MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong tiến trình lịch sử Việt Nam, từ thế kỷ X đến thế kỷ XIX là thời kỳ tồn tại của các nhà nước quân chủ độc lập. Trên nền tảng hệ tư tưởng, cơ sở kinh tế - xã hội và khả năng kiểm soát, quản lý đối với các làng xã mà các triều đại quân chủ Việt Nam đã thiết lập các hình thức tổ chức nhà nước khác nhau. Nghiên cứu cấu trúc, sự vận hành của các thiết chế nhà nước ở Việt Nam thời trung đại - nền tảng chính trị của chế độ phong kiến Việt Nam - là một trong những vấn đề chủ yếu của giới sử học trong và ngoài nước.
Với ý nghĩa đó, việc khái quát và phân tích những đặc trưng, sự biến đổi của các mô hình nhà nước thời kỳ này là cần thiết, đưa tới những nhận thức đầy đủ và toàn diện hơn, không chỉ của bản thân vấn đề thiết chế chính trị, mà còn góp phần lý giải nhiều nội dung quan trọng khác của lịch sử Việt Nam. Mô hình nhà nước, mô hình tổ chức nhà nước hay mô hình thiết chế nhà nước là những khái niệm được sử dụng thống nhất để chỉ kết cấu hay hình thức tổ chức quyền lực nhà nước. Trong kết cấu này, chính quyền - nhà nước là quan trọng nhất, nhưng bên cạnh đó còn có những yếu tố khác. Với mô hình nhà nước quân chủ ở Việt Nam, bốn yếu tố sau đây có thể được coi là cốt yếu nhất: Hệ tư tưởng cai trị, tổ chức/cơ cấu chính quyền, hệ thống pháp luật, khả năng kiểm soát, quản lý của chính quyền trung ương hay quan hệ giữa Nhà nước với làng xã.
Đây là vấn đề quan trọng, nhưng tiếc rằng chưa có nhiều những nghiên cứu mang tính hệ thống. Từng vấn đề riêng rẽ, nhất là về tổ chức bộ máy chính quyền và luật pháp của các vương triều được quan tâm nghiên cứu từ lâu, đến nay đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Nhưng vấn đề đặt ra, chúng cần phải được nhìn nhận trong tổng thể của cấu trúc quyền lực, và nhất là, trong mối quan hệ và tác động qua lại với nền tảng kinh tế - xã hội, với bối cảnh lịch sử đã sản sinh ra mô hình ấy. Mặt khác, dù đã có nhiều nghiên cứu, nhưng không ít vấn đề chưa có lời giải thỏa đáng, hơn thế, còn nhiều ý kiến chưa thật thống nhất.
Chẳng hạn, thiết chế trung ương tập quyền ở Việt Nam được thiết lập từ bao giờ? Triều Lý có phải một chính quyền tập trung? Giai đoạn thế kỷ XVI - XVIII có tồn tại chế độ trung ương 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tập quyền? Mức độ ảnh hưởng từ các mô hình chính trị bên ngoài, nhất là thể chế Trung Hoa? Đâu là sáng tạo và đặc trưng của mô hình nhà nước Việt Nam?. Đã đến lúc cần nhìn nhận lại và nghiên cứu các vấn đề đó một cách kĩ càng, sâu sắc hơn. Sự biến đổi của các mô hình nhà nước là một tất yếu khách quan, hợp quy luật phát triển của lịch sử. Nó bắt nguồn từ vận động, biến đổi không ngừng của các yếu tố bên trong cấu trúc.
Các thiết chế nhà nước ở Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XIX cũng không nằm ngoài xu thế ấy. Nghiên cứu kỹ đặc trưng của từng kết cấu quyền lực nhà nước ở một giai đoạn lịch sử nhất định, cũng như chỉ ra những đặc trưng xuyên suốt, những khuynh hướng và quy luật biến đổi của mô hình nhà nước trong cả tiến trình lịch sử…, hứa hẹn sẽ mang lại những nhận thức mới, toàn diện hơn. Lịch sử chế độ quân chủ Việt Nam đã từng tồn tại các mô hình thiết chế nhà nước, là sản phẩm đồng thời tạo ra dấu ấn cho những giai đoạn lịch sử nhất định. Thiết chế nhà nước thời Lý - Trần, tuy bộ máy chính quyền chưa thật hoàn bị, nhưng đã tồn tại khá lâu dài, tạo nên thời đại “có tiếng là văn minh”, võ công, văn trị thập toàn.
Mô hình nhà nước Lê Sơ đạt tới trình độ cổ điển - đỉnh cao của thiết chế trung ương tập quyền ở Việt Nam, nhưng chỉ được duy trì trong một thời đoạn ngắn ngủi. Các thiết chế nhà nước trong giai đoạn thế kỷ XVI - XVIII (chính quyền Mạc, Lê - Trịnh, chúa Nguyễn và Tây Sơn) có đặc điểm chung là tính chất quân sự đậm nét, mức độ tập quyền không cao song lại có khả năng quyết đoán nhanh và dễ ứng biến trước thực tiễn xã hội. Trong khi, thiết chế nhà nước triều Nguyễn (thế kỷ XIX) đạt tới mức độ tập quyền chuyên chế, nhưng đã lỗi thời, kìm hãm sự phát triển của đất nước và dân tộc. Các mô hình nhà nước trên đây đều tồn tại những ưu và nhược điểm, bên cạnh những thành công cũng có không ít mâu thuẫn, hạn chế.
Những kinh nghiệm và bài học lịch sử cần phải được tiếp tục đi sâu nghiên cứu, tổng kết, đúc rút. Trên phương diện thực tế, công cuộc đổi mới hệ thống chính trị, cải cách hệ thống hành chính mà Đảng, Nhà nước thực hiện hơn 20 năm qua đã đạt được nhiều bước tiến quan trọng. Tuy nhiên, việc tìm kiếm một mô hình quản lý phù hợp, bền vững, xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam xã hội chủ nghĩa hiện đại, tiên tiến vẫn đang được đặt ra một cách bức thiết. Sẽ không thể xây dựng một hệ thống chính trị mới nếu bỏ qua hay xem nhẹ những di sản từ quá khứ.
Những kinh 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghiệm và truyền thống cần phải được chọn lọc, xem xét kỹ lưỡng để có thể hoặc kế thừa hoặc có những biện pháp hạn chế, điều tiết. Nghiên cứu một cách hệ thống các mô hình nhà nước trong lịch sử, do đó còn mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc. Với những ý nghĩa khoa học và thực tiễn nêu trên, tác giả lựa chọn chủ đề “Biến đổi của mô hình tổ chức nhà nước ở Việt Nam (thế kỷ X - XIX)” làm đề tài luận án. Tổng quan tình hình nghiên cứu Các vấn đề về chế độ chính trị, nhà nước, pháp luật nói chung của Việt Nam thời trung đại là những nội dung hết sức cốt yếu, không chỉ của sử học.
Do vậy, chúng đã được quan tâm nghiên cứu từ rất lâu, đến nay đạt được nhiều thành tựu quan trọng. Muộn nhất là từ thế kỷ XVIII đã xuất hiện những công trình chuyên khảo. Kiến văn tiểu lục được Lê Quý Đôn biên soạn và hoàn thành vào những năm 1770. Trong phần lớn quyển 2 (Thể lệ thượng) và quyển 3 (Thể lệ hạ) tác giả đã tập trung khảo cứu về hệ thống các chức và chế độ quan lại ở nước ta từ thời Lý đến thời Lê.
Điều đáng chú ý trong công trình này là tác giả không chỉ dừng ở việc mô tả, mà còn kê cứu tường tận về diên cách, đối chiếu với quan chế Trung Hoa. Lịch triều hiến chương loại chí được coi là bộ bách khoa thư đồ sộ nhất ở Việt Nam thời phong kiến, do Phan Huy Chú biên soạn vào đầu thế kỷ XIX. Trong số 10 loại chí, chỉ trừ Văn tịch chí, còn lại đều liên quan đến thiết chế chính trị Việt Nam từ khởi nguồn đến trước khi triều Nguyễn thành lập. Đây là một công trình khảo cứu công phu, cung cấp khối lượng thông tin vô cùng phong phú và được sắp xếp một cách khoa học, hệ thống.
Tác phẩm Sử học bị khảo được Đặng Xuân Bảng biên soạn vào khoảng cuối thế kỷ XIX. Bên cạnh Thiên văn khảo (quyển 1) và Địa lý khảo (quyển 2, 3), phần cuối của công trình - Quan chế khảo (quyển 4) - là phần khảo cứu của tác giả về sự thay đổi quan chế các triều, từ thời Hùng Vương đến thời Nguyễn. Nội dung tác phẩm được trình bày một cách ngắn gọn nhưng súc tích, chứa đựng nhiều thông tin có giá trị. Tuy nhiên, không thể coi đó là những công trình nghiên cứu theo cách hiểu hiện nay.
Đó là những sách khảo cứu, chủ yếu mang giá trị tư liệu, mà có lẽ, không một ai khi nghiên cứu các vấn đề này có thể bỏ qua. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thời Pháp thuộc (đầu thế kỷ XX), những nghiên cứu về thiết chế nhà nước và pháp luật Việt Nam thời cổ lần lượt được công bố. Có thể kể đến các công trình: Instition Civiles de Cochichine của Le Myre De Vilers, Les Institutions Annamites en Basse Cochinchine của A. Shreiner, Le Pays d’Annam của P.
Pasquier, La Cité Annamites của C. Nhưng đáng chú ý hơn cả có lẽ là cuốn La Justice dans l’ancien Annam (Pháp luật cổ An Nam) của R. Trong công trình này, nhà sử học người Pháp đã đi sâu nghiên cứu hệ thống pháp luật Việt Nam thời trung đại, và qua đó, ông là người đầu tiên chỉ ra những tính chất độc đáo của luật pháp thời Lê, sau này được nhiều nhà nghiên cứu (như Vũ Văn Mẫu, Tạ Văn Tài, Nguyễn Ngọc Huy, Insun Yu…) tán đồng và tiếp tục phát triển. Đặc điểm chung, các nghiên cứu trên đây đều được thực hiện bởi các học giả người Pháp, ngoài những ý nghĩa khoa học, chúng còn phục vụ mục đích chính trị cho chính quyền thực dân.
Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, nhưng những nghiên cứu của giới sử học Việt Nam hiện đại về vấn đề này chủ yếu được thực hiện sau năm 1954. Những công trình nổi tiếng của các học giả miền Nam trước 1975 phải kể đến: Tổ chức chính quyền trung ương thời Nguyễn Sơ (1802-1847) - luận án Luật khoa tiến sĩ bảo vệ tại Đại học Sài Gòn năm 1962 (chưa xuất bản) của Nguyễn Sĩ Hải; Tổ chức chính quyền trung ương dưới thời Lê Thánh Tông (1460 - 1497) (1963) và Văn hoá chính trị Việt Nam - Chế độ chính trị Việt Nam thế kỷ XVII- XVIII (1974) của Lê Kim Ngân; Les Institutions du Vietnam au XVIIIè siècle (Những thể chế của Việt Nam thế kỷ XVIII) (Paris, 1969) của Đặng Phương Nghi; Pháp chế sử Việt Nam (1974) của Vũ Quốc Thông; Cổ luật Việt Nam thông khảo (1972), Cổ luật Việt Nam và tư pháp sử (1973), Pháp luật thông khảo (1974) của Vũ Văn Mẫu. Miền Bắc cùng thời kỳ, đáng chú ý là hai cuốn Lược khảo binh chế Việt Nam qua các thời đại (1950) của Nguyễn Tường Phượng và Sơ thảo lịch sử Nhà nước và pháp quyền Việt Nam (1968) của Đinh Gia Trinh. Những nghiên cứu này chủ yếu là về cơ cấu tổ chức, hoạt động của bộ máy chính quyền, nhất là ở cấp trung ương và hệ thống luật pháp Việt Nam từ thời Lê về sau.