Luận văn thạc sĩ nghiên cứu những bất thường nhiễm sắc thể ở cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật 14

Nghiên cứu bất thường nhiễm sắc thể ở cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con dị tật, cung cấp thông tin quan trọng cho y học.

• Tác giả: Trương Thị Thùy Linh
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Rực
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sinh học
• Đề tài: Nghiên Cứu Những Bất Thường Nhiễm Sắc Thể Ở Cặp Vợ Chồng Sảy Thai Liên Tiếp Và Sinh Con Bị Dị Tật
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Lược sử nghiên cứu về nhiễm sắc thể người
• 1.2. Tiêu chuẩn và quy định quốc tế về đặc điểm bộ nhiễm sắc thể người
• 1.3. Tiêu chuẩn để xếp loại nhiễm sắc thể trong lập karyotyp
• 1.4. Phân loại nhiễm sắc thể
• 1.5. Các rối loạn và cơ chế gây rối loạn nhiễm sắc thể người
• 1.5.1. Rối loạn số lượng nhiễm sắc thể
• 1.5.2. Rối loạn cấu trúc nhiễm sắc thể
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân
• 2.3. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5. Lập hồ sơ bệnh án di truyền
• 2.6. Phương pháp phân tích nhiễm sắc thể và lập karyotyp
• 2.7. Xử lý số liệu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. Biểu hiện rối loạn nhiễm sắc thể ở các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh
• 3.2. Biểu hiện rối loạn nhiễm sắc thể giữa người vợ và người chồng có tiền sử sảy thai liên tiếp và sinh con dị tật bẩm sinh
• 3.3. Sự phân bố các kiểu rối loạn do chuyển đoạn tương hỗ ở các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh
• 3.4. Sự phân bố các kiểu chuyển đoạn hòa hợp tâm ở các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh
• 3.5. Biểu hiện rối loạn nhiễm sắc thể kiểu đảo đoạn
• 3.6. Nguy cơ sinh sản của các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh mang rối loạn nhiễm sắc thể
• 3.7. Nguy cơ sinh sản của các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh mang chuyển đoạn tương hỗ
• 3.8. Nguy cơ sinh sản ở các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh mang chuyển đoạn hòa hợp tâm
• 3.9. Nguy cơ sinh sản ở các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh mang đảo đoạn NST số 9
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về bất thường nhiễm sắc thể ở cặp vợ chồng sảy thai

Bất thường nhiễm sắc thể là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến hiện tượng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh. Nghiên cứu cho thấy rằng, các cặp vợ chồng có tiền sử sảy thai thường gặp phải những rối loạn di truyền, đặc biệt là các bất thường về nhiễm sắc thể. Việc hiểu rõ về bất thường nhiễm sắc thể không chỉ giúp xác định nguyên nhân mà còn hỗ trợ trong việc tư vấn di truyền cho các cặp vợ chồng này.

1.1. Khái niệm về bất thường nhiễm sắc thể

Bất thường nhiễm sắc thể có thể được phân loại thành hai nhóm chính: rối loạn số lượng và rối loạn cấu trúc. Rối loạn số lượng bao gồm các dạng như đa bội và lệch bội, trong khi rối loạn cấu trúc liên quan đến sự thay đổi trong cấu trúc của nhiễm sắc thể.

1.2. Tình hình nghiên cứu về bất thường nhiễm sắc thể

Nghiên cứu về bất thường nhiễm sắc thể đã được thực hiện rộng rãi trên thế giới, đặc biệt là ở những cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp. Các nghiên cứu này đã chỉ ra rằng tỷ lệ bất thường nhiễm sắc thể ở những cặp vợ chồng này cao hơn so với dân số chung.

II. Nguyên nhân và thách thức liên quan đến sảy thai

Sảy thai liên tiếp có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó bất thường nhiễm sắc thể là một yếu tố quan trọng. Các nghiên cứu cho thấy rằng, khoảng 50% trường hợp sảy thai liên tiếp có liên quan đến các rối loạn di truyền. Điều này đặt ra thách thức lớn cho các cặp vợ chồng trong việc tìm kiếm nguyên nhân và giải pháp.

2.1. Các nguyên nhân chính gây sảy thai

Ngoài bất thường nhiễm sắc thể, các nguyên nhân khác như nhiễm trùng, rối loạn hormone, và các bệnh lý mãn tính cũng có thể dẫn đến sảy thai. Việc xác định chính xác nguyên nhân là rất quan trọng để có biện pháp can thiệp kịp thời.

2.2. Thách thức trong việc chẩn đoán

Chẩn đoán bất thường nhiễm sắc thể không phải lúc nào cũng dễ dàng. Các phương pháp xét nghiệm hiện tại có thể tốn kém và không phải lúc nào cũng cho kết quả chính xác. Điều này gây khó khăn cho các bác sĩ trong việc đưa ra quyết định điều trị.

III. Phương pháp nghiên cứu bất thường nhiễm sắc thể

Để phát hiện bất thường nhiễm sắc thể, các phương pháp nghiên cứu hiện đại như phân tích karyotype và xét nghiệm di truyền phân tử được áp dụng. Những phương pháp này giúp xác định chính xác các rối loạn di truyền và đưa ra các giải pháp phù hợp cho các cặp vợ chồng.

3.1. Phân tích karyotype

Phân tích karyotype là phương pháp truyền thống để xác định số lượng và cấu trúc của nhiễm sắc thể. Phương pháp này giúp phát hiện các bất thường như trisomy hay monosomy, từ đó đưa ra chẩn đoán chính xác.

3.2. Xét nghiệm di truyền phân tử

Xét nghiệm di truyền phân tử cho phép phát hiện các đột biến gen và bất thường nhỏ hơn trong cấu trúc nhiễm sắc thể. Phương pháp này ngày càng trở nên phổ biến nhờ vào độ chính xác cao và khả năng phát hiện sớm các rối loạn di truyền.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Kết quả từ các nghiên cứu về bất thường nhiễm sắc thể đã giúp cải thiện đáng kể khả năng chẩn đoán và điều trị cho các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp. Việc áp dụng các phương pháp xét nghiệm hiện đại đã giúp phát hiện sớm các rối loạn di truyền, từ đó đưa ra các biện pháp can thiệp kịp thời.

4.1. Tác động của nghiên cứu đến tư vấn di truyền

Nghiên cứu về bất thường nhiễm sắc thể đã cung cấp thông tin quan trọng cho việc tư vấn di truyền. Các cặp vợ chồng có thể được hướng dẫn về nguy cơ và lựa chọn phương pháp sinh sản phù hợp.

4.2. Kết quả từ các nghiên cứu thực tiễn

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng, việc phát hiện và can thiệp kịp thời có thể giảm thiểu tỷ lệ sảy thai và sinh con bị dị tật. Điều này không chỉ giúp cải thiện sức khỏe sinh sản mà còn nâng cao chất lượng cuộc sống cho các gia đình.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu

Nghiên cứu về bất thường nhiễm sắc thể ở cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp là một lĩnh vực quan trọng trong y học hiện đại. Với sự phát triển của công nghệ xét nghiệm, khả năng phát hiện và điều trị các rối loạn di truyền ngày càng trở nên khả thi hơn. Tương lai của nghiên cứu này hứa hẹn sẽ mang lại nhiều tiến bộ trong việc cải thiện sức khỏe sinh sản.

5.1. Tương lai của nghiên cứu di truyền

Với sự phát triển của công nghệ gen và di truyền phân tử, nghiên cứu về bất thường nhiễm sắc thể sẽ tiếp tục mở rộng. Các phương pháp mới sẽ giúp phát hiện sớm và chính xác hơn các rối loạn di truyền.

5.2. Tầm quan trọng của tư vấn di truyền

Tư vấn di truyền sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ các cặp vợ chồng có tiền sử sảy thai. Việc cung cấp thông tin và hướng dẫn sẽ giúp họ đưa ra quyết định đúng đắn về việc sinh con trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hiện tượng sảy thai liên tiếp và sinh con bị dị tật bẩm sinh là vấn đề sức khỏe sinh sản ngày càng được quan tâm trên thế giới và tại Việt Nam. Theo ước tính, khoảng 60% các trường hợp sảy thai liên tiếp trước tuần thứ 20 của thai kỳ có nguyên nhân từ rối loạn nhiễm sắc thể (NST) ở phôi thai. Tỷ lệ rối loạn NST ở các cặp vợ chồng có tiền sử sảy thai liên tiếp và sinh con dị tật cao hơn nhiều so với dân số chung, dao động từ 2% đến trên 12% tùy nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu nhằm phát hiện các bất thường NST ở các cặp vợ chồng có tiền sử sảy thai liên tiếp và sinh con dị tật bẩm sinh, đồng thời đánh giá nguy cơ sinh sản liên quan đến các rối loạn này.

Phạm vi nghiên cứu kéo dài từ năm 2008 đến 2013, với 1847 cặp vợ chồng tại các bệnh viện lớn ở Hà Nội như Bệnh viện Phụ sản Trung ương, Bệnh viện Phụ sản Hà Nội và Bệnh viện Bạch Mai. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc tư vấn di truyền, hỗ trợ lựa chọn phương pháp sinh sản phù hợp, giảm thiểu tỷ lệ sảy thai và dị tật bẩm sinh, góp phần nâng cao chất lượng dân số và sức khỏe cộng đồng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình di truyền tế bào, tập trung vào phân tích bộ NST người theo tiêu chuẩn ISCN (2009). Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

• Lý thuyết rối loạn số lượng và cấu trúc NST: Phân biệt các dạng rối loạn như đa bội, lệch bội, chuyển đoạn tương hỗ, chuyển đoạn hòa hợp tâm, đảo đoạn, mất đoạn và lặp đoạn. Các rối loạn này ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển phôi thai và khả năng sinh sản.

• Mô hình hình thành giao tử và hợp tử mang rối loạn NST: Giải thích cơ chế tạo giao tử bất thường dẫn đến hợp tử mang NST không cân bằng, gây sảy thai hoặc dị tật bẩm sinh.

Các khái niệm chính bao gồm: chuyển đoạn tương hỗ, chuyển đoạn hòa hợp tâm, đảo đoạn NST số 9, thể khảm lệch bội, và rối loạn phức tạp NST.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: 1847 cặp vợ chồng có tiền sử sảy thai liên tiếp ít nhất hai lần hoặc sinh con bị dị tật bẩm sinh, được thu thập từ các bệnh viện lớn tại Hà Nội trong giai đoạn 2008-2013.

• Phương pháp phân tích: Nuôi cấy tế bào lympho bạch cầu máu ngoại vi, xử lý bằng colchicine và nhuộm băng G theo phương pháp Seabright (1975). Phân tích 30-100 cụm kỳ giữa dưới kính hiển vi quang học với độ phóng đại 1000 lần, lập karyotyp bằng phần mềm Ikaros theo tiêu chuẩn ISCN (2009).

• Cỡ mẫu và chọn mẫu: 1847 cặp vợ chồng được chọn theo tiêu chuẩn có tiền sử sảy thai liên tiếp hoặc sinh con dị tật, loại trừ các trường hợp có bệnh mãn tính hoặc tiếp xúc với hóa chất độc hại.

• Xử lý số liệu: Dữ liệu được mã hóa, nhập máy tính và phân tích bằng Microsoft Excel 2007, sử dụng các hàm thống kê cơ bản và biểu đồ để minh họa kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ rối loạn NST: Trong 1847 cặp vợ chồng, có 114 cặp (6,17%) phát hiện mang rối loạn NST, trong khi 93,83% còn lại có karyotyp bình thường. Tỷ lệ này tương đồng với các nghiên cứu quốc tế dao động từ 2% đến 12%.

2. Phân bố rối loạn NST giữa vợ và chồng: Trong số 114 cặp mang rối loạn NST, 57,76% là người vợ và 42,24% là người chồng. Điều này cho thấy phụ nữ có tỷ lệ mang rối loạn NST cao hơn, phù hợp với các nghiên cứu trước đây.

3. Loại rối loạn NST phổ biến: 90,5% các trường hợp rối loạn NST là rối loạn cấu trúc, trong đó chuyển đoạn tương hỗ chiếm 36,2%, chuyển đoạn hòa hợp tâm chiếm 21,55%, đảo đoạn chiếm 14,66%, mất đoạn 7,76%, lặp đoạn 6,05%, và rối loạn phức tạp 4,3%. Rối loạn số lượng NST chiếm 9,5%, chủ yếu là rối loạn NST giới tính thể khảm.

4. Nguy cơ sinh sản: Các cặp vợ chồng mang rối loạn NST có nguy cơ sảy thai cao hơn đáng kể, với tỷ lệ sảy thai lên đến 49% trong một số nghiên cứu. Nguy cơ sinh con dị tật cũng tăng cao, đặc biệt với các trường hợp chuyển đoạn hòa hợp tâm và đảo đoạn NST số 9.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu khẳng định vai trò quan trọng của rối loạn NST trong nguyên nhân sảy thai liên tiếp và sinh con dị tật bẩm sinh. Tỷ lệ 6,17% rối loạn NST trong mẫu nghiên cứu phù hợp với các báo cáo quốc tế, tuy có sự biến động do khác biệt về kích thước mẫu, tiêu chuẩn chọn bệnh nhân và kỹ thuật phân tích.

Tỷ lệ rối loạn NST cao hơn ở người vợ phản ánh ảnh hưởng lớn của NST đến khả năng sinh sản nữ giới, do quá trình giảm phân tạo giao tử bất thường dẫn đến hợp tử không cân bằng. Ở người chồng, rối loạn NST thường gây rối loạn giảm phân tinh trùng, dẫn đến vô sinh hoặc giảm khả năng sinh sản.

Chuyển đoạn tương hỗ và hòa hợp tâm là hai dạng rối loạn cấu trúc phổ biến nhất, chiếm gần 60% tổng số rối loạn NST phát hiện. Điều này phù hợp với các nghiên cứu trước đây cho thấy chuyển đoạn NST là nguyên nhân chính gây sảy thai và dị tật bẩm sinh. Đặc biệt, chuyển đoạn hòa hợp tâm liên quan mật thiết đến các hội chứng Down, Patau và các dị tật nghiêm trọng khác.

Rối loạn số lượng NST chủ yếu là thể khảm NST giới tính, với tỷ lệ dòng tế bào đột biến thấp, không ảnh hưởng kiểu hình rõ rệt nhưng làm giảm khả năng sinh sản, dẫn đến sảy thai hoặc thai lưu.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ các loại rối loạn NST và biểu đồ tròn phân bố rối loạn NST giữa vợ và chồng, giúp minh họa rõ nét các phát hiện chính.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường xét nghiệm NST cho các cặp vợ chồng có tiền sử sảy thai liên tiếp và sinh con dị tật: Thực hiện xét nghiệm di truyền tế bào sớm nhằm phát hiện rối loạn NST, giúp tư vấn di truyền chính xác và lựa chọn phương pháp sinh sản phù hợp. Thời gian thực hiện: ngay khi có tiền sử sảy thai từ lần thứ hai.

2. Phát triển các trung tâm tư vấn di truyền chuyên sâu: Đào tạo nhân lực và trang bị kỹ thuật hiện đại để hỗ trợ các cặp vợ chồng trong việc hiểu rõ nguy cơ và lựa chọn biện pháp hỗ trợ sinh sản như thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) kết hợp sàng lọc phôi. Chủ thể thực hiện: Bộ Y tế và các bệnh viện chuyên khoa.

3. Nâng cao nhận thức cộng đồng về vai trò của rối loạn NST trong sức khỏe sinh sản: Tổ chức các chương trình truyền thông, hội thảo nhằm phổ biến kiến thức về di truyền học và các biện pháp phòng tránh sảy thai, dị tật bẩm sinh. Thời gian: liên tục hàng năm.

4. Khuyến khích nghiên cứu sâu rộng về rối loạn NST phức tạp và các yếu tố di truyền phân tử: Đầu tư nghiên cứu để hiểu rõ hơn cơ chế gây rối loạn NST và phát triển kỹ thuật chẩn đoán phân tử, nâng cao hiệu quả tư vấn và điều trị. Chủ thể thực hiện: các viện nghiên cứu và trường đại học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ sản khoa và chuyên gia di truyền y học: Nắm bắt kiến thức chuyên sâu về rối loạn NST để chẩn đoán, tư vấn và điều trị các trường hợp sảy thai liên tiếp và dị tật bẩm sinh.

2. Nhân viên tư vấn di truyền: Sử dụng dữ liệu và phân tích trong luận văn để hỗ trợ các cặp vợ chồng trong việc hiểu rõ nguy cơ và lựa chọn phương án sinh sản an toàn.

3. Nhà nghiên cứu và sinh viên ngành sinh học, y học: Tham khảo phương pháp nghiên cứu, kết quả và thảo luận để phát triển các nghiên cứu tiếp theo về di truyền tế bào và di truyền phân tử.

4. Các cặp vợ chồng có tiền sử sảy thai hoặc sinh con dị tật: Hiểu rõ nguyên nhân di truyền, từ đó chủ động trong việc xét nghiệm và lựa chọn phương pháp hỗ trợ sinh sản phù hợp.

Câu hỏi thường gặp

1. Rối loạn nhiễm sắc thể là gì và ảnh hưởng thế nào đến thai kỳ?
   Rối loạn NST là sự thay đổi về số lượng hoặc cấu trúc NST, gây ra các bất thường di truyền. Chúng làm tăng nguy cơ sảy thai, thai lưu hoặc sinh con dị tật bẩm sinh do hợp tử mang NST không cân bằng.

2. Tỷ lệ rối loạn NST ở các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp là bao nhiêu?
   Theo nghiên cứu, tỷ lệ này khoảng 6,17%, dao động từ 2% đến trên 12% tùy vào quần thể và phương pháp nghiên cứu.

3. Ai nên thực hiện xét nghiệm NST?
   Các cặp vợ chồng có tiền sử sảy thai liên tiếp từ hai lần trở lên hoặc sinh con dị tật bẩm sinh nên thực hiện xét nghiệm NST để xác định nguyên nhân và được tư vấn phù hợp.

4. Chuyển đoạn tương hỗ và chuyển đoạn hòa hợp tâm khác nhau thế nào?
   Chuyển đoạn tương hỗ là trao đổi đoạn giữa hai NST khác nhau, còn chuyển đoạn hòa hợp tâm là sự hợp nhất phần tâm của hai NST tâm đầu, thường gặp ở NST nhóm D và G.

5. Làm thế nào để giảm nguy cơ sảy thai do rối loạn NST?
   Ngoài xét nghiệm và tư vấn di truyền, các cặp vợ chồng có thể sử dụng công nghệ hỗ trợ sinh sản như IVF kết hợp sàng lọc phôi để chọn phôi không mang rối loạn NST, giảm nguy cơ sảy thai và dị tật.

Kết luận

• Tỷ lệ rối loạn NST ở các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp và sinh con dị tật là 6,17%, chủ yếu là rối loạn cấu trúc NST.
• Phụ nữ mang rối loạn NST chiếm tỷ lệ cao hơn nam giới, ảnh hưởng lớn đến khả năng sinh sản.
• Chuyển đoạn tương hỗ và hòa hợp tâm là hai dạng rối loạn phổ biến nhất, liên quan mật thiết đến sảy thai và dị tật bẩm sinh.
• Cần tăng cường xét nghiệm NST và tư vấn di truyền để hỗ trợ các cặp vợ chồng trong việc lựa chọn phương pháp sinh sản an toàn.
• Nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào rối loạn NST phức tạp và ứng dụng kỹ thuật phân tử để nâng cao hiệu quả chẩn đoán và điều trị.

Các cặp vợ chồng có tiền sử sảy thai nên chủ động xét nghiệm NST và tìm đến các trung tâm tư vấn di truyền để được hỗ trợ kịp thời. Các cơ sở y tế cần đẩy mạnh phát triển dịch vụ xét nghiệm và tư vấn di truyền nhằm giảm thiểu các hậu quả do rối loạn NST gây ra.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu của Walther Flemming (1882) [33]. Ông đã quan sát NST của người ở các kỳ phân bào trên tiêu bản tươi, cắt mảnh lấy từ tinh hoàn. Trong thời gian đó, NST của người là vấn đề được các nhà di truyền học quan tâm, nghiên cứu và cũng là đề tài được đem ra tranh luận nhiều lần. Tuy nhiên ở thời kỳ ấy do những hạn chế về kỹ thuật làm tiêu bản, mẫu vật không đáp ứng và không phù hợp cho việc nghiên cứu chi tiết NST.

Ở người, số lượng NST nhiều, kích thước nhỏ và thường tập trung thành từng đám, với những kỹ thuật cắt mảnh, cố định và nhuộm thông thường, các nhà di truyền tế bào chưa thể đếm chính xác nên đã cho rằng trong nhân của tế bào người có 48 NST, gồm 23 cặp NST thường và 1 cặp NST giới tính (Winiwarter. Những năm thuộc thập kỉ 50 của thế kỉ XX có những phát hiện quan trọng khai sinh ra chuyên ngành di truyền tế bào người, bằng việc xử lý tế bào bằng sốc nhược trương của Hsu T.L (1956) tiền xử lý tế bào nuôi cấy bằng colchicine để tích lũy nhiều cụm kì giữa. Công trình của Tjio và Levan (1956) kết hợp xử lý nhược trương và colchicine đã công bố nghiên cứu xác định lại bộ NST 2n của người là 46 NST chứ không phải là 48 NST và công trình này đã được Ford và Hamerton khẳng định [35]. Từ năm 1956 có nhiều phòng thí nghiệm tế bào di truyền được xây dựng để nghiên cứu NST.

Các công trình đầu tiên công bố các rối loạn NST liên quan với bệnh là công trình của Lejeune (1958-1959) về hội chứng Down do thừa một NST 21 dạng trisomi 21, hội chứng Turner do tế bào cơ thể chỉ có 45 NST dạng 45,X thiếu một NST giới tính X (Ford, 1959), hội chứng Klinefelter ở nam với 47 NST trong đó có ba NST giới tính XXY (Jacobs và Strong, 1959) [48]. Từ năm 1956 đến năm 1960 là thời kỳ còn khó khăn của nghiên cứu tế bào di truyền học người các nghiên cứu đều mới chỉ phân biệt được các rối loạn số lượng Trương Thị Thuỳ Linh 3 Cao học K20 - Sinh học TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn thạc sĩ khoa học và rối loạn cấu trúc lớn gây bất thường ở người do mới chỉ sử dụng phương pháp nhuộm bình thường bằng Giemsa, nhuộm đồng đều các NST. Năm 1960, Moorhead và cs công bố phương pháp làm tiêu bản NST từ lympho bào nuôi cấy ngắn hạn với việc dùng PHA (phytohemagglutinin) để kích thích phân bào[64]. Năm 1960, Nowell và Hungerford đã mô tả NST Philadelphia (mất đoạn nhánh dài của NST 22) trong bệnh bạch cầu thể tủy mãn tính (Chronic myeloid leukemia) [72].

Năm 1963, hội chứng mèo kêu, một hội chứng do bị mất đoạn nhánh ngắn của NST số 5 (5p-), lần đầu tiên được phát hiện bởi Lejeune và cs [101]. Từ năm 1968 đến năm 1970, sự ra đời của các kỹ thuật nhuộm băng cho phép các nhà di truyền học đánh giá chính xác tới từng chiếc NST trong bộ NST và phát hiện rối loạn cấu trúc NST. Từ sau 1970 trở đi, lần lượt với các kỹ thuật nhuộm băng Q, băng G, băng R, băng C, băng T, N và nhuộm băng có độ phân giải cao NST, dùng BrdU (Bromodeoxyuridin) gắn vào ADN trên NST và nhuộm phân biệt chromatit chị em đã mở ra thời kỳ phát triển mạnh mẽ của tế bào di truyền học người ứng dụng các kỹ thuật băng để phát hiện các bất thường đặc trưng trên từng NST ứng với các bệnh, tật, các hội chứng trong lâm sàng. Từ năm 1980 đặc biệt là sau năm 1985 là thời kỳ phát triển mạnh mẽ, vượt bậc của di truyền tế bào và di truyền phân tử ứng dụng trong nghiên cứu bộ gen loài người.

Trong di truyền tế bào thì việc nghiên cứu NST chủ yếu vẫn áp dụng các phương pháp nhuộm băng NST. Tiêu chuẩn và quy định quốc tế về đặc điểm bộ nhiễm sắc thể ngƣời 1. Tiêu chuẩn để xếp loại nhiễm sắc thể trong lập karyotyp. Lúc đầu người ta chỉ căn cứ vào chiều dài của NST để đặt tên cho chúng từ 1 đến 23 theo thứ tự từ dài đến ngắn (công ước Denver 1960), nhưng ngay sau đó cũng năm 1960 Patau không đồng ý và đề xuất thêm tiêu chuẩn vị trí phần tâm, sau này được quốc tế chính thức chấp nhận.

Trương Thị Thuỳ Linh 4 Cao học K20 - Sinh học TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn thạc sĩ khoa học Chiều dài tương đối của NST: là tỷ lệ giữa chiều dài của một NST so với chiều dài trung bình của cả bộ NST, tức chiều dài tổng cộng tất cả các NST của bộ đơn bội có chứa NST X tính theo phần nghìn trong cùng một tế bào. Vị trí của phần tâm được biểu hiện bằng chỉ số phần tâm, tức là tỷ lệ giữa chiều dài nhánh ngắn trên tổng chiều dài của cả NST. Ngoài ra còn có một số tiêu chuẩn chi tiết khác vận dụng cho các NST có nhánh ngắn rất ngắn (NST tâm đầu) và các vệ tinh của chúng, NST Y có đặc thù riêng. Phân loại nhiễm sắc thể Ở người bộ NST 2n = 46 trong đó có 22 cặp NST thường (autochromosome) và 1 cặp NST giới tính (sex chromosome).

Dựa vào đặc điểm hình thái như độ dài, vị trí tâm động người ta sắp xếp các NST thành từng nhóm. 46 NST được chia thành 7 nhóm, kí hiệu là A, B, C, D, E, F và G trên nguyên tắc dài trước ngắn sau, nếu các NST bằng nhau thì tâm giữa đặt trước, tâm lệch đặt sau.  Nhóm A có 3 cặp NST có kích thước lớn nhất, gọi tên từ số 1 đến 3, cặp số 1 tâm giữa, cặp số 2 tâm lệch, cặp số 3 tâm giữa.  Nhóm B có 2 cặp NST số 4 và 5.

Các NST này có kích thước lớn và đều có tâm lệch.  Nhóm C có 7 cặp từ số 6 đến 12 có chiều dài trung bình. NST X cũng được xếp vào nhóm này. Tất cả đều tâm gần giữa và khó phân biệt.

 Nhóm D có 3 cặp từ số 13 đến 15 gồm các NST có nhánh ngắn rất ngắn, gần như không đáng kể gọi là các NST tâm đầu (acrocentric). Tất cả 3 cặp NST này đều có vệ tinh ở nhánh ngắn.  Nhóm E có 3 cặp 16, 17,18 tương đối ngắn. NST số 16 tâm giữa, 17 và 18 tâm lệch.

 Nhóm F có 2 cặp NST 19 và 20, ngắn và có tâm giữa.  Nhóm G có 2 cặp 21 và 22, kích thước ngắn và tâm đầu, có vệ tinh. NST Y cũng được xếp vào nhóm này nhưng không có vệ tinh. Trương Thị Thuỳ Linh 5 Cao học K20 - Sinh học TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn thạc sĩ khoa học 1.

Các rối loạn và cơ chế gây rối loạn nhiễm sắc thể ngƣời 1. Rối loạn số lƣợng nhiễm sắc thể Rối loạn số lượng NST gồm hai dạng: đa bội (polyploidy) và lệch bội (aneuploidy). * Đa bội thể: là hiện tượng tăng chẵn hoặc tăng lẻ cả bộ NST. Ví dụ: ở người 3n = 69 NST = thể tam bội (3n) thuộc dạng thể đa bội lẻ, 4n = 96 NST = thể tứ bội (4n) thuộc dạng thể đa bội chẵn.

Ở người, các trường hợp đa bội phần lớn phôi thai chết ở giai đoạn trước sinh, một vài trường hợp sống đến khi sinh hoặc sau sinh nhưng hầu hết là các trẻ sơ sinh bị dị tật. Một số trường hợp đa bội thể ở người: - Đa bội thể ở người hầu hết quan sát thấy ở những thai sảy tự nhiên hoặc ở một số thai sống sót vài giờ sau khi sinh hoặc ở phần lớn các khối u. - Thể tam bội (3n) thuần (69,XXY hoặc 69,XYY) đã quan sát ở những thai sảy tự nhiên hoặc ở một số thai sống sót vài giờ sau khi sinh. - Thể khảm (3n/2n) hoặc (4n/2n) đứa trẻ có thể sống được vài năm nhưng chậm phát triển trí tuệ và nhiều dị tật bẩm sinh khác: dị dạng mắt, thoát vị màng tủy, dị tật tim, dị tật cơ quan sinh dục… Karyotyp ở những đứa trẻ này là: 46,XY/69,XXY hoặc 46,XX/92,XXYY….

* Lệch bội: là hiện tượng số lượng NST của tế bào tăng lên hoặc giảm đi một hoặc vài NST so với bộ NST lưỡng bội. * Lệch bội NST thường Ở người, hợp tử trisomi thuần NST thường có được tiếp tục phát triển hay không, số lượng các dị tật và khả năng sống sót của thai ở bên trong hay bên ngoài tử cung còn phụ thuộc vào trisomi về NST nào trong bộ NST. Trong số 22 cặp NST thường, chỉ có trisomi nhóm D (13,14,15), trisomi 18 và trisomi 21 thai nhi có thể sống ở bên ngoài tử cung, đặc biệt trisomi 21 có khả năng sống lâu hơn, thậm chí có thể sống đến tuổi trưởng thành. Nhìn chung trisomi của nhóm A (1-3), nhóm B (4- 5) hoặc nhóm C (6-12), phôi thai thường chết ở giai đoạn sớm trong tử cung.

Trương Thị Thuỳ Linh 6 Cao học K20 - Sinh học TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Luận văn thạc sĩ khoa học Những dòng tế bào hoặc hợp tử monosomi NST thường, nhìn chung không có khả năng phát triển và thường chết ở giai đoạn sớm của phôi thai. * Lệch bội NST giới tính Trường hợp trisomi thuần NST giới tính, thai nhi có thể phát triển được đến tuổi trưởng thành, nhưng thường có các dị tật ở cơ quan sinh dục và một số dị tật khác. Chỉ có trường hợp monosomi NST giới X là có khả năng sống đến tuổi trưởng thành nhưng có những biểu hiện rối loạn phát triển hình thái của cơ thể, về cơ quan sinh dục và có thể chậm phát triển trí tuệ. * Thể khảm lệch bội: NST thường và NST giới tính tức là cá thể có từ hai hoặc nhiều dòng tế bào, hay gặp nhất là một dòng tế bào lưỡng bội và một dòng tế bào lệch bội hoặc là thừa một NST (trisomi) hoặc là thiếu một NST (monosomi).

* Lệch bội phức tạp – (lệch bội kép): trong tế bào của cơ thể có dư 2 NST ở hai cặp tương đồng khác nhau (thông thường là một cặp NST thường và một cặp NST giới tính). Rối loạn cấu trúc nhiễm sắc thể Rối loạn cấu trúc nhiễm sắc thể bao gồm vật liệu di truyền bị mất, thêm, hoặc đảo ngược trong cùng 1 NST hoặc trao đổi giữa các đoạn của các NST khác nhau (translocations). Rối loạn NST là cân bằng nếu vật liệu di truyền không bị mất (đảo đoạn và chuyển đoạn NST cân bằng) và không cân bằng nếu thừa, thiếu vật liệu di truyền (trong trường hợp lặp đoạn hoặc mất đoạn NST) [56].