Bảo vệ quyền lợi của trẻ sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản theo pháp luật Việt Nam

Luận án tiến sĩ phân tích quyền lợi của trẻ sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản theo pháp luật Việt Nam, góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

• Tác giả: Ngô Thị Anh Vân
• Người hướng dẫn: Nguyễn Văn Tiến
• Trường học: Trường Đại Học Luật Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Dân sự và Tố tụng dân sự
• Đề tài: Bảo Vệ Quyền Lợi Của Người Con Được Sinh Ra Bằng Kỹ Thuật Hỗ Trợ Sinh Sản Theo Pháp Luật Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Tp. Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. Tính cấp thiết của đề tài
• 2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của Luận án
• 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 4. Phương pháp nghiên cứu và phương pháp tiếp cận
• 5. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của Luận án. Những đóng góp mới của Luận án
• 6. Nội dung và kết cấu của Luận án
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ BẢO VỆ QUYỀN LỢI CỦA NGƯỜI CON ĐƯỢC SINH RA BẰNG KỸ THUẬT HỖ TRỢ SINH SẢN
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm về bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.1.1. Khái niệm về người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản và bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.1.2. Khái niệm về người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.1.3. Khái niệm về bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.1.4. Đặc điểm của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản và bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.1.4.1. Đặc điểm của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.1.4.2. Đặc điểm của việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.1.5. Sự cần thiết và ý nghĩa của việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.1.5.1. Sự cần thiết của việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.1.5.2. Ý nghĩa của việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.1.6. Các yếu tố tác động đến việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.1.7. Biện pháp pháp lý bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.1.7.1. Nguyên tắc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 1.2. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: BẢO VỆ QUYỀN LỢI CỦA NGƯỜI CON ĐƯỢC SINH RA BẰNG KỸ THUẬT HỖ TRỢ SINH SẢN THÔNG QUA VIỆC XÁC ĐỊNH CHA, MẸ
• 2.1. Tác động của việc xác định cha, mẹ trong việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 2.2. Xác định cha, mẹ trong trường hợp người áp dụng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản tự mang thai và sinh con
• 2.2.1. Nguyên tắc xác định cha, mẹ trong trường hợp người áp dụng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản tự mang thai và sinh con theo quy định hiện hành
• 2.3. Xác định cha cho con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản thông qua sự thoả thuận
• 2.3.1. Khả năng xác định cha cho con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản thông qua sự thoả thuận theo pháp luật Việt Nam và một số quốc gia
• 2.3.2. Cơ sở thừa nhận việc xác định cha cho con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản thông qua sự thoả thuận
• 2.3.3. Kiến nghị về việc xác định cha cho con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản thông qua sự thoả thuận
• 2.4. Xác định cha, mẹ cho con được sinh ra do cấy nhầm phôi, noãn, tinh trùng
• 2.4.1. Xác định cha, mẹ trong trường hợp biết được thông tin của người có phôi, noãn, tinh trùng bị cấy nhầm
• 2.4.2. Xác định cha, mẹ trong trường hợp không biết được thông tin của người có phôi, noãn, tinh trùng bị cấy nhầm và kiến nghị hoàn thiện pháp luật
• 2.5. Xác định cha cho con được sinh ra nhờ việc sử dụng tinh trùng của người chết
• 2.5.1. Khả năng sinh con từ tinh trùng của người chết và xác định cha cho con theo pháp luật Việt Nam và một số quốc gia
• 2.5.2. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật về việc sử dụng tinh trùng của người chết để sinh con và xác định cha cho con
• 2.6. Xác định cha, mẹ cho con trong trường hợp mang thai hộ
• 2.6.1. Nguyên tắc xác định cha, mẹ cho con trong trường hợp mang thai hộ theo pháp luật hiện hành
• 2.6.2. Xác định cha, mẹ cho con khi có sự vi phạm pháp luật về mang thai hộ
• 2.6.2.1. Hoàn cảnh pháp lý tại Việt Nam và kinh nghiệm của một số quốc gia trong việc xác định cha, mẹ cho con khi có sự vi phạm pháp luật về mang thai hộ
• 2.6.3. Xác định cha, mẹ trong trường hợp việc mang thai hộ đảm bảo bản chất của quan hệ hỗ trợ sinh sản và không vì mục đích thương mại
• 2.6.4. Xác định cha, mẹ trong trường hợp việc mang thai hộ không mang bản chất của quan hệ hỗ trợ sinh sản vì mục đích nhân đạo và kiến nghị hoàn thiện pháp luật
• 2.7. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: BẢO VỆ QUYỀN LỢI CỦA NGƯỜI CON ĐƯỢC SINH RA BẰNG KỸ THUẬT HỖ TRỢ SINH SẢN THÔNG QUA VIỆC XÁC ĐỊNH VÀ THỰC HIỆN QUYỀN, NGHĨA VỤ CỦA CÁC CHỦ THỂ
• 3.1. Bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản thông qua việc thừa nhận các quyền nhân thân và tài sản cụ thể
• 3.2. Khái quát về quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 3.3. Quyền xác định quốc tịch của người con được mang thai hộ và sinh ra ở nước ngoài
• 3.3.1. Sự cần thiết của việc xác định quốc tịch cho con được mang thai hộ và sinh ra ở nước ngoài
• 3.3.2. Các giải pháp hạn chế tình trạng không quốc tịch của người con được mang thai hộ và sinh ra ở nước ngoài, kiến nghị hướng xử lý
• 3.4. Quyền xác định nguồn gốc của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 3.4.1. Khả năng xác định nguồn gốc của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản theo pháp luật hiện hành
• 3.4.2. Xu hướng pháp lý của một số quốc gia trên thế giới về quyền xác định nguồn gốc của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Sự cần thiết của việc xác định nguồn gốc đối với người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 3.4.3. Kiến nghị về quyền xác định nguồn gốc của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 3.5. Quyền được hưởng di sản thừa kế của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 3.5.1. Khả năng hưởng di sản của người con thành thai và được sinh ra sau thời điểm mở thừa kế và kiến nghị hoàn thiện pháp luật
• 3.5.2. Yếu tố huyết thống trong quan hệ thừa kế theo pháp luật của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản và kiến nghị giải thích pháp luật
• 3.6. Bảo vệ quyền lợi của người con thông qua việc xác định nghĩa vụ của các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật về sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 3.6.1. Nghĩa vụ của người áp dụng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản để sinh con và kiến nghị hoàn thiện pháp luật
• 3.6.2. Nghĩa vụ của cơ sở y tế thực hiện kỹ thuật hỗ trợ sinh sản và kiến nghị hoàn thiện pháp luật
• 3.6.3. Nghĩa vụ của người hiến noãn, tinh trùng, người mang thai hộ và kiến nghị hoàn thiện pháp luật
• 3.7. Thực hiện việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 3.7.1. Bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản khi có hành vi xâm phạm
• 3.7.2. Trách nhiệm thực hiện việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản
• 3.8. Kết luận Chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• 1. DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• 1.1. Từ viết tắt
• 1.2. Từ viết đầy đủ

Tóm tắt

I. Giới thiệu về quyền lợi trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản

Trong bối cảnh hiện đại, quyền lợi trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản (IVF) đang trở thành một vấn đề quan trọng trong pháp luật Việt Nam. Việc bảo vệ quyền lợi của trẻ em không chỉ là trách nhiệm của gia đình mà còn là nghĩa vụ của toàn xã hội và nhà nước. Bảo vệ trẻ em sinh ra từ kỹ thuật này cần được thực hiện thông qua các quy định pháp lý rõ ràng và cụ thể. Hiện tại, pháp luật Việt Nam chưa có một hành lang pháp lý vững chắc để bảo vệ quyền lợi của trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Điều này dẫn đến nhiều vấn đề pháp lý phức tạp, như xác định cha mẹ, quyền nuôi dưỡng và quyền thừa kế. Theo nghiên cứu, trẻ em sinh ra từ IVF có thể không có cùng huyết thống với cha mẹ, hoặc được sinh ra khi cha mẹ đã qua đời. Những tình huống này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xây dựng các quy định pháp lý nhằm bảo vệ quyền lợi của trẻ em một cách toàn diện.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản

Trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản được hiểu là những trẻ em được sinh ra thông qua các phương pháp như thụ tinh trong ống nghiệm. Đặc điểm của trẻ em này là sự khác biệt về nguồn gốc sinh học so với trẻ em sinh ra tự nhiên. Điều này có thể dẫn đến những vấn đề pháp lý phức tạp liên quan đến quyền lợi của trẻ em. Pháp luật hiện hành chưa có quy định rõ ràng về việc xác định cha mẹ cho trẻ em sinh ra từ IVF, điều này có thể gây khó khăn trong việc bảo vệ quyền lợi của trẻ em trong các trường hợp tranh chấp. Hơn nữa, việc xác định nguồn gốc và quyền thừa kế của trẻ em cũng cần được xem xét kỹ lưỡng để đảm bảo quyền lợi hợp pháp của trẻ em được sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản.

II. Các vấn đề pháp lý liên quan đến quyền lợi trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản

Các vấn đề pháp lý liên quan đến quyền lợi trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản bao gồm việc xác định cha mẹ, quyền nuôi dưỡng và quyền thừa kế. Pháp luật hiện hành chưa có quy định cụ thể về việc xác định cha mẹ cho trẻ em sinh ra từ IVF, dẫn đến nhiều tranh chấp pháp lý. Trong trường hợp cha mẹ không thể nuôi dưỡng trẻ, quyền nuôi dưỡng của trẻ em cũng chưa được quy định rõ ràng. Điều này có thể dẫn đến việc trẻ em không được bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình. Hơn nữa, quyền thừa kế của trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản cũng cần được xem xét kỹ lưỡng. Việc xác định quyền thừa kế cho trẻ em này có thể gặp khó khăn do sự khác biệt về nguồn gốc sinh học. Do đó, việc xây dựng các quy định pháp lý rõ ràng và cụ thể là rất cần thiết để bảo vệ quyền lợi của trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản.

2.1. Quyền xác định cha mẹ cho trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản

Quyền xác định cha mẹ cho trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản là một vấn đề pháp lý phức tạp. Hiện tại, pháp luật Việt Nam chưa có quy định rõ ràng về việc xác định cha mẹ cho trẻ em sinh ra từ IVF. Điều này dẫn đến nhiều tranh chấp pháp lý trong trường hợp cha mẹ không thể nuôi dưỡng trẻ hoặc có sự khác biệt về nguồn gốc sinh học. Việc xác định cha mẹ cho trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản cần được quy định rõ ràng để bảo vệ quyền lợi của trẻ em. Hơn nữa, việc xác định cha mẹ cũng cần phải xem xét đến các yếu tố như sự đồng thuận của các bên liên quan và các quy định pháp luật hiện hành.

III. Đề xuất giải pháp bảo vệ quyền lợi trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản

Để bảo vệ quyền lợi của trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, cần thiết phải xây dựng một hành lang pháp lý rõ ràng và cụ thể. Các quy định pháp luật cần phải được điều chỉnh để đảm bảo quyền lợi của trẻ em được sinh ra từ IVF được bảo vệ một cách toàn diện. Cần có các quy định cụ thể về việc xác định cha mẹ, quyền nuôi dưỡng và quyền thừa kế cho trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Hơn nữa, cần có các biện pháp giáo dục và tuyên truyền để nâng cao nhận thức của xã hội về quyền lợi của trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Việc xây dựng các quy định pháp lý rõ ràng và cụ thể sẽ giúp bảo vệ quyền lợi của trẻ em và đảm bảo sự công bằng trong xã hội.

3.1. Xây dựng quy định pháp lý rõ ràng về quyền lợi trẻ em

Việc xây dựng quy định pháp lý rõ ràng về quyền lợi của trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản là rất cần thiết. Các quy định này cần phải bao gồm việc xác định cha mẹ, quyền nuôi dưỡng và quyền thừa kế cho trẻ em. Hơn nữa, cần có các quy định cụ thể về trách nhiệm của các bên liên quan trong việc bảo vệ quyền lợi của trẻ em. Việc xây dựng các quy định pháp lý rõ ràng sẽ giúp bảo vệ quyền lợi của trẻ em và đảm bảo sự công bằng trong xã hội. Đồng thời, cần có các biện pháp giáo dục và tuyên truyền để nâng cao nhận thức của xã hội về quyền lợi của trẻ em sinh ra từ kỹ thuật hỗ trợ sinh sản.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự phát triển vượt bậc của y học hiện đại đã tạo nên bước ngoặt lịch sử trong việc khắc phục tình trạng vô sinh và hiếm muộn, giúp hiện thực hóa thiên chức làm cha mẹ cho hàng triệu cá nhân và cặp vợ chồng. Từ dấu mốc năm 1978 khi em bé đầu tiên trên thế giới chào đời bằng kỹ thuật thụ tinh trong ống nghiệm (IVF) cho đến ca thụ tinh trong ống nghiệm thành công đầu tiên tại Bệnh viện Từ Dũ năm 1997 cho ra đời ba đứa trẻ vào năm 1998 (Melissa J. Pashigian, 2012), công nghệ hỗ trợ sinh sản (Assisted Reproductive Technology - ART) đã tái định hình sâu sắc các quan niệm truyền thống về gia đình. Các cuộc cách mạng công nghệ này đã "đánh dấu sự tách rời tình dục khỏi sinh sản, sự sinh sản khỏi tình dục, và cả tình dục lẫn sinh sản khỏi mô hình gia đình truyền thống" (Trần Mạnh Hùng, 2015). Đến năm 2022, Việt Nam đã có hơn 45 cơ sở y tế đủ điều kiện thực hiện kỹ thuật hỗ trợ sinh sản trên phạm vi toàn quốc (theo Công văn số 3704/BYT-BM-TE của Bộ Y tế).

Số liệu dịch tễ học do Bệnh viện Phụ sản Trung ương phối hợp với Đại học Y Hà Nội công bố cho thấy tỷ lệ vô sinh tại Việt Nam hiện ở mức 7,7%, trong đó khoảng 50% các cặp vợ chồng vô sinh có độ tuổi dưới 30, ước tính cả nước có từ 700.000 đến 1.000.000 cặp vợ chồng đang đối mặt với tình trạng hiếm muộn. Thực tế này thúc đẩy khoảng 30.000 ca thụ tinh trong ống nghiệm được thực hiện mỗi năm tại Việt Nam. Tuy nhiên, trong khi hệ thống pháp luật hiện hành (Bộ luật Dân sự năm 2015, Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2014, Nghị định số 10/2015/NĐ-CP, Nghị định số 98/2016/NĐ-CP) chủ yếu tập trung thiết lập hành lang pháp lý điều chỉnh điều kiện áp dụng ART cho các cặp vợ chồng vô sinh và phụ nữ độc thân, việc bảo vệ các quyền lợi cơ bản của chính đứa trẻ được sinh ra lại bộc lộ nhiều khoảng trống nghiêm trọng.

Research gap cốt lõi xuất phát từ thực tế đứa trẻ sinh ra từ ART đối diện với những đặc thù sinh học và pháp lý phức tạp: không có cùng huyết thống với cha mẹ danh nghĩa; sinh ra từ noãn hoặc tinh trùng của người đã chết; sinh ra từ kỹ thuật mang thai hộ; hoặc phát sinh từ những sai sót y khoa như cấy nhầm phôi, noãn, tinh trùng. Các câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết tương ứng được xác lập chặt chẽ:

• Câu hỏi nghiên cứu chung: Pháp luật Việt Nam hiện hành đã bảo vệ thỏa đáng quyền và lợi ích hợp pháp của người con sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản hay chưa, và cần hoàn thiện khung pháp lý như thế nào để đảm bảo tính đồng bộ, nhân văn và công bằng?
• Hệ thống 5 câu hỏi cụ thể: (1) Người con sinh ra bằng ART có những đặc điểm sinh học - xã hội riêng biệt nào làm hạn chế khả năng tiếp cận quyền so với trẻ sinh tự nhiên? (2) Việc xác định cha, mẹ cho trẻ trong các tình huống đặc thù (thỏa thuận, cấy nhầm phôi, tinh trùng của người đã chết, mang thai hộ vi phạm điều cấm) đang gặp rào cản pháp lý gì? (3) Các quyền nhân thân (xác định nguồn gốc di truyền, quốc tịch) và tài sản (quyền thừa kế) của trẻ cần được bổ sung những quy phạm bảo vệ cụ thể nào? (4) Nghĩa vụ pháp lý của bên nhờ hỗ trợ, bên hiến tặng giao tử và cơ sở khám chữa bệnh đối với trẻ được xác định ra sao? (5) Cơ chế chế tài nào cần được thiết lập để xử lý nghiêm minh các hành vi xâm phạm quyền của trẻ?
• Hệ thống giả thuyết nghiên cứu (H1 - H5): Giả định rằng mức độ bảo vệ hiện thời chưa tương xứng với tính chất phức tạp của các mối quan hệ ART; việc xây dựng các nguyên tắc bảo vệ đặc thù, sửa đổi căn bản quy chế xác lập cha mẹ, thừa nhận quyền được biết nguồn gốc di truyền, mở rộng diện thừa kế và ràng buộc trách nhiệm bồi thường y tế là điều kiện tất yếu để hiện thực hóa nguyên tắc "vì lợi ích tốt nhất của trẻ em".

Khung lý thuyết của công trình được định vị trên nền tảng của: Lý thuyết pháp luật Mác-xít (Marxian legal theory), Lý thuyết Luật Tự nhiên (Natural law theory), Học thuyết Cam kết không thể chối bỏ (Promissory Estoppel Theory), Học thuyết Lợi ích (The Interest Theory), Học thuyết Chủ thể Dễ bị tổn thương (Vulnerability Theory) và Phương pháp tiếp cận dựa trên quyền con người (HRBA). Phạm vi nghiên cứu khảo sát các quy định pháp luật Việt Nam từ Luật Hôn nhân và Gia đình năm 2000 đến nay, kết hợp đối chiếu đa chiều với pháp luật và án lệ của Hoa Kỳ, Vương quốc Anh, Australia, Ấn Độ, Thái Lan và Singapore.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về kỹ thuật hỗ trợ sinh sản trong khoa học pháp lý trong nước và quốc tế đã hình thành nhiều luồng học thuật chuyên sâu:

Tại Việt Nam, các công trình của Nguyễn Thị Lan (2008, 2014, 2016) đặt nền móng lý luận về việc xác định cha mẹ và kiến nghị công nhận con chung đối với trường hợp trẻ sinh ra quá 300 ngày kể từ khi hôn nhân chấm dứt, cũng như đề xuất cơ chế xử lý khi cơ sở y tế cấy nhầm phôi. Hoàng Thị Hải Yến và Nguyễn Thị Lê Huyền (2014) phân tích sự việc thụ tinh từ tinh trùng của người chồng đã mất, ủng hộ việc xác lập quan hệ cha con nhằm bảo vệ danh dự và quyền lợi cho trẻ. Nguyễn Văn Lâm (2015) phân định rành mạch giữa khái niệm "mẹ sinh học" (huyết thống) và "mẹ pháp lý" trong chế định mang thai hộ. Lê Thị Thìn (2019) và Đoàn Thị Ngọc Hải (2020) nhấn mạnh việc ngăn chặn quyền chối bỏ con của các cặp vợ chồng áp dụng ART khi đứa trẻ sinh ra bị khuyết tật. Công trình tiến sĩ của Nguyễn Thị Lê Huyền (2020) về chế định mang thai hộ đã mở rộng phân tích các tranh chấp quyền nuôi dưỡng dưới góc độ tố tụng dân sự. Các nghiên cứu của Trần Thị Xuân (2014), Dương Việt Cường (2020) và Bùi Thị Sen (2021) tiếp tục làm sâu sắc thêm các rào cản khi xác định quan hệ cha mẹ trong thụ tinh trong ống nghiệm.

Tuy nhiên, các tranh luận học thuật lớn vẫn tồn tại với hai luồng quan điểm đối lập rõ nét:

1. Tranh luận về căn cứ xác định cha mẹ: Một trường phái kiên định với "nguyên tắc huyết thống tuyệt đối" (coi gen di truyền là nền tảng tối thượng của quan hệ gia đình), trong khi trường phái tiến bộ ủng hộ "thuyết ý định và sự tự nguyện" (Intent-based parentage / Consent theory), xem sự đồng thuận tham gia quy trình ART là căn cứ pháp lý cốt lõi để ràng buộc trách nhiệm làm cha mẹ.
2. Tranh luận về quyền biết nguồn gốc di truyền: Một bên đề cao "nguyên tắc ẩn danh tuyệt đối của người hiến tặng" (Donor anonymity) nhằm bảo vệ quyền riêng tư và khuyến khích hiến tặng giao tử; luồng quan điểm ngược lại khẳng định quyền được biết nguồn gốc sinh học của trẻ là một phần bất khả xâm phạm của nhân phẩm và quyền tiếp cận thông tin y tế di truyền.

Trên trường quốc tế, công trình của Munjal-Shankar Diksha (2014) về việc xác định "Người mẹ thực sự" (Real Mother) trong các hợp đồng mang thai hộ thương mại tại Ấn Độ và nghiên cứu của Tina Lin (2013) về tình trạng trẻ em vô quốc tịch (Stateless children) trong các thỏa thuận mang thai hộ xuyên quốc gia đã chỉ ra những bi kịch pháp lý khi các quốc gia xung đột về quy tắc công nhận cha mẹ. Đạo luật Bảo vệ trẻ em sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản năm 2015 của Thái Lan (Protection of Children Born through ART Act 2015) và Đạo luật Mang thai hộ năm 2021 của Ấn Độ (Surrogacy Act 2021) đã thể hiện bước chuyển biến quyết liệt: cấm mang thai hộ thương mại và ưu tiên hàng đầu việc bảo vệ tư cách pháp lý của đứa trẻ.

Positioning của luận án: Trong khi các công trình trước đây chỉ tiếp cận quyền của người con một cách tản mạn, xem trẻ em là đối tượng phái sinh trong quan hệ hôn nhân của cha mẹ, luận án này là công trình tiên phong tại Việt Nam lấy đứa trẻ làm trung tâm bảo vệ trực tiếp, khảo sát toàn diện từ quyền nhân thân, quyền tài sản đến nghĩa vụ của các chủ thể y tế và người hiến tặng giao tử.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra những bước tiến mang tính đột phá trong việc mở rộng và kiểm chứng các lý thuyết pháp lý kinh điển trong lĩnh vực đạo đức sinh học (Bioethics law):

• Phát triển Lý thuyết Lợi ích (The Interest Theory của Neil MacCormick, 1977; Lars-Göran Sund & Marie Vackermo, 2015): Luận án chứng minh rằng trẻ em là chủ thể mang quyền độc lập ngay cả khi chưa có đầy đủ năng lực hành vi để tự thực thi quyền. Chức năng của pháp luật là chuyển hóa các lợi ích sống còn của đứa trẻ (được nuôi dưỡng, có cha mẹ, biết nguồn gốc di truyền, hưởng di sản) thành các nghĩa vụ pháp lý bắt buộc đối với cha mẹ và các cơ sở y tế.
• Vận dụng Lý thuyết về Chủ thể Dễ bị tổn thương (Vulnerability Theory của Martha Albertson Fineman, 2008): Đứa trẻ sinh ra từ ART là đối tượng "yếu thế kép" – vừa chịu sự phụ thuộc tự nhiên của trẻ nhỏ, vừa đối diện với sự bấp bênh về mặt sinh học và pháp lý do can thiệp y khoa. Do đó, bình đẳng pháp lý không phải là đối xử cào bằng như trẻ sinh tự nhiên, mà Nhà nước phải thiết lập các quy phạm trợ giúp đặc thù để triệt tiêu các bất lợi này.
• Mở rộng Học thuyết Cam kết không thể chối bỏ (Promissory Estoppel Theory - Mục 90 Restatement (Second) of Contracts Hoa Kỳ): Đưa nguyên lý này từ luật hợp đồng sang luật hôn nhân gia đình. Khi một người đã đồng thuận bằng văn bản để vợ/chồng hoặc bạn đời thực hiện ART, hành vi đó tạo ra sự tin cậy hợp pháp và làm phát sinh một con người; người đó tuyệt đối không được quyền viện dẫn lý do thiếu huyết thống hay sự chia tay sau đó để từ chối trách nhiệm làm cha, làm mẹ.
• Khẳng định Lý thuyết Luật Tự nhiên (Natural Law Theory): Dựa trên châm ngôn 'lex iniusta non est lex' (luật bất công không phải là luật), luận án lập luận rằng mọi quy định hành chính ngăn cản đứa trẻ có cha mẹ hoặc tước bỏ quyền khai sinh của trẻ sinh ra từ mang thai hộ trái phép đều là quy định thiếu chuẩn mực đạo đức, cần phải được diễn giải hoặc sửa đổi theo nguyên tắc vì lợi ích tối cao của đứa trẻ.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của nghiên cứu là sự tích hợp đa ngành giữa khoa học pháp lý, đạo đức sinh học và nhân quyền luận:

1. Mô hình phân tách ba tầng quan hệ: Phân định rõ ràng giữa (i) Quan hệ sinh học/di truyền (Genetic parentage), (ii) Quan hệ mang thai/sinh nở (Gestational parentage), và (iii) Quan hệ pháp lý/chức năng xã hội (Legal/Social parentage). Khung phân tích xác lập nguyên tắc: Trong ART, quan hệ pháp lý/chức năng xã hội giữ vai trò quyết định, trừ khi pháp luật có quy định riêng vì lợi ích y tế của người con.
2. Điều kiện biên (Boundary Conditions): Xác lập ranh giới can thiệp của pháp luật nhằm cân bằng giữa ba nhóm quyền: Quyền tự do sinh sản của người lớn – Quyền bảo mật thông tin của người hiến tặng – Quyền toàn vẹn về nhân thân và tài sản của đứa trẻ. Trong mọi trường hợp xung đột, quyền của đứa trẻ luôn được ưu tiên bảo vệ ở bậc cao nhất.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu theo đuổi trường phái chuẩn tắc luận (Legal Normativism) kết hợp với chủ nghĩa duy vật biện chứng và thuyết hiện thực pháp lý (Legal Realism). Thiết kế nghiên cứu định tính (Qualitative research design) được cấu trúc qua quy trình 5 bước của Phương pháp tiếp cận dựa trên quyền con người (Human Rights-Based Approach - HRBA):

• Bước 1: Nhận diện bản chất các xung đột lợi ích phát sinh từ quy trình kỹ thuật ART tác động lên đứa trẻ.
• Bước 2: Rà soát toàn diện hệ thống quy phạm pháp luật thực định điều chỉnh lĩnh vực này.
• Bước 3: Xác định các nhu cầu thiết yếu của đứa trẻ và nghĩa vụ tương ứng của các chủ thể xã hội.
• Bước 4: Đánh giá năng lực của các thiết chế tư pháp, hành chính và y tế trong việc bảo đảm quyền của trẻ.
• Bước 5: Kiến tạo các giải pháp lập pháp và cơ chế bảo vệ tối ưu.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quá trình nghiên cứu tuân thủ nghiêm ngặt các chuẩn mực nghiên cứu luật học (Phạm Duy Nghĩa, 2014; Michael McConville & Wing Hong Chui, 2017):

• Phương pháp phân tích luật viết (Statutory analysis): Ứng dụng kỹ thuật phân tích câu chữ (literal interpretation), phân tích mục đích lập pháp (teleological interpretation) và phân tích lịch sử quy phạm (historical interpretation) theo giáo trình của GS. Nguyễn Ngọc Điện (2021) đối với các chế định trong BLDS 2015 và Luật HN&GĐ 2014.
• Phương pháp luật so sánh (Comparative Law Methodology): Đối chiếu chức năng (functional comparison) giữa hệ thống pháp luật Việt Nam với các hệ thống Civil Law và Common Law đại diện (Hoa Kỳ, Vương quốc Anh, Australia, Ấn Độ, Thái Lan, Singapore).
• Phương pháp nghiên cứu tình huống và bình luận bản án (Case law / Case study method): Khảo cứu các vụ việc điển hình tại Việt Nam (vụ thụ tinh từ tinh trùng người chết tại Hà Nội năm 2013, vụ tranh chấp thừa kế tinh trùng năm 2018) và các án lệ quốc tế nổi tiếng (vụ việc In re Parentage of M.J. tại Hoa Kỳ về áp dụng Promissory Estoppel; các phán quyết của Tòa án Tối cao Ấn Độ về xác định người mẹ trong mang thai hộ).
• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Kết hợp kiểm chứng chéo giữa văn bản pháp luật, án lệ thực tế, dữ liệu báo cáo y tế và các chuẩn mực công ước quốc tế (Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền Trẻ em - UNCRC 1989).

Data và phân tích

Dữ liệu nghiên cứu bao gồm:

• Toàn văn 10 đạo luật, 08 Nghị định (đặc biệt là Nghị định số 10/2015/NĐ-CP, Nghị định số 98/2016/NĐ-CP, Nghị định số 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân, Nghị định số 117/2020/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính y tế), 05 Thông tư chuyên ngành y tế.
• Các điều ước quốc tế: Công ước UNCRC 1989, Công ước CEDAW, Tuyên ngôn Nhân quyền Quốc tế UDHR 1948.
• 15 vụ việc và bản án tiêu biểu trong nước và quốc tế liên quan đến tranh chấp quyền nuôi dưỡng, cấy nhầm phôi, sinh con sau khi chết và mang thai hộ thương mại.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Khoảng trống pháp lý về xác định cha mẹ khi có sự cố cấy nhầm vật liệu di truyền: Pháp luật hiện hành hoàn toàn bất lực khi xảy ra trường hợp cơ sở y tế cấy nhầm tinh trùng, noãn hoặc phôi của người khác vào người phụ nữ mang thai. Không có quy định xác định đứa trẻ sinh ra thuộc về cặp vợ chồng sinh học (có gen) hay cặp vợ chồng trực tiếp mang thai và sinh nở. Nghiên cứu chỉ ra rằng cần ưu tiên công nhận cha mẹ cho người phụ nữ mang thai và chồng của họ dựa trên ý định ban đầu và quá trình nuôi dưỡng, trừ khi có thỏa thuận khác được Tòa án phê chuẩn.
2. Sự xung đột quyền lợi trong việc sinh con từ tinh trùng/noãn của người đã chết (Posthumous Conception): Hiện tượng lấy và sử dụng tinh trùng của người đã chết (như vụ việc tại Hà Nội năm 2013) tạo ra nghịch lý pháp lý: Trẻ sinh ra không thể ghi tên người cha trên giấy khai sinh theo quy định của Luật HN&GĐ nếu không qua thủ tục nhận cha con phức tạp; đồng thời bị tước bỏ quyền thừa kế theo Điều 613 BLDS 2015 do không "đã thành thai trước khi người để lại di sản chết".
3. Nguy cơ "vô quốc tịch" và vi phạm nhân quyền trong mang thai hộ thương mại xuyên biên giới: Khi người Việt Nam thực hiện mang thai hộ thương mại ở nước ngoài (hoặc ngược lại) vi phạm điều cấm của luật trong nước, đứa trẻ sinh ra đứng trước nguy cơ bị từ chối công nhận quốc tịch và từ chối xác lập cha mẹ, đẩy trẻ vào tình trạng vô gia cư pháp lý (legally stateless).
4. Mâu thuẫn giữa nguyên tắc ẩn danh tuyệt đối và quyền xác định nguồn gốc di truyền: Quy định tại Nghị định 10/2015/NĐ-CP yêu cầu giữ bí mật tuyệt đối danh tính người hiến tặng tinh trùng/noãn đang tước đoạt quyền được biết nguồn gốc sinh học của đứa trẻ khi đạt tuổi trưởng thành – một quyền nhân thân quan trọng liên quan trực tiếp đến sức khỏe di truyền, tâm lý cá nhân và ngăn ngừa hôn nhân cận huyết thống.
5. Trách nhiệm bồi thường và nghĩa vụ tiếp nhận con khuyết tật: Nghiên cứu chỉ ra hiện tượng nhiều cặp vợ chồng từ chối tiếp nhận đứa trẻ sinh ra từ mang thai hộ hoặc thụ tinh ống nghiệm khi trẻ mắc dị tật bẩm sinh do lỗi sàng lọc di truyền của bệnh viện, đẩy gánh nặng nuôi dưỡng sang người mang thai hộ hoặc các trung tâm bảo trợ xã hội.

Implications đa chiều

• Về mặt lập pháp:
  • Đề xuất xây dựng một đạo luật độc lập: Luật về Sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản nhằm bao quát toàn diện các khía cạnh y tế, nhân thân, tài sản và chế tài.
  • Sửa đổi Điều 613 BLDS 2015: Bổ sung quy định công nhận quyền hưởng di sản thừa kế của người con được sinh ra từ phôi/tinh trùng/noãn của người chết nếu việc thụ tinh được thực hiện dựa trên ý chí/sự đồng ý bằng văn bản của người đã chết và được sinh ra trong một thời hạn hợp lý (đề xuất 03 năm kể từ thời điểm mở thừa kế).
  • Sửa đổi Điều 88-94 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014: Bổ sung nguyên tắc xác định cha mẹ theo ý định (Intent-based parentage) và cơ chế giải quyết việc cấy nhầm vật liệu di truyền.
• Về mặt thực thi chính sách và y tế:
  • Thiết lập Cơ sở dữ liệu quốc gia về người hiến tặng giao tử và trẻ sinh ra từ ART do Bộ Y tế phối hợp với Bộ Tư pháp quản lý, cho phép giải mã thông tin y sinh không nhằm mục đích thương mại khi người con đủ 18 tuổi hoặc có nhu cầu kiểm tra y tế cấp thiết.
  • Bắt buộc các cơ sở hỗ trợ sinh sản phải mua bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp bồi thường thiệt hại y khoa đối với các sự cố nhầm lẫn giao tử/phôi.

Limitations và Future Research

• Hạn chế của nghiên cứu: Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu chủ yếu dưới góc độ pháp luật dân sự và hôn nhân gia đình; chưa thể đi sâu vào các khía cạnh giám định y sinh học phân tử, quy chuẩn kỹ thuật phòng thí nghiệm hay các tội phạm học trong lĩnh vực buôn bán vật liệu di truyền. Số lượng bản án trong nước về tranh chấp ART còn hạn chế do tính chất nhạy cảm và bảo mật đời tư của đương sự.
• Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Agenda):
  1. Nghiên cứu khung pháp lý điều chỉnh việc ứng dụng công nghệ chỉnh sửa gen phôi người (CRISPR-Cas9) và ranh giới bảo vệ quyền của thế hệ tương lai.
  2. Xây dựng quy chế pháp lý cho công nghệ tử cung nhân tạo (Artificial Wombs / Ectogenesis) và tác động của nó đối với định nghĩa về "người mẹ" và "sự sinh đẻ".
  3. Quyền tiếp cận công nghệ hỗ trợ sinh sản và xác lập quyền làm cha mẹ của các cặp đôi đồng giới (LGBTQ+) trong bối cảnh công nhận hôn nhân bình đẳng.

Tác động và ảnh hưởng

• Giá trị học thuật: Công trình thiết lập một hệ thống lý luận vững chắc đầu tiên tại Việt Nam về bảo vệ quyền lợi của trẻ em sinh ra bằng ART, tạo nguồn tài liệu tham khảo cho các giáo trình Luật Hôn nhân & Gia đình, Luật Dân sự và Pháp luật về Quyền con người.
• Tác động lập pháp và tư pháp: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho các nhà hoạch định chính sách tại Quốc hội, Bộ Tư pháp và Tòa án nhân dân Tối cao trong việc xây dựng văn bản quy phạm pháp luật và án lệ hướng dẫn xét xử các tranh chấp hôn nhân gia đình có yếu tố hỗ trợ sinh sản.
• Lợi ích xã hội: Nâng cao nhận thức của cộng đồng và các cặp vợ chồng về tinh thần trách nhiệm pháp lý khi áp dụng ART; giải tỏa những rào cản tâm lý và pháp lý, đảm bảo cho hàng vạn trẻ em sinh ra bằng phương pháp khoa học được đối xử bình đẳng, tôn trọng và yêu thương.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên luật: Tiếp cận khung lý thuyết tích hợp hiện đại và kho dữ liệu so sánh luật học sâu sắc về đạo đức sinh học.
• Giảng viên và chuyên gia nghiên cứu pháp lý: Có nguồn học liệu tham khảo chuẩn mực để phát triển các chuyên đề về Quyền trẻ em và Luật Dân sự chuyên sâu.
• Thẩm phán, Luật sư, Cán bộ tư pháp - hộ tịch: Sở hữu cẩm nang lý luận và phương pháp lập luận thực tiễn để giải quyết các hồ sơ đăng ký khai sinh, tranh chấp nhận con, chia di sản thừa kế phức tạp có yếu tố ART.
• Đội ngũ y bác sĩ, nhà quản lý bệnh viện hỗ trợ sinh sản: Nắm bắt rõ ràng các ranh giới nghĩa vụ pháp lý, quy trình đồng thuận y khoa để phòng ngừa rủi ro tranh chấp bồi thường.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc mở rộng và tích hợp thành công Lý thuyết Lợi ích (Interest Theory) và Học thuyết Cam kết không thể chối bỏ (Promissory Estoppel) vào việc giải quyết xung đột quan hệ gia đình sinh học - pháp lý trong thụ tinh nhân tạo. Luận án đã phá vỡ thế độc tôn của "nguyên tắc huyết thống truyền thống" để xác lập "nguyên tắc trách nhiệm dựa trên sự đồng thuận pháp lý", buộc người đã ký cam kết thực hiện kỹ thuật ART phải chịu trách nhiệm nuôi dưỡng đứa trẻ đến cùng, bảo đảm quyền lợi tối cao của người con.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận khi so sánh với các công trình trước đây? Khác với các nghiên cứu trước đây vốn tiếp cận luật học thuần túy mô tả (Doctrinal Legal Research), luận án này áp dụng Phương pháp tiếp cận dựa trên quyền con người (HRBA) theo quy trình 5 bước nghiêm ngặt, kết hợp phương pháp luật so sánh chức năng đa hệ thống (đối chiếu trực tiếp Civil Law của Việt Nam với Common Law của Anh, Mỹ, Úc và các quốc gia đang phát triển như Ấn Độ, Thái Lan) và phân tích sâu các án lệ thực chứng.

3. Phát hiện nào mang tính bất ngờ và có giá trị phản biện mạnh mẽ nhất? Phát hiện về sự bất hợp lý mang tính phân biệt đối xử của Điều 613 BLDS 2015 đối với trẻ sinh ra từ tinh trùng của người cha đã mất. Quy định hiện hành loại bỏ quyền thừa kế của đứa trẻ chỉ vì trẻ chưa "thành thai" tại thời điểm mở thừa kế, trong khi việc lưu trữ tinh trùng và ý chí sinh con của người chồng đã được thiết lập hợp pháp khi còn sống. Luận án đã chứng minh đây là sự bất công pháp lý cần được khắc phục khẩn cấp bằng giải pháp giả định pháp lý (legal fiction) công nhận tư cách hưởng di sản của trẻ.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) cho các nghiên cứu tiếp theo? Có. Luận án thiết lập một khung phân tích đánh giá lỗ hổng quy phạm 5 giai đoạn: Nhận diện rủi ro công nghệ y sinh $\rightarrow$ Rà soát đối chiếu văn bản quy phạm $\rightarrow$ Phân tích xung đột lợi ích ba bên $\rightarrow$ Ứng dụng nguyên tắc 'Best Interests of the Child' $\rightarrow$ Thiết kế điều khoản lập pháp thay thế. Khung phân tích này có thể tái áp dụng hoàn hảo cho các nghiên cứu về mang thai hộ thương mại, chỉnh sửa gen phôi hay nhân bản vô tính.

5. Chương trình nghiên cứu 10 năm (10-year research agenda) được phác thảo ra sao? Luận án định hình ba định hướng nghiên cứu chiến lược: (1) Xây dựng Bộ nguyên tắc đạo đức sinh học pháp lý quốc gia về trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ gen trong chẩn đoán tiền làm tổ; (2) Hoàn thiện cơ chế tư pháp quốc tế bảo vệ trẻ em trong các hợp đồng mang thai hộ xuyên biên giới; (3) Cải cách toàn diện chế định quyền của người chưa thành niên trong Bộ luật Dân sự tương thích với các công ước nhân quyền quốc tế thế hệ mới.

Kết luận

1. Khẳng định trẻ em sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản là nhóm chủ thể yếu thế đặc thù, cần được Nhà nước bảo vệ bằng một hệ thống quy phạm chuyên biệt, toàn diện và bình đẳng.
2. Xác lập nguyên tắc "sự đồng thuận theo ý chí pháp lý" thay thế cho "nguyên tắc huyết thống cơ học" trong việc xác định tư cách cha mẹ đối với các trường hợp áp dụng ART.
3. Đề xuất bổ sung quyền được biết thông tin nguồn gốc di truyền của người con khi đạt 18 tuổi, dung hòa với quyền riêng tư của người hiến tặng thông qua mô hình cơ sở dữ liệu y sinh mở có kiểm soát.
4. Đưa ra giải pháp mang tính đột phá về việc sửa đổi quy định thừa kế tại Điều 613 BLDS 2015, bảo đảm quyền tài sản cho trẻ sinh ra sau khi người để lại di sản đã qua đời.
5. Thiết lập cơ chế trách nhiệm pháp lý nghiêm ngặt đối với cơ sở khám chữa bệnh và bên vi phạm hợp đồng mang thai hộ nhân đạo, chấm dứt tình trạng chối bỏ trẻ khuyết tật.
6. Mở đường cho việc xây dựng một đạo luật chuyên biệt: Luật về Kỹ thuật hỗ trợ sinh sản của Việt Nam, đưa nền lập pháp nước nhà tiệm cận với các chuẩn mực đạo đức sinh học và bảo vệ quyền con người tiến bộ nhất trên thế giới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1, nhằm làm sáng tỏ tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài. Trong Chương 2, hoạt động tổng hợp tiếp tục được sử dụng nhằm cho thấy sự cần thiết, cũng như các yếu tố tác động đến việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Ở Chương 3 và Chương 4, kết quả của sự tổng hợp là cơ sở ban đầu cho các đánh giá, phát hiện chuyên sâu hơn. Phối hợp cùng các phương pháp và hoạt động kể trên, đề tài được thực hiện với những phương pháp nghiên cứu cụ thể sau: Thứ nhất, phương pháp phân tích: phương pháp này được sử dụng nhằm đưa ra các đánh giá, bình luận chuyên sâu đối với các cơ sở pháp lý, học thuyết pháp lý, cơ sở lý luận và thực tiễn có liên quan.

Trong đó, phương pháp phân tích luật viết có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với quá trình thực hiện Luận án. Thông qua quá trình phân tích, tác giả nhận diện được điểm tích cực và điểm còn hạn chế của pháp luật về bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Phương pháp phân tích luật viết được thực hiện thông qua những cách thức cụ thể như: phương pháp phân tích câu chữ, phương pháp phân tích phát triển, phương pháp phân tích lịch sử.16 Phương pháp phân tích được kết hợp với các phương pháp khác và sử dụng xuyên suốt Luận án. Từ Chương 3, phương pháp phân tích luật viết được sử dụng nhằm mang đến cái nhìn rõ nét và chuyên sâu hơn đối với pháp luật Việt Nam, cũng như các quốc gia khác trên thế giới.

Ở Chương 3 và Chương 4, thông qua việc phân tích cụ thể từng nội dung pháp luật về xác định cha, mẹ cho con, xác định nguồn gốc, quốc tịch, quyền thừa kế và các nội dung khác có liên quan, tác giả nhận diện được các lỗ hổng pháp lý cần khắc phục trong tương lai. 16 Xem thêm: Nguyễn Ngọc Điện (2021), Phương pháp phân tích luật viết, Nxb. Chính trị quốc gia sự thật, tr. 9 Thứ hai, phương pháp so sánh: phương pháp này được sử dụng để đối chiếu pháp luật của Việt Nam về sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản ở từng thời kỳ, cũng như pháp luật của Việt Nam với pháp luật của một số quốc gia trên thế giới.

Một tác giả đã nhận định: so sánh các hệ thống pháp luật với nhau giúp thúc đẩy hài hoà hoá pháp luật trong các vấn đề vượt ra khỏi khuôn khổ quốc gia.17 Việc chọn các quốc gia cụ thể để so sánh xuất phát từ những lý do nhất định. Các quốc gia như: Anh Quốc, Hoa Kỳ, Australia đều có nền y học hỗ trợ sinh sản phát triển, hệ thống pháp luật tương đối cởi mở và thực tiễn pháp lý rất phong phú. Cùng với đó, những quốc gia như Ấn Độ, Singapore hay Thái Lan là những quốc gia trong khu vực có nền văn hoá, xã hội tương đồng với Việt Nam. Việc đánh giá tác động của các giá trị đạo đức – xã hội đối với pháp luật vì vậy cũng gặp nhiều thuận lợi hơn.

Phương pháp so sánh được tác giả vận dụng nhiều trong các nội dung nghiên cứu từ chương thứ hai trở đi. Ở Chương 2, thông qua việc đối chiếu pháp luật thực định với nhu cầu sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản, hay các vấn đề đạo đức – xã hội của Việt Nam, tác giả đã cho thấy sự cần thiết của việc bảo vệ quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Tại Chương 3 và Chương 4 việc so sánh pháp luật nước ngoài được lồng ghép trong các phân tích về pháp luật thực định Việt Nam. Kết quả của việc so sánh là một trong những cơ sở cho các đề xuất, kiến nghị hướng tới bảo vệ quyền lợi của người con.

Thứ ba, phương pháp bình luận bản án, nghiên cứu tình huống pháp lý: Việc nghiên cứu bản án hoặc tình huống pháp lý giúp cho quá trình nghiên cứu đi sâu vào thực tiễn. Các vụ việc mang tính đại diện, điển hình có thể cho thấy rõ “khả năng hay xung đột lợi ích và các mối quan hệ xung quanh chúng”18. Từ đó, tác giả phát hiện những vấn đề pháp lý chưa phù hợp hoặc còn bỏ ngỏ. Các bản án được nhắc đến ở đây có thể là bản án trong nước hoặc ngoài nước, tương tự như vậy đối với các tình huống pháp lý.

Đặc biệt, trong hoàn cảnh số lượng các bản án về quan hệ sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản ở Việt Nam còn khá hạn chế, việc nghiên cứu các vụ việc điển hình tại một số quốc gia khác đóng một vai trò rất quan trọng. Phương pháp bình luận bản án hoặc tình huống pháp lý được tác giả sử dụng từ Chương thứ hai trở đi. Ở Chương 2, các tình huống thực tiễn được tác giả cung cấp nhằm cho thấy những vấn đề về đạo đức, xã hội đáng được quan tâm (liên quan đến quyền lợi của người con) khi kỹ thuật hỗ trợ sinh sản ngày càng được áp dụng phổ biến. Trong Chương 3 và Chương 4 các bản án nước ngoài thường xuyên được sử dụng để minh họa cho từng nội dung tương ứng.

Các bản án được sử dụng có thể nêu 17 Phạm Duy Nghĩa, sđd (13), tr. 18 Phạm Duy Nghĩa, sđd (13), tr. 10 lên vấn đề gần gũi, tương tự đối với pháp luật Việt Nam hoặc những vấn đề mang tính dự báo về khả năng có thể phát sinh ở Việt Nam trong tương lai. Trên hết, việc sử dụng và phân tích bản án hoặc vụ việc trên thực tế giúp cho Luận án kết hợp hài hoà giữa thực tiễn và lý luận.

Các kiến nghị được đề xuất vì thế cũng có căn cứ và có khả năng được ứng dụng trong đời sống hơn. Phương pháp tiếp cận Bên cạnh các phương pháp nghiên cứu kể trên, đề tài Luận án còn được tiếp cận với một phương pháp cụ thể. Phương pháp định tính được biết đến là một trong những cách thức tiếp cận quen thuộc, thường xuyên được sử dụng trong các nghiên cứu thuộc lĩnh vực khoa học xã hội nói chung và khoa học pháp lý nói riêng. Phương pháp định tính giúp cho chủ đề được khám phá một cách chuyên sâu, đặc biệt là khi việc làm sáng tỏ vấn đề không thể được thực hiện thông qua cách tiếp cận thống kê phân tích (định lượng).19 Thông thường, nghiên cứu định tính được chia thành hai loại: mô tả và đánh giá, trong nhiều trường hợp nghiên cứu đánh giá vẫn mang một hàm lượng mô tả nhất định.20 Không nằm ngoài những điều kể trên, Luận án sử dụng phương pháp tiếp cận định tính, nhằm đưa ra các phân tích, đánh giá trên cơ sở tìm hiểu pháp luật thực định và thực tiễn pháp lý.

Trong lĩnh vực pháp luật về bảo vệ quyền lợi của cá nhân, “phương pháp tiếp cận dựa trên quyền con người” (hay còn được gọi tắt là HRBA - human rights-based approach) cung cấp một gợi ý hữu ích cho quá trình nghiên cứu Luận án. Việc vận dụng phương pháp tiếp cận dựa trên quyền con người được thực hiện qua những bước cơ bản như: (i) Phân tích bản chất của vấn đề, xác định chủ thể chịu tác động và hệ thống các nguyên nhân. (ii) Xác định các văn bản pháp luật có thể điều chỉnh vấn đề. (iii) Xác định các nhu cầu cơ bản của bên cần được bảo vệ và trách nhiệm của các chủ thể trong các hội.

(iv) Phân tích và đưa ra đánh giá về năng lực của bên có quyền và bên có nghĩa vụ để xây dựng phương án bảo vệ phù hợp. (v) Cuối cùng, đưa ra biện pháp cụ thể để giải quyết vấn đề.21 Trong phương pháp tiếp cận dựa trên quyền con người, việc trao quyền cho nhóm chủ thể dễ bị tổn thương và hướng tới việc đối xử bình đẳng là một trong những nguyên tắc có ý nghĩa quan trọng.22 19 Simion Kristina (2016), “Qualitative and Quantitative Approaches to Rule of Law Research”, SSRN Electronic Journal, p. 20 Mc Conville Michael, Wing Hong Chui (2017), Research methods for law, Edinburgh University Press, p. 32 21 Xem Vũ Công Giao (2019), “Phương pháp tiếp cận dựa trên quyền con người và khả năng áp dụng vào hoạt động xây dựng chính sách, pháp luật ở Việt Nam hiện nay”, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, số 18, tr.

22 Lê Xuân Tùng (2021), “Thực tiễn vận dụng phương pháp tiếp cận dựa trên quyền con người trong hoạch định chính sách phát triển ở Việt Nam”, Tạp chí Điện tử Lý luận chính trị.vn/home/index.php/thuc-tien/item/3477-thuc-tien-van-dung-phuong-phap-tiep-can-dua- tren-quyen-con-nguoi-trong-hoach-dinh-chinh-sach-phat-trien-o-viet-nam.html 11 Trên cơ sở tôn trọng và bảo vệ quyền con người, Luận án đi sâu vào tìm hiểu về quyền lợi của người con dưới góc độ pháp luật dân sự và pháp luật hôn nhân - gia đình. Để đạt được mục đích nghiên cứu đã nêu, tác giả tham khảo hướng tiếp cận kể trên để xây dựng hướng tiếp cận cho nghiên cứu của mình. Cụ thể, Luận án tìm hiểu về những đặc điểm sinh học của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản và quá trình y học - kỹ thuật mà người con được mang thai và sinh ra. Từ kết quả này, cùng với việc so sánh, đối chiếu với các quy định pháp luật hiện hành, Luận án phát hiện những điểm bất lợi mà người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản có thể phải đối diện.

Đây là cơ sở để Luận án đưa ra nhận định về nhu cầu cần được bảo vệ của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Thông qua các lập luận, phân tích, cùng việc học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia khác, Luận án đề xuất các giải pháp cụ thể để quyền lợi của người con được bảo vệ một cách bình đẳng như những cá nhân khác trong xã hội. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của Luận án 5. Ý nghĩa khoa học của Luận án Luận án cho thấy tầm quan trọng của pháp luật trong việc điều chỉnh hoạt động khoa học kỹ thuật nói chung và hoạt động sinh con bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản nói riêng.

Thông qua kết quả nghiên cứu, Luận án cung cấp góc nhìn toàn diện hơn về những tác động của việc thực hiện hỗ trợ sinh sản đối với các nhóm chủ thể khác nhau trong xã hội, mà đặc biệt là người con được sinh ra. Luận án góp phần thu hút sự quan tâm và bảo vệ một cách đúng mực đối với quyền lợi của người con được sinh ra bằng kỹ thuật hỗ trợ sinh sản. Kết quả nghiên cứu của Luận án hướng đến việc bảo vệ một cách công bằng và hài hoà lợi ích của các chủ thể trong xã hội.