Chương 1 LÝ LUẬN VỀ BẦU KHÔNG KHÍ TÂM LÝ CỦA LỚP HỌC 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề bầu không khí tâm lý của lớp học 1. Những nghiên cứu ở nước ngoài về bầu không khí tâm lý của lớp học Đã từ lâu, vấn đề bầu không khí tâm lý trong các nhóm, tổ chức đã được nghiên cứu trên thế giới, đặc biệt là ở các nước phương Tây. Ban đầu, các nhà khoa học đã tập trung đi sâu nghiên cứu vấn đề này để ứng dụng trong lĩnh vực Tâm lý học lao động, từ đó góp phần nâng cao năng suất lao động và làm giảm bớt xung đột giữa chủ và thợ.
Hầu hết các nghiên cứu này đã chỉ ra được những đặc trưng cơ bản của bầu không khí nhóm trên cơ sở các đặc trưng của nhóm như quy mô, cấu trúc, phong cách lãnh đạo… Trong đó, bầu không khí tâm lý được hiểu là một tập hợp các đặc trưng tâm lý của môi trường sản xuất mà người công nhân có thể cảm nhận được. Sau này, cùng với sự phát triển của các ngành khoa học, Tâm lý học cũng đạt được những thành tựu to lớn. Có thể thấy rằng, trong các lĩnh vực ứng dụng tâm lý ở phương Tây như: Tâm lý học xã hội, Tâm lý học quản lý, Tâm lý học quản trị và kinh doanh, Tâm lý học công nghiệp, Khoa học quản lý, Khoa học hành vi tổ chức… đều có đề cập đến vấn đề bầu không khí tâm lý của tập thể. Theo đó, việc tổ chức nghiên cứu và đưa các kết quả nghiên cứu về bầu không khí tâm lý ứng dụng vào hầu hết các lĩnh vực của đời sống xã hội luôn là thế mạnh của Tâm lý học xã hội nói riêng và Tâm lý học phương Tây nói chung.
Tâm lý học phương Tây nghiên cứu về bầu không khí tâm lý theo nhiều cách tiếp cận khác nhau. Trước hết, cần phải đề cập đến “những cuộc thí nghiệm lâm sàng” của E. Roethlisberger (Mỹ) vào những năm 1924 - 1929. Họ đã tiến hành nghiên cứu các quan hệ không chính thức và ảnh hưởng của nó đến hiệu quả sản xuất tại các nhóm lao động.
Bằng thí nghiệm, họ đã chứng minh được vai trò quyết định của trạng thái tâm lý đến năng suất lao động. Đồng thời chỉ ra yếu tố đoàn kết giữa các thành viên trong việc thực hiện mục đích chung sẽ là động lực 8 kích thích sự hăng say lao động hơn là những khuyến khích về vật chất. Mặc dù chưa chính thức đưa ra khái niệm về bầu không khí tâm lý nhưng những nghiên cứu này đã đề cập đến một số khía cạnh của hiện tượng bầu không khí tâm lý. Những kết luận về mối quan hệ không chính thức, hệ thống thái độ cảm xúc giữa các thành viên, sự hòa hợp và đoàn kết tâm lý - tinh thần là tiền đề vô cùng giá trị cho việc nghiên cứu bầu không khí tâm lý sau này.
Kế đến, cần phải đề cập công lao của K.Lewin và các cộng sự vào những năm 30 của thế kỷ XX. Ông được biết đến như là người đầu tiên sử dụng thuật ngữ bầu không khí tâm lý. Ông đã phát hiện ra quy luật tâm lý về việc phụ thuộc hành vi cá nhân vào các mối quan hệ tác động qua lại giữa môi trường và tâm lý cá nhân. Trong quyển “Một lý thuyết động lực về nhân cách”, ông cho rằng các mối quan hệ bên trong nhóm và phong cách của người lãnh đạo, quản lý ở những thời điểm khác nhau có ảnh hưởng đến việc tạo ra bầu không khí tâm lý tích cực hoặc tiêu cực trong các nhóm nhỏ.
Về sau, ngày càng có nhiều nghiên cứu về bầu không khí tâm lý dựa trên thuyết quan hệ người - người. Có thể kể đến các nghiên cứu của L. Raven [76] (vào những năm 50 của thế kỷ XX) chủ yếu tập trung vào việc làm rõ ảnh hưởng của bầu không khí tâm lý đối với hiệu quả sản xuất của cá nhân và nhóm. Bên cạnh đó, còn có hai nhà Tâm lý học là G.
Gilmor đã làm rõ những chỉ số về nhân cách tạo ra bầu không khí tâm lý của tổ chức, tìm ra các phương pháp nghiên cứu thực nghiệm bầu không khí tâm lý của tổ chức cũng như tìm hiểu sự phụ thuộc của hành vi vào các yếu tố tâm lý nhân cách và các yếu tố tâm lý nhóm [80, tr. Stringer cũng có những nghiên cứu về động lực thúc đẩy con người hoạt động, theo đó có nêu bật vai trò của bầu không khí tâm lý trong việc thúc đẩy hay kìm hãm con người thực hiện nhiệm vụ được giao. Ngày nay, những nghiên cứu về bầu không khí tâm lý của các nhóm, tập thể trong Tâm lý học phương Tây ngày càng được đầu tư, song có thể khái quát thành những hướng nghiên cứu chính như hướng nghiên cứu thiên về những đặc trưng 9 bên trong của tổ chức, trong đó nhấn mạnh những đặc trưng cơ bản của bầu không khí tâm lý tổ chức như quy mô tổ chức, cấu trúc chính thức của tổ chức, phong cách lãnh đạo, sứ mệnh của tổ chức… (các công trình nghiên cứu của L. Jones [83]); hay hướng nghiên cứu về những đặc điểm của môi trường tâm lý (chú ý đến mối quan hệ liên nhân cách) với các tác giả như E.
Điều đáng lưu ý là với những hướng nghiên cứu này, các nhà nghiên cứu đã đưa ra những chỉ số cụ thể nhằm đánh giá bầu không khí tâm lý như: cơ cấu tổ chức, khen thưởng trong tổ chức, sự quan tâm của lãnh đạo đối với cấp dưới, không khí thân thiện trong tổ chức, ý chí của người ra quyết định, quan hệ liên nhân cách, quan hệ chỉ huy và phục tùng trong tổ chức. Hiện tại, việc nghiên cứu bầu không khí tâm lý được tiếp cận giải quyết theo ba vấn đề chính: Một là, bầu không khí tâm lý của tổ chức là kết quả của sự tác động qua lại của các yếu tố (quy mô, cơ cấu, chức năng, chế độ kiểm tra, kiểm soát, chế độ quản lý, phong cách lãnh đạo, đặc trưng tâm lý nhân cách, vai trò được phân công…) trong tổ chức đó; Hai là, bầu không khí tâm lý của tổ chức là nguyên nhân tác động đến năng suất lao động; Ba là, bầu không khí tâm lý của tổ chức là yếu tố điều chỉnh, điều khiển hành vi của cá nhân và của nhóm. Có thể nói, lịch sử Tâm lý học phương Tây đã ghi nhận nhiều kết quả nghiên cứu quan trọng về bầu không khí tâm lý của tổ chức. Các công trình nghiên cứu đã nhận diện được các yếu tố quy định bầu không khí tâm lý của tổ chức, khẳng định vai trò của bầu không khí tâm lý đối với việc thực hiện các chức năng của tổ chức và nhất là đã xác định được hệ thống phương pháp nghiên cứu bầu không khí tâm lý của nhóm, của tổ chức trong các đơn vị sản xuất cụ thể.
Tuy nhiên, do các nghiên cứu xuất phát từ nhiều quan điểm lý luận khác nhau, bằng những phương pháp khác nhau nên kết quả nghiên cứu thu được cũng khác nhau, thậm chí có nhiều mâu thuẫn. Bên cạnh những thành tựu nổi bật trong Tâm lý học phương Tây nói trên, cần nhấn mạnh đến những đóng góp của các nhà Tâm lý học Mác-xít. Họ cũng đi sâu nghiên cứu các hiện tượng tâm lý xã hội, đặc biệt là vấn đề bầu không khí tâm 10 lý tập thể. Nhiệm vụ của các nhà Tâm lý học Mác-xít là làm rõ nguồn gốc, bản chất và vai trò của những hiện tượng tâm lý xã hội đối với đời sống và hoạt động của con người trong nhóm, trong tập thể; đề cao sự hòa hợp, đoàn kết tâm lý nhằm mục đích xây dựng tập thể lao động xã hội chủ nghĩa, xây dựng nhân cách con người trong chế độ mới.
Cụ thể là những nghiên cứu sau: Năm 1963, tại Đại hội lần thứ hai Hội Tâm lý học Xô-viết, những vấn đề lý thuyết chung về bầu không khí tâm lý đã được các nhà Tâm lý học như E. Xô-rô- khô-va, N. Man-xu-nốp, K. Pla-tô-nốp trình bày, trong đó nhấn mạnh mối quan hệ qua lại giữa các thành viên trong một tập thể - được xem là cơ sở cho việc nghiên cứu bầu không khí tâm lý tập thể.
Cũng trong Đại hội này, người ta đã thông báo về kết quả trắc đạt đầu tiên về mối quan hệ qua lại giữa các thành viên trong tập thể khác nhau do K. Pla-tô-nốp chỉ đạo. Năm 1966, lần đầu tiên N. Man-xu-nốp sử dụng thuật ngữ bầu không khí tâm lý.
Trong nghiên cứu của mình, ông đã liệt kê các yếu tố ảnh hưởng đến năng suất lao động, trong đó có bầu không khí tâm lý tập thể; đồng thời cũng chỉ ra một số con đường để xây dựng bầu không khí tâm lý thuận lợi ở các nhà máy và xí nghiệp công nghiệp. Một trong những người đầu tiên đưa ra khái niệm bầu không khí tâm lý là V. Ông cho rằng: “Bầu không khí tâm lý là sắc thái xúc cảm của những mối quan hệ về mặt tâm lý giữa các thành viên trong tập thể. Nó xuất hiện trên cơ sở có sự gần gũi thiện cảm giống nhau về mặt tính cách, hứng thú, xu hướng” [70, tr.
Trong quyển “Tâm lý học trong quản lý sản xuất”, ông đã phát triển định nghĩa này và nêu rõ ba thành phần của bầu không khí tâm lý (không khí xã hội, không khí đạo đức, không khí tâm lý). Từ cuối những năm 60 của thế kỷ XX, nhiều nhà Tâm lý học Xô-viết tiếp tục nghiên cứu bầu không khí tâm lý tập thể và đạt được nhiều thành tựu cả về lý luận và thực tiễn như B. Sô-rô-khô-va, E. Zô-tô-va, A.
Nô-trep-nhic, A. Mô-tre-nốp, A. Ru-sa- li-nốp, A. Pê-tơ-rốp-xơ-ki, M.
I-a-rô-sép-xơ-ki. Trec-nư-sep đã chỉ ra sự phụ thuộc của ý thức trách nhiệm của cá nhân, ảnh hưởng của tổ chức đến sự hình thành bầu không khí tâm lý. Sê-tốp đưa ra luận điểm về không khí tâm lý và cho rằng đây là sự thống nhất các thành phần tâm lý xã hội phản ánh tính chất, nội dung và các điều kiện tổ chức hoạt động của các thành viên trong tập thể, các quan hệ chính thức và không chính thức trong giao tiếp tập thể. Trong quyển “Từ điển Tâm lý học” do A.
Pê-tơ-rốp-xơ-ki, M. I-a-rô-sép-xơ-ki chủ biên có nêu rõ không khí tâm lý là hệ thống các quan hệ cảm xúc ổn định bao gồm toàn bộ các thể hiện về tính tình, các trải nghiệm tâm lý, quan hệ lẫn nhau, thái độ đối với công việc và với những sự kiện diễn ra xung quanh.