang: Khi nghiên cứu mối liên Hệ có tác dụng hợp nhất giữa ngôn ngữ, hiện thực khách quan và tư duy trong đời sống văn hoá.
xã hội chúng ta thường chưa chú ý day đủ đến quá trình nhận thức thực tiễn (có định hướng hành động) của người sử dụng ngôn ngữ. Tóm lại, nghiên cứu những cấu trúc định danh mở rộng trong ngôn ngữ của Hồ Chủ tịch là nghiên cứu một hình thức tổ chức ngôn ngữ mà Bác đã sử dụng để bộc lộ, truyền dat những nhận thức mdi gan liền với tư tưởng cách mạng của mình. Cái cốt lõi thuộc về nội dung này gắn với hoạt động thực tiên chính là nguyên nhân giúp ta có thể phân tích và giải thích các mối quan hệ giữa nội dung và hình thức trong các tổ chức ngôn từ theo hướng trên của Bác. Cách xác định cấu trúc định danh mở rộng Có thể có nhiều cách hiểu và nhiều cách xác định khác nhau.
ở đây, trên cơ sở xác định tiền dé để tim hiểu về cấu trúc định danh mở rộng, chúng tôi tạm đưa ra một cách hiểu như sau: Cẩn trúc định danh mở rộng là loại cẩu trúc vốn có yếu tố hại nhân đảm nhận chức năng định danh được mở rộng thêm bằng mot hay nhiều yến tố khác nhằm làm sáng to thêm phẩm chất nghĩa vốn có hoặc đang phát triển của hại nhân ấy mà người nói nhận thức được theo chủ quan của mình. Các yếu tố mới được bổ sung nằm xoay quanh hạt nhân của cấu trúc luôn luôn thống nhát cùng với hạt nhân trong việc tao ra một chỉnh thé ngữ nghĩa, do vậy chúng cũng luôn luôn thống nhất trong việc cùng dam nhận mội chức năng cú pháp của câu. Trong cấu trúc định danh mở rộng, các yếu tố được dùng để mở rộng bao giờ cũng hướng vào việc làm sáng tỏ bản chất của yếu tố hạt nhân thông qua nhận thức mới của người sử dụng. Ở đó, các yếu tố dù được thêm vào nhiều hay ít thì chức năng cú pháp chung của nó cũng không bao giờ bi phá vỡ.
Thông thường, đã là cấu trúc thì phải có các bộ phận cấu thành. Cấu trúc định danh mở rộng, như tên gọi của nó. bao sỏm hai bệ phan định danh và mở rộng, làm nên một cấu trúc tương đối chỉnh thể cả về hình thức và nội dung. Xác định cấu trúc dịnh danh mở rộng trong câu Cấu trúc định danh mở rộng, trước hết phải có nghĩa trọn ven, nghĩa là tự nó đã có nghĩa.
Nếu xét theo thành tố trực tiếp thì nó là một bộ phận đi liền nhau góp phần tạo nên chỉnh thể trong câu. Đứng về mặt cảm nhận mà nói thì cấu trúc định danh mở rộng là một cấu trúc tương đối đặc biệt, điểm nổi bật của nó là nhấn mạnh những sắc thái ngữ nghĩa mới với tư cách là kết quả của quá trình tư duy nhận thức về thế giới khách quan. Một điểm đáng chú ý nữa là khi đọc lên cấu trúc định danh mở rộng thì đó là tổ hợp từ ngữ rất liền từ. liền ý, khó mà tách bạch ra được khi nó đứng trong câu.
10 Ví dụ: 1) Bệnh chủ quan, bệnh ích kỷ, bênh hep hoi, v., môi chứng bệnh là một kẻ địch. (Sửa đổi lối làm việc, tr.4 - Hồ Chi Minh: Todn tap) 2) Chúng ta phải tẩy sạch các bệnh kiêu ngạo, bệnh hẹp hòi, bệnh bao biện. (Sửa đổi lối làm việc, tr.4 - Hồ Chí Minh: Toàn tap) 3) Lào và Việt Nam là hai nước anh em. (Thư chúc Tết việt kiểu ở Lào, Xiêm, tr.4 - Hồ Chí Minh: Toản tập) Ví du (1), (2) và (3) có các cấu trúc định danh mở rộng đứng 6 vị trí khác nhau và đảm nhiệm những vai trò khác nhau.
Dù chúng đứng ở đầu câu hay cuối câu, dù chúng là thành phần nòng cốt hay thành phần định ngữ thì đó vẫn là những bộ phận rất quan trọng trong câu. Trong câu, cấu trúc định danh mở rộng luôn di liền nhau để làm thành một bộ phận cấu tạo nên câu, chúng chỉ có thể được tách ra thành các thành phần khi đứng riêng rẽ. Xác định ranh giới các thành phần của cấu trúc định danh mở rộng Cấu trúc định danh mở rộng vốn là tổ hợp từ kết hợp với nhau rất chặt chẽ, giữa các thành phần không bị ngăn cách bởi dấu chấm, dấu phẩy (trừ một số ít trường hợp có dấu hai chấm và dấu gạch nốt), cho nên nếu chỉ nhìn ở bề mặt ngôn từ thì nhiều khi khó phát hiện ranh giới của chúng. Vì vậy cần phải có thủ pháp để xác định đâu là yếu tố định danh làm thành phần nòng cốt và đâu là yếu tố mở rộng làm thành phản định ngữ.
Sit dung phép phân đôi: Vi dụ: (1) Các dân tộc / anh em (2) Các đảng / anh em (3) Li việt gian // bù nhìn / chó săn (4) Một bay chính khách / vô liêm sỉ.
