1 §Æt vÊn ®Ò BÖnh lao g¾n liÒn víi sù ph¸t triÓn loµi ngêi, ®îc xem lµ bÖnh di truyÒn vµ kh«ng ch÷a ®îc.N¨m 1882 Robert Koch t×m ra vi khuÈn lao lµ nguyªn nh©n g©y bÖnh th× bÖnh lao ®îc x¸c ®Þnh lµ bÖnh nhiÔm trïng vµ ch÷a ®îc. §Æc biÖt viÖc t×m ra c¸c lo¹i thuèc chèng lao lµm cho c«ng t¸c chÈn ®o¸n, ®iÒu trÞ vµ dù phßng bÖnh lao hiÖu qu¶ h¬n, bÖnh lao gi¶m nhanh chãng ë c¸c níc ph¸t triÓn, y häc ®· hy väng cã thÓ gi¶i quyÕt ®îc bÖnh lao tríc khi hiÓu biÕt ®Çy ®ñ vÒ sinh bÖnh häc bÖnh lao. Tuy nhiªn víi sù bïng næ cña ®¹i dÞch HIV/ AIDS ,sù kh¸ng thuèc cña vi khuÈn lao bÖnh lao ®· bïng ph¸t trë l¹i trªn toµn cÇu. Th¸ng 4 n¨m 1993 WHO ®· tuyªn bè t×nh tr¹ng khÈn cÊp toµn cÇu vÒ nguy c¬ quay trë l¹i vµ sù gia t¨ng cña bÖnh lao [1,2].
Lao phæi míi lµ mét vÊn ®Ò cÇn ®îc quan t©m, sè lîng bÖnh nh©n lao phæi míi ®îc ph¸t hiÖn h»ng n¨m chiÕm tû lÖ kh«ng nhá trong tæng sè bÖnh nh©n lao ®îc ph¸t hiÖn. §©y lµ thÓ bÖnh thêng gÆp nhÊt trong bÖnh häc lao, ®Æc trng lµ c¸c tæn th¬ng ë phæi, víi c¸c møc ®é tõ nhÑ (th©m nhiÔm kh«ng hang, nèt kh«ng hang) nÕu ®îc ph¸t hiÖn sím, ®iÒu trÞ kÞp thêi cã kh¶ n¨ng phôc håi còng nh khái bÖnh hoµn toµn, gãp phÇn lµm gi¶m tû lÖ t¸i ph¸t, tû lÖ tö vong, tû lÖ gia t¨ng bÖnh lao. Tuy nhiªn nÕu kh«ng ®îc quan t©m, ph¸t hiÖn bÖnh muén, khi tæn th¬ng ë phæi nÆng vµ trë thµnh m¹n tÝnh (x¬, hang x¬) th× vÊn ®Ò ®iÒu trÞ trë nªn 2 khã kh¨n, tèn kÐm, kh¶ n¨ng khái bÖnh l¹i thÊp, tû lÖ t¸i ph¸t sau ®iÒu trÞ cao [5]. So víi lao phæi míi, LPTP t×nh tr¹ng bÖnh thêng nÆng h¬n, tû lÖ kh¸ng thuèc cña vi khuÈn lao cao h¬n, chÈn ®o¸n khã kh¨n h¬n vµ tû lÖ ®iÒu trÞ khái thÊp h¬n [6].
Lao x¬ vµ hang x¬ lµ diÔn biÕn xÊu, lµ giai ®o¹n cuèi cña c¸c tæn th- ¬ng lao ë phæi [11,13,15]. Thêng g©y ra c¸c biÕn chøng nÆng nÒ nh ho ra m¸u nÆng, trµn khÝ mµng phæi, d·n phÕ qu¶n, suy mßn, t©m phÕ m¹n tÝnh…§©y còng chÝnh lµ nguyªn nh©n g©y tö vong ë bÖnh nh©n lao, bªn c¹nh ®ã lao phæi thÓ x¬ hang cßn lµ nguån l©y nguy hiÓm v× trong ®êm chøa nhiÒu vi khuÈn lao, nguy hiÓm h¬n c¸c vi khuÈn nµy cã tû lÖ kh¸ng thuèc rÊt cao [14,38]. ë níc ta, còng nh c¸c níc kh¸c trªn thÕ giíi ngêi trÎ lµ lùc l- îng lao ®éng chÝnh ®em l¹i cña c¶i cho ®Êt níc, thóc ®Èy sù ph¸t triÓn cña x· héi, lµ trô cét cña gia ®×nh cho nªn nÕu kh«ng ph¸t hiÖn vµ ®iÒu trÞ cho bÖnh nh©n lao løa tuæi nµy sím th× sÏ g©y ¶nh hëng ®Õn sù ph¸t triÓn cña ®Êt níc, bÖnh nÆng lµm mÊt søc lao ®éng sÏ trë thµnh g¸nh nÆng cho gia ®×nh vµ x· héi, ®ång thêi cßn lµ nguån l©y truyÒn vi trïng lao l©u dµi cho nh÷ng ngêi th©n trong gia ®×nh, trong céng ®ång [12]. §i s©u nghiªn cøu vÒ lao phæi míi AFB(+) ë ngêi trÎ tuæi lµ viÖc lµm cÇn thiÕt, nh»m hiÓu h¬n vÒ thÓ bÖnh nµy gióp cho viÖc chÈn ®o¸n, ®iÒu trÞ vµ kiÓm so¸t bÖnh lao hiÖu qu¶ h¬n, h¹n chÕ sù tiÕn triÓn thµnh lao x¬ hang tõ c¸c thÓ lao kh¸c ,gi¶m ®îc nguån l©y cã vi khuÈn lao kh¸ng thuèc, 3 gi¶m ®îc tû lÖ t¸i ph¸t còng nh tû lÖ tö vong do bÖnh lao vµ n©ng cao chÊt lîng cuéc sèng cho ngêi d©n.
Chóng t«i tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Ò tµi nµy nh»m môc tiªu: 1. Nghiªn cøu ®Æc ®iÓm l©m sµng, cËn l©m sµng, ®èi chiÕu mét sè kÕt qu¶ cËn l©m sµng víi l©m sµng cña lao phæi míi AFB (+) ë ngêi trÎ tuæi. §¸nh gi¸ t×nh h×nh kh¸ng thuèc ban ®Çu cña lao phæi míi AFB (+) ë ngêi trÎ tuæi. 4 Ch¬ng 1 tæng quan 1.
t×nh h×nh bÖnh lao hiÖn nay 1. T×nh h×nh bÖnh lao trªn thÕ giíi Khi cha cã thuèc ch÷a lao bÖnh lao kh«ng ch÷a ®îc vµ g©y ra nçi khiÕp sî cho loµi ngêi. Khi thuèc ch÷a lao ra ®êi: SM (1944), INH(1952), PZA (1952), RMP(1966) viÖc ®iÒu trÞ vµ kiÓm so¸t bÖnh lao ®¹t hiÖu qu¶ râ rÖt. BÖnh lao cã xu híng gi¶m, nhng tõ n¨m 1990 ®Õn nay, sè ngêi m¾c lao l¹i t¨ng lªn ë nhiÒu níc [6,39].
BÖnh lao quay trë l¹i vµ bïng ph¸t. Héi nghÞ toµn cÇu vÒ bÖnh lao lÇn thø 23 (1990) ë Boston (Hoa Kú), WHO c¶nh b¸o bÖnh lao ®ang gia t¨ng. N¨m 1993, WHO b¸o ®éng sù quay trë l¹i cña bÖnh lao, n¨m 1998 nhÊn m¹nh “BÖnh lao ®ang ®e do¹ trªn toµn cÇu” [42]. Theo WHO n¨m 2005, hiÖn nay trªn thÕ giíi cã kho¶ng 2,2 tû ngêi nhiÔm lao, chiÕm 1/3 d©n sè thÕ giíi, hiÖn cã kho¶ng 15,4 triÖu bÖnh nh©n lao (245/100.000), trong ®ã 6,9 triÖu tr- êng hîp lµ lao phæi AFB (+) (109/100.000), h»ng n¨m cã thªm 8-9 triÖu ngêi m¾c lao míi vµ 2 triÖu ngêi chÕt do lao [44].
Khu vùc T©y Th¸i B×nh D¬ng, bÖnh lao gia t¨ng ë 33 níc trong khu vùc. §«ng ¢u vµ Liªn X« cò bÖnh lao còng t¨ng lªn sau nhiÒu thËp kû gi¶m ®Òu ®Æn [37,40] .G (1999) ë Nga n¨m 1997 tû lÖ m¾c lao lµ 73,9/100.000 d©n, t¨ng gÊp ®«i so víi n¨m 1991 [41]. 5 ë Ch©u Phi bÖnh lao gia t¨ng nÆng nÒ. Tanzania tõ 1990- 1994 sè bÖnh nh©n lao t¨ng 86%.
T¹i Malawi vµ Zambia tõ 1984-1990 t¨ng 180% vµ 154% [43]. Theo íc tÝnh cña WHO, cã 1/3 d©n sè thÕ giíi nhiÔm lao, hµng n¨m cã kho¶ng 10 triÖu trêng hîp nhiÔm lao míi vµ 3 triÖu ngêi chÕt do lao [8]. BÖnh lao kh«ng chØ gia t¨ng ë c¸c níc ®ang ph¸t triÓn, mµ ë c¶ c¸c níc ph¸t triÓn. ë Hoa Kú tõ n¨m 1953 – 1985, sè bÖnh nh©n lao gi¶m tõ 84.304 trêng hîp xuèng cßn 22.
§Õn n¨m 1993 sè bÖnh nh©n lao ®· t¨ng lªn 63. Tû lÖ chÕt do lao ®· gi¶m ®i nhiÒu trong nh÷ng n¨m tríc ®©y vµ chñ yÕu ë nh÷ng bÖnh nh©n trªn 60 tuæi. Nhng tû lÖ nµy trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y ®· t¨ng tõ 0,3 lªn 2,8/100. ë Ch©u ¢u tõ n¨m 1990 trë l¹i ®©y bÖnh lao còng t¨ng trë l¹i.
ë Anh n¨m 1980 cã kho¶ng 6.000 bÖnh nh©n lao, nhng n¨m 1992 ®· cã 7. Tõ n¨m 1986 ®Õn 1990 sè bÖnh nh©n lao ë Thuþ Sü t¨ng 33,3%, §an M¹ch t¨ng 30,7% [23,53]. ë khu vùc T©y Th¸i B×nh D¬ng bÖnh lao còng ph¸t triÓn m¹nh, sè bÖnh nh©n ®îc ph¸t hiÖn trong n¨m 1994 lµ 46,3/100. Tõ khi ®¹i dÞch HIV/AIDS lan trµn trªn thÕ giíi, kh«ng nh÷ng lµm cho bÖnh lao quay trë l¹i, mµ cßn lµm cho bøc tranh vÒ bÖnh lao cña toµn cÇu trë nªn tåi tÖ h¬n [73].
Vi rus HIV khi x©m nhËp vµo c¬ thÓ, sÏ ph¸ huû hÖ thèng miÔn dÞch cña c¬ thÓ lµm gi¶m sè lîng tÕ bµo lympho TCD4 , TCD8 vµ c¸c tÕ bµo lympho B, tÕ bµo NK, ®ång thêi lµm gi¶m chøc 6 n¨ng miÔn dÞch cña c¸c tÕ bµo nµy [27,30,31,50,56]. Nh vËy vi rus HIV ®· tÊn c«ng vµo nh÷ng tÕ bµo cã vai trß quan träng trong viÖc b¶o vÖ c¬ thÓ kh«ng bÞ bÖnh lao, ®iÒu nµy gi¶i thÝch v× sao khi mét ngêi bÞ nhiÔm HIV th× cã nhiÒu nguy c¬ bÞ nhiÔm lao vµ bÞ bÖnh lao. Mét ngêi bÞ nhiÔm lao, kh¶ n¨ng bÞ bÖnh lao chØ lµ 10% trong c¶ cuéc ®êi, nhng khi c¬ thÓ ®ång nhiÔm c¶ lao vµ HIV th× nguy c¬ bÞ bÖnh lao sÏ lµ 10% n¨m, t¨ng gÊp 30 lÇn so víi ngêi chØ bÞ nhiÔm lao [18,27,30]. Theo WHO (1997) íc tÝnh trªn thÕ giíi cã chõng 2 tû ngêi ®· nhiÔm lao, 16 triÖu ngêi nhiÔm HIV, kho¶ng 5- 6 triÖu ng- êi ®· nhiÔm c¶ lao vµ HIV.
ë mét sè níc, sè lao míi xuÊt hiÖn hµng n¨m ®· t¨ng lªn gÊp ®«i trong vßng 10 n¨m qua [78]. BÖnh lao lµ bÖnh nhiÔm trïng c¬ héi hµng ®Çu ë nh÷ng bÖnh nh©n HIV/AIDS. Cã tíi 50% ngêi nhiÔm HIV sÏ bÞ lao trong cuéc ®êi cña hä [23,74]. Dolin, Raviglione vµ Kochi (1993) íc tÝnh: trong t×nh h×nh nhiÔm HIV t¨ng, bøc tranh vÒ bÖnh lao trªn toµn cÇu tõ n¨m 1990 ®Õn 2005 nh sau [23,27]: Tû lÖ bÖnh lao t¨ng tõ 16,3% n¨m 1995 lªn 57,8% vµo n¨m 2005, tû lÖ HIV(+) ë bÖnh nh©n lao tõ 4,2% n¨m 1990 t¨ng lªn 13,8% vµo n¨m 2000.
Lao vµ HIV lµ ®«i b¹n song hµnh, lµ sù phèi hîp cùc kú nguy hiÓm, chóng t¸c ®éng hiÖp ®ång trong sù ph¸ huû hÖ thèng miÔn dÞch c¬ thÓ theo cÊp sè nh©n. BÖnh lao ®· ®îc x¸c ®Þnh lµ biÕn chøng nguy hiÓm ë bÖnh nh©n HIV/AIDS. MÆt kh¸c bÖnh lao còng lµ nguyªn nh©n chÝnh g©y tö vong ë ngêi nhiÔm HIV. Theo WHO cø 3 ngêi chÕt v× AIDS th× mét lµ chÕt do lao [27,74].
7 Trong n¨m 1990 chØ cã 4,6% bÖnh nh©n AIDS chÕt v× lao, ®Õn n¨m 2000 sÏ cã 14% bÖnh nh©n AIDS chÕt v× lao [53,56,63]. WHO còng dù b¸o r»ng: nÕu thÕ giíi thÊt b¹i trong viÖc ng¨n chÆn lao vµ ®¹i dÞch HIV th× t×nh h×nh søc khoÎ toµn cÇu sÏ trë nªn tåi tÖ h¬n khi bíc sang thÕ kû 21 [74].T×nh h×nh bÖnh lao ë ViÖt Nam Héi nghÞ tæng kÕt CTCLQG giai ®o¹n 2001-2005 tæ chøc t¹i Hµ Néi: BÖnh lao ë níc ta cßn phæ biÕn ë møc cao, ®øng thø 13 trong 22 níc cã sè bÖnh nh©n lao cao vµ xÕp thø 3 trong khu vùc T©y Th¸i B×nh D¬ng [8], ë ViÖt Nam theo WHO nguy c¬ nhiÔm lao hµng n¨m lµ 1,7%, phÝa B¾c 1,2%, phÝa Nam 2,2% [7]. Theo CTCLQG: chØ sè ARTI tÝnh chung cho c¶ níc hiÖn nay kho¶ng 1,7%, theo c¸ch tÝnh cña Styblo, t×nh h×nh bÖnh lao ë níc ta hiÖn nay nh sau: Sè míi m¾c lao(mäi thÓ) trong 1 n¨m: 145.000 Sè lao phæi míi AFB(+): 65.000 Tæng sè trêng hîp lao: 221.000 Tæng sè trêng hîp lao phæi cã vi khuÈn: 78.000 Tö vong do lao hµng n¨m: 20.000 ë ViÖt Nam còng nh trªn thÕ giíi sè bÖnh nh©n lao kh«ng ngõng gia t¨ng n¨m sau cao h¬n n¨m tríc, n¨m 1990 sè bÖnh nh©n lao ®îc ph¸t hiÖn vµ qu¶n lý ®iÒu trÞ lµ 47. §¹i dÞch HIV/AIDS x©m nhËp vµo ViÖt Nam tõ n¨m 1990 vµ ph¸t triÓn víi tèc ®é nhanh.
ë ViÖt Nam n¨m 1990 míi cã mét trêng hîp nhiÔm HIV th× ®Õn th¸ng 8/1997 ®· cã 6.588 8 trêng hîp nhiÔm HIV, trong ®ã 882 trêng hîp AIDS [18,27]. Th¸ng 12/1992 tõ trêng hîp m¾c lao kÌm nhiÔm HIV ®Çu tiªn ë ViÖt Nam, ®Õn n¨m 1996 ®· cã 230 bÖnh nh©n lao/HIV(+) [27]. Tû lÖ bÖnh nh©n nhiÔm HIV m¾c lao cã chiÒu híng gia t¨ng , n¨m 1994 chØ cã 24,2% ngêi nhiÔm HIV bÞ lao ®Õn n¨m 1996 tû lÖ nµy ®· t¨ng lªn 25%. Tû lÖ tö vong do lao ë ngêi nhiÔm HIV n¨m 1996 lµ 25% [18].