Luận văn thạc sĩ về đặc điểm và xu thế biến đổi hạn hán khu vực Tây Nguyên

Luận văn thạc sĩ phân tích đặc điểm và xu thế biến đổi của hạn hán khu vực tây nguyên, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Vũ Anh Tuân
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Thanh Hằng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khí tượng học
• Đề tài: Đặc Điểm Và Xu Thế Biến Đổi Của Hạn Hán Khu Vực Tây Nguyên
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Khái niệm về hạn hán và nguyên nhân gây ra hạn hán
• 1.1.1. Khái niệm về hạn hán
• 1.1.2. Nguyên nhân gây ra hạn hán
• 1.1.2.1. Nguyên nhân tự nhiên
• 1.1.2.2. Nguyên nhân do con người
• 1.2. Khái quát về điều kiện tự nhiên ở Tây Nguyên
• 1.2.1. Vị trí và đặc điểm địa hình
• 1.2.2. Đặc điểm khí tượng thủy văn
• 1.2.2.1. Đặc điểm khí hậu
• 1.2.2.2. Đặc điểm thủy văn
• 1.3. Tình hình nghiên cứu hạn hán trong và ngoài nước
• 1.3.1. Tình hình nghiên cứu hạn hán ngoài nước
• 1.3.2. Tình hình nghiên cứu ở trong nước
• 1.3.3. Các chỉ tiêu xác định hạn hán
• 2. CHƯƠNG 2: SỐ LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Số liệu nghiên cứu
• 2.1.1. Số liệu quan trắc
• 2.1.2. Số liệu về sức chứa ẩm tối đa của đất
• 2.2. Công thức tính, tiêu chí phân cấp của các chỉ tiêu hạn hán
• 2.3. Phương pháp đánh giá mối quan hệ và xu thế biến đổi
• 2.4. Phương pháp đánh giá hạn khí tượng
• 3. CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM VÀ XU THẾ BIẾN ĐỔI CỦA HẠN HÁN
• 3.1. Đặc điểm và xu thế biến đổi của hạn khí tượng
• 3.1.1. Mối quan hệ của các chỉ số hạn
• 3.1.2. Tần suất của hạn khí tượng
• 3.1.2.1. Tần suất hạn theo tháng
• 3.1.2.2. Tần suất hạn theo năm
• 3.1.3. Thời gian hạn khí tượng
• 3.1.4. Các đợt hạn khí tượng điển hình
• 3.1.5. Xu thế biến đổi của hạn khí tượng
• 3.2. Đặc điểm và xu thế biến đổi của hạn nông nghiệp dựa trên chỉ số CMI
• 3.2.1. Tần suất hạn trong vụ Đông Xuân
• 3.2.2. Tần suất hạn trong vụ Hè Thu
• 3.2.3. Tần suất hạn trong vụ Thu Đông
• 3.2.4. Xu thế biến đổi của hạn nông nghiệp dựa trên chỉ số CMI
• 3.3. Kết nối hiện tượng ENSO đối với tình trạng hạn hán ở Tây Nguyên
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về biến đổi hạn hán Tây Nguyên Đặc điểm và nguyên nhân

Hạn hán là một trong những hiện tượng khí hậu cực đoan, ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống và sản xuất nông nghiệp tại khu vực Tây Nguyên. Đặc điểm của hạn hán ở đây không chỉ thể hiện qua sự thiếu hụt nước mà còn liên quan đến các yếu tố khí tượng, thủy văn và tác động của con người. Việc hiểu rõ về hạn hán và nguyên nhân gây ra nó là rất cần thiết để có những biện pháp ứng phó hiệu quả.

1.1. Khái niệm về hạn hán và các loại hình hạn

Hạn hán được định nghĩa là tình trạng thiếu hụt mưa kéo dài, dẫn đến sự thiếu nước cho cây trồng và các hoạt động kinh tế. Có nhiều loại hạn như hạn khí tượng, hạn nông nghiệp, hạn thủy văn và hạn kinh tế - xã hội. Mỗi loại hạn có những đặc điểm và tác động khác nhau đến môi trường và con người.

1.2. Nguyên nhân gây ra hạn hán ở Tây Nguyên

Nguyên nhân gây ra hạn hán ở Tây Nguyên có thể chia thành hai nhóm chính: nguyên nhân tự nhiên và nguyên nhân do con người. Nguyên nhân tự nhiên bao gồm hiện tượng ENSO và biến đổi khí hậu, trong khi nguyên nhân do con người chủ yếu liên quan đến việc khai thác tài nguyên không bền vững và gia tăng dân số.

II. Vấn đề và thách thức từ biến đổi hạn hán Tây Nguyên

Biến đổi hạn hán tại Tây Nguyên đang đặt ra nhiều thách thức cho nông nghiệp và đời sống của người dân. Tình trạng hạn hán ngày càng gia tăng, đặc biệt trong mùa khô, đã dẫn đến những thiệt hại nghiêm trọng về sản xuất nông nghiệp và tài nguyên nước.

2.1. Tác động của hạn hán đến nông nghiệp Tây Nguyên

Hạn hán ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, làm giảm năng suất cây trồng và gây thiệt hại lớn cho người nông dân. Các vụ mùa như lúa, cà phê và cây ăn quả đều bị ảnh hưởng nghiêm trọng, dẫn đến tình trạng thiếu hụt lương thực và thu nhập.

2.2. Tác động đến tài nguyên nước và môi trường

Hạn hán không chỉ làm cạn kiệt nguồn nước mặt mà còn ảnh hưởng đến nguồn nước ngầm. Điều này dẫn đến tình trạng khô hạn kéo dài, làm tăng nguy cơ sa mạc hóa và suy thoái môi trường.

III. Phương pháp nghiên cứu và đánh giá hạn hán Tây Nguyên

Để đánh giá đặc điểm và xu thế biến đổi của hạn hán, các phương pháp nghiên cứu khoa học hiện đại đã được áp dụng. Việc sử dụng các chỉ số như J, SPI, PDSI và CMI giúp cung cấp cái nhìn tổng quan về tình trạng hạn hán.

3.1. Các chỉ số đánh giá hạn hán

Các chỉ số như J, SPI và PDSI được sử dụng để xác định mức độ hạn hán. Chỉ số CMI được áp dụng để đánh giá hạn nông nghiệp, giúp theo dõi tình trạng nước trong đất và nhu cầu nước của cây trồng.

3.2. Phương pháp thu thập và phân tích dữ liệu

Dữ liệu được thu thập từ các trạm khí tượng và các nguồn tài liệu nghiên cứu trước đó. Phân tích dữ liệu giúp xác định xu thế biến đổi của hạn hán qua các năm, từ đó đưa ra các dự báo và giải pháp ứng phó.

IV. Giải pháp ứng phó với hạn hán Tây Nguyên

Để giảm thiểu tác động của hạn hán, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Các biện pháp này không chỉ giúp bảo vệ sản xuất nông nghiệp mà còn đảm bảo an ninh nước cho khu vực.

4.1. Các biện pháp quản lý tài nguyên nước

Quản lý tài nguyên nước hiệu quả là một trong những giải pháp quan trọng. Cần có các chính sách bảo vệ nguồn nước, khuyến khích sử dụng nước tiết kiệm và hiệu quả trong sản xuất nông nghiệp.

4.2. Ứng dụng công nghệ trong nông nghiệp

Sử dụng công nghệ tưới tiêu hiện đại và các giống cây trồng chịu hạn có thể giúp tăng cường khả năng chống chịu của cây trồng trước tình trạng hạn hán. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý nông nghiệp cũng rất cần thiết.

V. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu về hạn hán Tây Nguyên đã cung cấp nhiều thông tin quý giá cho các cơ quan quản lý và người dân. Những kết quả này không chỉ giúp nâng cao nhận thức về hạn hán mà còn hỗ trợ trong việc xây dựng các kế hoạch ứng phó.

5.1. Kết quả từ các nghiên cứu trước đây

Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng hạn hán ở Tây Nguyên có xu hướng gia tăng, đặc biệt trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Những số liệu này rất quan trọng để dự báo và lập kế hoạch ứng phó.

5.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn

Kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc xây dựng các chương trình hỗ trợ nông dân, cải thiện quản lý tài nguyên nước và phát triển bền vững cho khu vực Tây Nguyên.

VI. Kết luận và triển vọng tương lai về hạn hán Tây Nguyên

Hạn hán Tây Nguyên đang trở thành một vấn đề nghiêm trọng, đòi hỏi sự quan tâm và hành động kịp thời từ các cơ quan chức năng và cộng đồng. Việc nghiên cứu và ứng phó với hạn hán không chỉ giúp bảo vệ môi trường mà còn đảm bảo an sinh xã hội.

6.1. Tương lai của nghiên cứu hạn hán

Nghiên cứu về hạn hán cần tiếp tục được đẩy mạnh, đặc biệt là trong bối cảnh biến đổi khí hậu. Cần có các chương trình nghiên cứu liên ngành để hiểu rõ hơn về tác động của hạn hán.

6.2. Hướng đi cho các giải pháp bền vững

Các giải pháp bền vững cần được triển khai đồng bộ, từ quản lý tài nguyên nước đến phát triển nông nghiệp. Sự tham gia của cộng đồng và các tổ chức xã hội là rất quan trọng trong việc ứng phó với hạn hán.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hạn hán là một trong những thiên tai phổ biến và có tác động sâu rộng đến môi trường, kinh tế và xã hội, đặc biệt tại khu vực Tây Nguyên, Việt Nam. Từ năm 1980 đến nay, Tây Nguyên thường xuyên chịu ảnh hưởng của các đợt hạn hán nghiêm trọng, điển hình như các năm 1983, 1988, 2003, 2005 và 2015-2016. Ví dụ, đợt hạn năm 1998 đã khiến hơn 10.320 ha lúa nước vụ Đông Xuân bị mất trắng, cùng với hàng chục nghìn ha cây công nghiệp và cây ăn quả bị thiệt hại nghiêm trọng. Chính phủ đã phải hỗ trợ hơn 108 tỷ đồng cho Tây Nguyên trong đợt hạn hán 2015-2016 nhằm khắc phục hậu quả.

Biến đổi khí hậu làm gia tăng nhiệt độ và làm hạn hán xuất hiện thường xuyên hơn, đặc biệt trong mùa khô. Tây Nguyên có mức tăng nhiệt độ trung bình cao nhất cả nước, gây ra sự mất cân bằng nghiêm trọng về nguồn nước. Nghiên cứu nhằm đánh giá đặc điểm và xu thế biến đổi của hạn hán tại khu vực này trong giai đoạn 1961-2017, sử dụng các chỉ số hạn khí tượng và nông nghiệp như J, SPI, PDSI và CMI. Mục tiêu là cung cấp cơ sở khoa học cho việc giám sát, cảnh báo sớm và quản lý hạn hán, góp phần nâng cao khả năng thích ứng và phát triển bền vững cho vùng Tây Nguyên.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình về hạn hán, trong đó hạn hán được phân loại thành bốn loại chính: hạn khí tượng, hạn nông nghiệp, hạn thủy văn và hạn kinh tế - xã hội. Hạn khí tượng được xác định dựa trên mức độ thiếu hụt mưa và nhiệt độ tăng cao, ảnh hưởng trực tiếp đến cân bằng nước trong tự nhiên. Hạn nông nghiệp phản ánh tác động của hạn khí tượng lên sản xuất nông nghiệp, đặc biệt là sự thiếu hụt nước trong đất. Hạn thủy văn liên quan đến sự cạn kiệt nguồn nước mặt và ngầm, còn hạn kinh tế - xã hội là sự thiếu hụt khả năng cung cấp nước cho các hoạt động kinh tế và sinh hoạt.

Các chỉ số hạn hán được sử dụng bao gồm:

• Chỉ số Martonne J: Tỷ lệ lượng mưa trên nhiệt độ trung bình, dùng để phân loại khí hậu và giám sát hạn hán ngắn hạn.
• Chỉ số chuẩn hóa lượng mưa SPI: Đánh giá mức độ thiếu hụt mưa trên các quy mô thời gian khác nhau, được WMO khuyến nghị sử dụng.
• Chỉ số mức độ nghiêm trọng hạn hán Palmer (PDSI): Kết hợp dữ liệu nhiệt độ, lượng mưa và sức chứa ẩm đất để đánh giá hạn hán ảnh hưởng đến nông nghiệp.
• Chỉ số độ ẩm đất cây trồng (CMI): Phản ánh độ ẩm đất phục vụ cho cây trồng, thích hợp giám sát hạn nông nghiệp.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính là số liệu quan trắc khí tượng từ 13 trạm tại Tây Nguyên với thời kỳ quan trắc từ 30 đến 57 năm (1961-2017). Các yếu tố thu thập gồm lượng mưa và nhiệt độ không khí trung bình hàng tháng. Dữ liệu sức chứa ẩm tối đa của đất được lấy từ nguồn NASA với độ phân giải cao.

Phương pháp phân tích bao gồm:

• Tính toán các chỉ số hạn hán J, SPI (1 tháng và 12 tháng), PDSI và CMI theo công thức chuẩn.
• Đánh giá mối quan hệ giữa các chỉ số bằng hệ số tương quan Pearson.
• Phân tích tần suất, thời gian và mức độ hạn hán theo từng chỉ số.
• Sử dụng phương pháp xu thế tuyến tính và kiểm định thống kê để xác định xu hướng biến đổi hạn hán trong giai đoạn nghiên cứu.
• Phân tích đặc điểm hạn hán điển hình và mối liên hệ với hiện tượng ENSO.

Quá trình nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ 1961 đến 2017, tập trung tại khu vực Tây Nguyên, Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Mối quan hệ giữa các chỉ số hạn hán: Hệ số tương quan giữa PDSI và SPI-1 tháng đạt 0,55, giữa PDSI và SPI-12 tháng là 0,22, và giữa chỉ số J và SPI-1 tháng lên đến 0,91, tất cả đều có độ tin cậy trên 95%. Điều này cho thấy các chỉ số hạn hán có mối quan hệ thuận chiều và có thể bổ trợ cho nhau trong đánh giá hạn hán.

2. Tần suất hạn hán theo tháng: Chỉ số J cho thấy tần suất hạn hán cao nhất từ tháng 11 đến tháng 4, đặc biệt tháng 3 và 4 với tần suất trên 70%. Trong khi đó, SPI-1 tháng và PDSI cho thấy hạn hán cũng xuất hiện trong mùa mưa với tần suất từ 5% đến 35%, phản ánh sự thiếu hụt nước đất kéo dài.

3. Tần suất hạn hán theo năm: Tần suất hạn vừa và nghiêm trọng theo SPI dao động từ 5% đến 14,6%, trong khi PDSI cho thấy tần suất hạn nghiêm trọng cao hơn, từ 2,7% đến 9%. Chỉ số J không phù hợp để đánh giá hạn hán hàng năm do lượng mưa tổng năm cao.

4. Thời gian hạn hán trung bình: Thời gian hạn hán trung bình theo chỉ số J dao động từ 3 đến 7 tháng, cao nhất tại các trạm phía Bắc và Đông Bắc Tây Nguyên. Theo SPI-12 tháng, thời gian hạn hán phổ biến từ 0,4 đến 1,8 tháng, thấp hơn so với J nhưng phản ánh chính xác hơn các đợt hạn kéo dài.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy các chỉ số hạn hán có sự khác biệt trong việc phản ánh đặc điểm hạn hán tại Tây Nguyên. Chỉ số J phản ánh rõ đặc điểm hạn hán theo mùa khô, phù hợp với việc giám sát hạn ngắn hạn. SPI và PDSI có khả năng phát hiện hạn hán kéo dài và ảnh hưởng đến độ ẩm đất, phù hợp với đánh giá hạn khí tượng và nông nghiệp. Sự khác biệt về tần suất và thời gian hạn hán giữa các chỉ số phản ánh tính phức tạp của hạn hán và sự cần thiết sử dụng đa chỉ số để có cái nhìn toàn diện.

So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, xu thế gia tăng hạn hán nghiêm trọng tại Tây Nguyên phù hợp với dự báo biến đổi khí hậu toàn cầu và ảnh hưởng của hiện tượng ENSO, đặc biệt là các năm El Nino mạnh như 1982-1983, 1997-1998 và 2015-2016. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ tần suất hạn theo tháng, biểu đồ thời gian hạn hán trung bình theo từng trạm và bảng hệ số tương quan giữa các chỉ số hạn để minh họa mối quan hệ và xu thế biến đổi.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng hệ thống giám sát và cảnh báo sớm đa chỉ số: Kết hợp các chỉ số J, SPI, PDSI và CMI để theo dõi hạn hán theo nhiều quy mô thời gian, giúp nâng cao độ chính xác và kịp thời trong cảnh báo hạn hán. Thời gian thực hiện: 1-2 năm. Chủ thể: Tổng cục Khí tượng Thủy văn và các cơ quan liên quan.

2. Phát triển mô hình dự báo hạn hán khu vực Tây Nguyên: Áp dụng mô hình hồi quy đa biến dựa trên các chỉ số khí hậu và hiện tượng ENSO để dự báo hạn hán trong mùa vụ, giúp người dân và chính quyền chủ động ứng phó. Thời gian thực hiện: 2-3 năm. Chủ thể: Các viện nghiên cứu khí tượng và trường đại học.

3. Tăng cường quản lý và sử dụng bền vững nguồn nước: Xây dựng quy hoạch sử dụng đất và nước hợp lý, hạn chế khai thác quá mức nguồn nước ngầm và mặt, đồng thời áp dụng các biện pháp bảo vệ rừng và cải tạo đất để giảm thiểu tác động của hạn hán. Thời gian thực hiện: liên tục. Chủ thể: chính quyền địa phương và các tổ chức quản lý tài nguyên.

4. Nâng cao nhận thức cộng đồng và đào tạo kỹ năng ứng phó hạn hán: Tổ chức các chương trình đào tạo, tuyên truyền về hạn hán, biến đổi khí hậu và các biện pháp tiết kiệm nước, thích ứng với hạn hán cho người dân và cán bộ quản lý. Thời gian thực hiện: hàng năm. Chủ thể: Sở Nông nghiệp, các tổ chức xã hội và trường học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà nghiên cứu và học viên ngành khí tượng thủy văn, biến đổi khí hậu: Luận văn cung cấp cơ sở dữ liệu, phương pháp và kết quả phân tích chi tiết về hạn hán Tây Nguyên, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu và phát triển mô hình dự báo.

2. Cơ quan quản lý nhà nước về tài nguyên nước và phòng chống thiên tai: Thông tin về đặc điểm và xu thế hạn hán giúp hoạch định chính sách, xây dựng kế hoạch ứng phó và quản lý rủi ro thiên tai hiệu quả.

3. Người sản xuất nông nghiệp và các tổ chức hỗ trợ nông dân: Hiểu rõ về thời gian và mức độ hạn hán giúp điều chỉnh kế hoạch sản xuất, lựa chọn giống cây trồng và áp dụng biện pháp tưới tiêu phù hợp.

4. Các tổ chức phi chính phủ và cộng đồng dân cư tại Tây Nguyên: Nâng cao nhận thức về tác động của hạn hán và biến đổi khí hậu, từ đó tham gia tích cực vào các hoạt động bảo vệ môi trường và thích ứng bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Hạn hán là gì và có những loại hạn hán nào?
   Hạn hán là tình trạng thiếu hụt mưa kéo dài gây ra sự thiếu nước trong tự nhiên và ảnh hưởng đến sản xuất, sinh hoạt. Có bốn loại hạn hán chính: hạn khí tượng, hạn nông nghiệp, hạn thủy văn và hạn kinh tế - xã hội.

2. Tại sao cần sử dụng nhiều chỉ số hạn hán khác nhau?
   Mỗi chỉ số phản ánh các khía cạnh khác nhau của hạn hán như lượng mưa, độ ẩm đất, nhiệt độ. Sử dụng đa chỉ số giúp đánh giá toàn diện và chính xác hơn về đặc điểm và xu thế hạn hán.

3. Hiện tượng ENSO ảnh hưởng thế nào đến hạn hán ở Tây Nguyên?
   El Nino làm giảm lượng mưa, tăng nhiệt độ và bức xạ mặt trời, dẫn đến bốc hơi mạnh và hạn hán nghiêm trọng, đặc biệt trong mùa Đông Xuân tại Tây Nguyên.

4. Phương pháp nào được sử dụng để đánh giá xu thế biến đổi hạn hán?
   Phương pháp bình phương tối thiểu để lập phương trình xu thế, kết hợp kiểm định thống kê như kiểm nghiệm Student và hệ số tương quan Pearson để đánh giá độ tin cậy.

5. Làm thế nào để ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn?
   Kết quả giúp xây dựng hệ thống giám sát, cảnh báo sớm, dự báo hạn hán và đề xuất các biện pháp quản lý nguồn nước, quy hoạch sản xuất nông nghiệp phù hợp với điều kiện biến đổi khí hậu.

Kết luận

• Hạn hán tại Tây Nguyên diễn ra thường xuyên với các đợt hạn nghiêm trọng, ảnh hưởng lớn đến nông nghiệp và nguồn nước.
• Các chỉ số hạn hán J, SPI, PDSI và CMI có mối quan hệ chặt chẽ, mỗi chỉ số có ưu điểm riêng trong giám sát hạn hán.
• Tần suất và thời gian hạn hán có xu thế gia tăng, đặc biệt trong mùa khô và các năm El Nino mạnh.
• Nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng hệ thống giám sát, cảnh báo và quản lý hạn hán hiệu quả tại Tây Nguyên.
• Đề xuất các giải pháp hành động cụ thể nhằm nâng cao khả năng thích ứng và giảm thiểu thiệt hại do hạn hán gây ra.

Tiếp theo, cần triển khai xây dựng hệ thống cảnh báo sớm đa chỉ số và phát triển mô hình dự báo hạn hán khu vực Tây Nguyên. Mời các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng cùng phối hợp thực hiện để bảo vệ tài nguyên nước và phát triển bền vững vùng Tây Nguyên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Khái niệm về hạn hán và nguyên nhân gây ra hạn hán 1.1 Khái niệm về hạn hán Hiện nay chưa có một định nghĩa thống nhất về hạn và các chỉ tiêu xác định hạn bởi lẽ sự xuất hiện của hạn ở các nơi trên thế giới rất khác nhau về tính chất hạn và tác động của hạn. Lấy ví dụ, trong tài liệu chính thức của WMO đã có khoảng 60 định nghĩa khô hạn khác nhau trong mối quan hệ giữa điều kiện khí tượng thuỷ văn với sản xuất nông nghiệp. Từ những năm 1980 đã có hơn 150 khái niệm khác nhau về hạn, nhưng nói chung đều thống nhất chung với khái niệm là tình trạng thiếu hụt mưa trong một thời gian tương đối dài. Hạn có thể được xác định thông qua các chỉ số hạn hán.

Tuy nhiên, đa số các tác giả đều thống nhất một quan điểm: Khô hạn là tình trạng thiếu hụt mưa trong một thời gian tương đối dài cùng với sự tăng cao của nhiệt độ trong thời gian tương ứng. Khi đó, quá trình bốc hơi từ bề mặt đất được đẩy mạnh và tạo nên những điều kiện bất lợi cho sản xuất nông nghiệp và sự sinh trưởng của cây trồng [13]. Thực tế hạn hán xảy ra rất phức tạp, khái niệm về hạn phụ thuộc vào đối tượng sử dụng. Dựa vào bản chất và tác động của hạn hán mà phân ra 4 loại hạn như sau [13]: 1) Hạn khí tượng; 2) Hạn nông nghiệp; 3) Hạn thuỷ văn; và 4) Hạn kinh tế xã hội.1 minh hoạ mối quan hệ giữa các loại hạn.

+ Hạn khí tượng Hạn khí tượng được định nghĩa dựa trên mức độ khô hạn so với trung bình trong một khoảng thời gian xác định. Theo Nguyễn Đức Ngữ và Nguyễn Trọng Hiệu, hạn khí tượng là sự thiếu hụt nước trong cán cân mưa - bốc hơi và thường được xác định bởi một ngưỡng thiếu mưa trong một khoảng thời gian xác định trước (chẳng hạn như 75 phần trăm lượng mưa chuẩn) hay được xác định dựa trên mức độ khô hạn (so với "chuẩn" hoặc trung bình) và thời gian khô hạn. + Hạn nông nghiệp 3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Hạn nông nghiệp là các nhân tố của hạn khí tượng tác động đến hoạt động sản xuất nông nghiệp, gây hậu quả xấu ảnh hưởng đến mùa màng. Thiếu hụt nước mưa dẫn tới mất cân bằng giữa lượng nước thực tế và nhu cầu nước của cây trồng.

Nguyên nhân chủ yếu do sự thiếu hụt lượng giáng thuỷ, sự khác nhau giữa bốc thoát hơi thực tế và tiềm năng, dẫn đến sự thiếu hụt nước trong đất, trong các lớp hồ, ao chứa nước. Sơ đồ mô tả mối quan hệ giữa các loại hạn [44] + Hạn thuỷ văn Hạn thuỷ văn xảy ra cùng pha với hạn khí tượng và hạn nông nghiệp. Cũng là sự thiếu hụt giáng thuỷ trong một thời gian dài làm cạn kiệt nước trên các sông ngòi, dòng chảy, hồ chứa có tác động đến một số các lĩnh vực kinh tế liên quan. + Hạn kinh tế - xã hội Hạn kinh tế - xã hội được hiểu như là sự thiếu hụt về khả năng đáp ứng và cung cấp nước cho các hoạt động kinh tế - xã hội.

Hạn kinh tế - xã hội xuất hiện khi nhu cầu về lợi ích kinh tế vượt quá sự cung cấp nước do thời tiết gây ra sự thâm hụt nước trong tự nhiên. Nó khác với các loại hạn nêu trên vì nó xảy ra phụ thuộc vào quá trình cung cấp nước theo không gian và thời gian. 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.2 Nguyên nhân gây ra hạn hán a) Nguyên nhân tự nhiên Có nhiều nguyên nhân gây ra hạn hán nhưng nguyên nhân đầu tiên là do thường xuyên ít mưa hoặc do nhất thời thiếu hụt: Tây Nguyên là vùng đất bazan rộng lớn nhất Việt Nam. Loại đất này thường dễ hấp thụ nước, vì vậy nguồn nước ngầm ờ đây còn khá dồi dào.

Tuy nhiên, do lượng mưa ít trong mùa khô, dân số ngày càng tăng, diện tích này càng giảm do khai thác bât hợp lý, khả năng giữ nước này càng giàm đã gây nên sự mất cân bằng nghiêm trọng giữa nước mặt và nước ngầm, giữa khả năng cung cấp nước tưới và yêu cầu phát triển sản xuất. - Hiện tượng ENSO: El Nino là một trong những hiện tượng có tác động mạnh mẽ đến biến động khí hậu toàn cầu và là một trong những nguyên nhân hết sức quan trọng gây nên hạn hán, đặc biệt là hạn hán ở khu vực lân cận xích đạo Thái Bình Dương. Trong những năm có El Nino, lượng mưa giảm, nhiệt độ và bức xạ tăng làm bốc hơi tăng mạnh nên dễ bị hạn, nhất là vào vụ Đông Xuân. Đối với Việt Nam, đây là thời kỳ ít mưa nên rất dễ gây ra hạn hán.

Hiện tượng ENSO nhìn chung tác động đến các vùng khí hậu ở nước ta, điển hình là nửa phần phía Nam, là nơi chịu ảnh hưởng mạnh của El Nino nên dễ bị hạn trong những năm El Nino hoạt động, nhất là các năm El Nino hoạt động mạnh [14]. - Biến đối khí hậu: Nhiệt độ có xu thế tăng ở hầu hết các trạm quan trắc, tăng nhanh trong những thập kỷ gần đây. Trung bình cả nước, nhiệt độ trung bình năm thời kỳ 1958-2014 tăng khoảng 0,62oC. Theo số liệu quan trắc thời kỳ 1961-2014, nhiệt độ ngày cao nhất (Tx) và thấp nhất có xu thế tăng rõ rệt, với mức tăng cao nhất lên tới 1 oC/10 năm.

Số ngày nóng (Tx ≥35oC) có xu thế tăng ở hầu hết các khu vực của cả nước. Trong thời kỳ 1958-2014, lượng mưa năm tính trung bình cả nước có xu thế tăng nhẹ. Trong đó, tăng nhiều nhất vào các tháng mùa đông và mùa xuân; giảm vào các tháng mùa thu. Nhìn chung, lượng mưa năm ở các khu vực phía Bắc có xu thế giảm 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] (từ 5,8% ÷ 12,5%/57 năm); các khu vực phía Nam có xu thế tăng (từ 6,9%÷ 19,8%/57 năm.

Số lượng các đợt hạn hán, đặc biệt là hạn khắc nghiệt gia tăng trên phạm vi toàn quốc. Các giá trị kỷ lục liên tiếp được ghi nhận trong vài năm trở lại đây. Từ năm 2000 đến nay, khô hạn gay gắt hầu như năm nào cũng xảy ra. Vào năm 2010 mức độ thiếu hụt dòng chảy trên hệ thống sông, suối cả nước so với trung bình nhiều năm từ 60÷ 90%, mực nước ở nhiều nơi rất thấp, tương ứng với tần suất lặp lại 40÷ 100 năm.

Năm 2015 mùa mưa kết thúc sớm, dẫn đến tổng lượng mưa thiếu hụt so với trung bình nhiều năm trên phạm vi cả nước, đặc biệt là ở Nam Bộ, Nam Trung Bộ và Tây Nguyên. b) Nguyên nhân do con người Mặc dù hạn hán là một hiện tượng tự nhiên nhưng nó cũng bị tác dộng bởi các hoạt động của con người. Con người đã gây ra hạn hán góp phần làm cho hạn hán thêm nghiêm trọng vì: Việc lập kế hoạch sản xuất, quy hoạch sử dụng đất ở nhiều nơi chỉ dựa trên việc đáp ứng các nhu cầu trước mắt, khai thác rừng bừa bãi và sử dụng tài nguyên rừng không bền vững hay nhận thức của người dân về sử dụng bền vững tài nguyên còn hạn chế. Dân số tăng nhanh đã dẫn tới tình trạng đất đai và các sẩn phẩm xã hội làm ra không đủ thỏa mãn nhu cầu tại chỗ và tạo thu nhập cho người dân nông thôn.

Dân số tăng nhanh là lý do chủ yếu gây áp lực lên tài nguyên thiên nhiên, dẫn đến việc sử dụng đất đai và quàn lý lài nguyên không hợp lý. Trong những năm gần đây xảy ra tình trạng di dân tự do từ các tỉnh đông dân ở phía Bắc, từ đồng bằng lên vùng cao miền núi để xây dựng khu kinh tế mới. Rất nhiều khu rừng và đất lâm nghiệp bị biến thành đất trồng trọt và đất ở, nguy cơ hạn hán và sa mạc hoá ở Tây Nguyên ngày càng tăng lên. Quá trình khai thác và sử dụng đất đai chưa kết hợp với việc nâng cao độ phì của đất, làm cạn kiệt độ phì của đất, không thực hiện biện pháp cải tạo đất và bảo vệ đất tránh bị rửa trôi, xói mòn.

Tình trạng du canh vẫn còn tồn tại ở các khu vực 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] miền núi xa xôi hẻo lánh. Đây cũng là lý do gây mất rừng, cháy rừng và tăng nhanh diện tích đồi trọc. Thêm vào đó, việc sử dụng quá mức phân hóa học và thuốc trừ sâu cũng làm cho mức độ ô nhiễm môi trường đất và nước ngày càng tăng.2 Khái quát về điều kiện tự nhiên ở Tây Nguyên 1.1 Vị trí và đặc điểm địa hình Phía Bắc của Tây Nguyên tiếp giáp với vùng rừng núi thuộc tỉnh Quảng Nam, phía Nam và Tây Nam giáp các tỉnh Bình Thuận, Đồng Nai với Bình Phước, phía Đông tiếp giáp các tinh ven biển Miền Trung: Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa và Ninh Thuận, phía Tây tiếp giáp với hai nước Lào và Campuchia. Diện tích tự nhiên của Tây Nguyên khoảng 56180 km, được giới hạn bởi các tọa độ địa lý: Vĩ độ Bắc: Từ 11°00W đến 15°00'20”.

Kinh độ Đông: Từ 107°00*00" đến 109°00'00”[12]. Có thể phân chia nhóm địa hình chính với các đặc điềm và vai trò khác nhau đối với điều kiện địa chất thủy văn nước dưới đất như sau: Địa hình núi khối tảng, địa hình bình sơn nguyên bóc mòn, địa hình cao nguyên bazan, thung lũng bóc mòn tích tụ, toàn bộ vùng Tây Nguyên được điều tra hầu hết thuộc địa hình vùng núi, có bề mặt phân cắt khá mạnh hoặc cao nguyên bazan[12].2 Đặc điểm khí tượng thủy văn a) Đặc điểm khí hậu Tây Nguyên nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, có hai mùa rõ rệt. Mùa mưa thường bắt đầu từ cuối tháng 4 (hoặc đầu tháng 5) đến tháng 10 (hoặc tháng 11), khí hậu mát mẻ. Mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 (hoặc đầu tháng 5) năm sau.

Phân bố mưa ở Tây Nguyên rất không đều cả về thời gian và không gian, về thời gian, lượng mưa lập trung nhiều nhất lừ tháng 5 đến tháng 10, về phạm vi phân bố, lượng mưa tăng theo sự gia tăng của độ cao địa hình, lượng mưa cao nhất khoảng 3500mm [12]. 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] b) Đặc điểm thủy văn Tây Nguyên có hệ thống sông suối khá phong phú, phân bố tương đối đều. Các đường chia nước thường gần trùng với các quốc lộ chính QL 14, QL 19.Sông suối tạo thành 3 hệ thống chính sau [12]: Hệ thống sông Ba: Nằm ở phía Đông của vùng nghiên cứu, lưu vực của hệ thống sông này chiếm khoảng 24% diện tích Tây Nguyên.