Luận Văn Thạc Sĩ: Bảo Vệ Quyền Con Người Bằng Pháp Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học nghiên cứu vnu ls một số vấn đề lý luận và thực tiễn về bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật tố tụng hình, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên

• Tác giả: Nguyễn Như Hiển
• Người hướng dẫn: Gs. Lê Văn Cảm
• Trường học: Trường Đại học Quốc gia Hà Nội - Khoa Luật
• Chuyên ngành: Luật Hình Sự
• Đề tài: Một Số Vấn Đề Lý Luận Và Thực Tiễn Về Bảo Vệ Các Quyền Con Người Bằng Pháp Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Luật Học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ QUY ĐỊNH CƠ BẢN CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ THỰC ĐỊNH VIỆT NAM LIÊN QUAN ĐẾN BẢO VỆ CÁC QUYỀN CON NGƢỜI
• 1.1. Bảo vệ các quyền con người thông qua chế định về các nguyên tắc cơ bản của Luật TTHS
• 1.2. Nhóm những nguyên tắc cơ bản của luật TTHS bảo vệ các quyền con người đảm bảo cho việc phát hiện kịp thời, xử lý chính xác, nhanh chóng, đúng quy định của pháp luật đối với những tội phạm xâm phạm các quyền con người
• 1.3. Nhóm các nguyên tắc cơ bản của luật TTHS đảm bảo không làm ảnh hưởng đến quyền cơ bản của công dân khi tiến hành TTHS
• 1.4. Bảo vệ các quyền con người thông qua các quy định địa vị pháp lý của cơ quan THTT, người THTT và người tham gia tố tụng
• 1.4.1. Quy định về địa vị pháp lý của cơ quan THTT, người THTT
• 1.4.2. Quy định về địa vị pháp lý của người tham gia tố tụng
• 1.5. Bảo vệ các quyền con người bằng các quy định về chứng cứ, chứng minh và áp dụng các biện pháp ngăn chặn trong TTHS
• 1.5.1. Bảo vệ các quyền con người bằng các quy định về chứng cứ, đối tượng chứng minh và nghĩa vụ chứng minh trong TTHS
• 1.5.2. Bảo vệ các quyền con người bằng quy định về các biện pháp ngăn chặn và về áp dụng biện pháp ngăn chặn trong TTHS
• 1.6. Bảo vệ các quyền con người bằng quy định về hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố
• 1.6.1. Bảo vệ các quyền con người bằng quy định về khởi tố vụ án hình sự
• 1.6.2. Bảo vệ các quyền con người trong quy định về điều tra vụ án hình sự
• 1.6.3. Bảo vệ các quyền con người bằng các quy định về truy tố
• 1.7. Bảo vệ các quyền con người bằng quy định về xét xử vụ án hình sự
• 1.8. Bảo vệ các quyền con người trong các quy định về thi hành bản án, quyết định hình sự có hiệu lực pháp luật của Tòa án
• 1.9. Bảo vệ các quyền con người thông qua quy định về thủ tục xét xử đối với người chưa thành niên phạm tội
• 1.10. Bảo vệ các quyền con người thông qua các quy định về thủ tục rút gọn
• 1.11. Bảo vệ các quyền con người bằng quy định về khiếu nại, tố cáo trong TTHS
• 1.11.1. Quy định về quyền khiếu nại, tố cáo trong TTHS bảo vệ các quyền con người
• 1.11.2. Quy định về trách nhiệm của giải quyết khiếu nại, tố cáo trong TTHS bảo vệ các quyền con người
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ TỒN TẠI, HẠN CHẾ VÀ KIẾN NGHỊ MỘT SỐ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ 2003 NHẰM TĂNG CƢỜNG BẢO VỆ CÁC QUYỀN CON NGƢỜI BẰNG PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 2.1. Một số tồn tại, hạn chế trong quy định của BLTTHS 2003 trong việc bảo vệ các quyền con người
• 2.2. Một số tồn tại, hạn chế trong quy định về các nguyên tắc cơ bản của luật TTHS
• 2.3. Hạn chế trong quy định về quyền và nghĩa vụ của người THTT, người tham gia tố tụng
• 2.4. Hạn chế trong quy định các biện pháp ngăn chặn
• 2.5. Một số hạn chế trong quy định về khởi tố vụ án theo yêu cầu
• 2.6. Một số hạn chế trong quy định về trách nhiệm của Tòa án
• 2.7. Hạn chế trong quy định về thủ tục rút gọn
• 2.8. Một số hạn chế, thiếu sót trong quy định về khiếu nại, tố cáo và giải quyết khiếu nại tố cáo trong tố tụng hình sự
• 2.9. Kiến nghị một số giải pháp hoàn thiện BLTTHS nhằm tăng cường bảo vệ quyền con người trong TTHS
• 2.9.1. Hoàn thiện bổ sung các quy định về những nguyên tắc cơ bản nhằm tăng cường việc bảo vệ các quyền con người
• 2.9.2. Hoàn thiện các quy định về quyền hạn, nghĩa vụ, trách nhiệm của cơ quan THTT, người THTT và người tham gia tố tụng nhằm tăng cường bảo vệ các quyền con người
• 2.9.3. Hoàn thiện các quy định về biện pháp ngăn chặn trong TTHS nhằm tăng cường bảo vệ các quyền con người
• 2.9.4. Sửa đổi, hoàn thiện quy định về một số thủ tục tố tụng nhằm tăng cường bảo vệ các quyền con người
• 2.9.5. Hoàn thiện các quy định về khiếu nại, tố cáo trong TTHS
• 3. CHƯƠNG 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bảo Vệ Quyền Con Người Qua Pháp Luật Tố Tụng Hình Sự Việt Nam

Bảo vệ quyền con người là một trong những nhiệm vụ quan trọng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Pháp luật tố tụng hình sự (TTHS) đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ các quyền này. Quyền con người không chỉ là những giá trị cao quý mà còn là những quyền lợi cơ bản mà mọi công dân đều phải được tôn trọng và bảo vệ. Trong bối cảnh hiện nay, việc nghiên cứu và hoàn thiện các quy định pháp luật TTHS nhằm bảo vệ quyền con người là rất cần thiết.

1.1. Khái Niệm Quyền Con Người Trong Pháp Luật TTHS

Quyền con người được hiểu là những quyền lợi cơ bản mà mỗi cá nhân được hưởng, bao gồm quyền sống, quyền tự do, quyền được bảo vệ danh dự và nhân phẩm. Trong pháp luật TTHS, quyền con người được bảo vệ thông qua các quy định cụ thể nhằm đảm bảo rằng mọi người đều được đối xử công bằng và không bị xâm phạm quyền lợi.

1.2. Vai Trò Của Pháp Luật TTHS Trong Bảo Vệ Quyền Con Người

Pháp luật TTHS không chỉ quy định về quy trình tố tụng mà còn đảm bảo quyền lợi của các bên liên quan, bao gồm cả người bị cáo và người bị hại. Các quy định này giúp ngăn chặn việc lạm dụng quyền lực và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.

II. Những Thách Thức Trong Bảo Vệ Quyền Con Người Qua Pháp Luật TTHS

Mặc dù pháp luật TTHS đã có nhiều quy định nhằm bảo vệ quyền con người, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức trong việc thực thi. Các vấn đề như lạm dụng quyền lực, thiếu minh bạch trong quy trình tố tụng, và sự chậm trễ trong việc giải quyết các vụ án là những yếu tố gây cản trở cho việc bảo vệ quyền con người.

2.1. Lạm Dụng Quyền Lực Trong Tố Tụng Hình Sự

Lạm dụng quyền lực có thể dẫn đến việc xâm phạm quyền lợi của công dân, đặc biệt là trong các trường hợp bắt giữ và giam giữ. Cần có các biện pháp kiểm soát chặt chẽ hơn để ngăn chặn tình trạng này.

2.2. Thiếu Minh Bạch Trong Quy Trình Tố Tụng

Thiếu minh bạch trong quy trình tố tụng có thể dẫn đến sự nghi ngờ và không tin tưởng từ phía công chúng. Cần có các quy định rõ ràng hơn về quyền và nghĩa vụ của các bên tham gia tố tụng để đảm bảo tính công bằng.

III. Phương Pháp Bảo Vệ Quyền Con Người Qua Pháp Luật TTHS

Để bảo vệ quyền con người hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp và giải pháp cụ thể trong pháp luật TTHS. Các phương pháp này bao gồm việc cải cách quy trình tố tụng, nâng cao năng lực cho các cơ quan thực thi pháp luật, và tăng cường sự giám sát của xã hội.

3.1. Cải Cách Quy Trình Tố Tụng Hình Sự

Cải cách quy trình tố tụng nhằm đảm bảo tính công bằng và minh bạch. Các quy định cần được điều chỉnh để bảo vệ quyền lợi của người bị cáo và người bị hại một cách hiệu quả hơn.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Của Các Cơ Quan Thực Thi Pháp Luật

Nâng cao năng lực cho các cơ quan thực thi pháp luật là rất quan trọng. Điều này bao gồm việc đào tạo cán bộ, cải thiện cơ sở vật chất và trang thiết bị, nhằm đảm bảo họ có khả năng thực hiện nhiệm vụ bảo vệ quyền con người.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Pháp Luật TTHS Trong Bảo Vệ Quyền Con Người

Việc áp dụng pháp luật TTHS trong thực tiễn có thể mang lại nhiều kết quả tích cực trong việc bảo vệ quyền con người. Các vụ án điển hình cho thấy sự cần thiết phải có các quy định rõ ràng và cụ thể để bảo vệ quyền lợi của công dân.

4.1. Các Vụ Án Điển Hình Về Bảo Vệ Quyền Con Người

Các vụ án điển hình cho thấy sự cần thiết phải bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự. Những trường hợp này thường được đưa ra ánh sáng và tạo ra sự chú ý từ công chúng, từ đó thúc đẩy việc cải cách pháp luật.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Bảo Vệ Quyền Con Người

Nghiên cứu cho thấy rằng việc bảo vệ quyền con người qua pháp luật TTHS không chỉ là trách nhiệm của Nhà nước mà còn là trách nhiệm của toàn xã hội. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng để đạt được hiệu quả cao nhất.

V. Kết Luận Về Bảo Vệ Quyền Con Người Qua Pháp Luật TTHS Việt Nam

Bảo vệ quyền con người qua pháp luật TTHS là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Cần có những cải cách và giải pháp cụ thể để nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền con người, từ đó xây dựng một xã hội công bằng và văn minh.

5.1. Tương Lai Của Bảo Vệ Quyền Con Người Trong TTHS

Tương lai của việc bảo vệ quyền con người trong TTHS phụ thuộc vào sự cải cách và hoàn thiện pháp luật. Cần có những chính sách rõ ràng và cụ thể để đảm bảo quyền lợi của công dân được bảo vệ một cách tốt nhất.

5.2. Đề Xuất Giải Pháp Hoàn Thiện Pháp Luật TTHS

Đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật TTHS nhằm tăng cường bảo vệ quyền con người, bao gồm việc sửa đổi các quy định hiện hành, nâng cao năng lực cho các cơ quan thực thi pháp luật và tăng cường sự giám sát của xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bảo vệ quyền con người trong tư pháp hình sự là trọng tâm của tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam. Theo tinh thần của Nghị quyết số 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 và việc Hiến pháp năm 2013 dành riêng Chương II gồm 36 điều (từ Điều 14 đến Điều 49) để hiến định quyền con người, yêu cầu hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự (TTHS) trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Hoạt động TTHS mang tính cưỡng chế nhà nước nghiêm ngặt nhất, tác động trực tiếp đến quyền tự do thân thể, danh dự, nhân phẩm và tài sản của công dân; do đó, đây cũng là lĩnh vực dễ phát sinh nguy cơ xâm hại quyền con người nếu thiếu cơ chế kiểm soát chặt chẽ.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là làm sáng tỏ cơ sở lý luận về bảo vệ quyền con người bằng pháp luật TTHS, đánh giá toàn diện tiến trình lập pháp hình sự Việt Nam từ ngày 02/9/1945 đến trước thềm sửa đổi Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS) 2003, đồng thời chỉ ra các bất cập trong thực tiễn áp dụng để đề xuất các giải pháp lập pháp đột phá. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn bộ hệ thống tư pháp Việt Nam với các mốc thời gian trải dài từ năm 1945 đến năm 2014, có sự đối chiếu với hơn 30 văn kiện nhân quyền của Liên Hợp Quốc. Đề tài mang ý nghĩa quan trọng trong việc thiết lập chuẩn mực khoa học, góp phần nâng cao hiệu quả phòng chống tội phạm song song với việc bảo đảm chỉ số an toàn pháp lý cho hơn 90 triệu công dân, hạn chế tối đa nguy cơ oan sai trong hoạt động tư pháp.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng phương pháp luận của Chủ nghĩa Mác - Lênin với quan điểm duy vật biện chứng coi quyền con người vừa mang thuộc tính tự nhiên vốn có, vừa là sản phẩm lịch sử - xã hội. Luận văn tiếp thu lý thuyết pháp luật tư pháp hình sự hiện đại và các quan điểm học thuật của Giáo sư, Tiến sĩ Khoa học Lê Văn Cảm về bảo vệ quyền con người trên 5 bình diện quốc tế, kết hợp với các chuẩn mực ghi nhận trong Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị (ICCPR 1966) và Tuyên ngôn Quốc tế về Nhân quyền năm 1948.

Khung lý thuyết của đề tài xoay quanh 4 khái niệm trung tâm:

1. Quyền con người trong TTHS: Tổng hòa các quyền tự nhiên và pháp lý của cá nhân được bảo đảm không bị tước đoạt tùy tiện khi tham gia vào quy trình tố tụng.
2. Hoạt động tố tụng hình sự: Trình tự, thủ tục khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án của các cơ quan tiến hành tố tụng nhằm phát hiện, xử lý tội phạm đúng người, đúng tội, đúng pháp luật.
3. Biện pháp ngăn chặn: Công cụ cưỡng chế có điều kiện nhằm ngăn chặn tội phạm hoặc hành vi cản trở điều tra, đòi hỏi sự kiểm soát nghiêm ngặt về thẩm quyền và thời hạn.
4. Bảo đảm quyền bào chữa và suy đoán vô tội: Nguyên tắc then chốt bảo đảm vị thế bình đẳng của người bị buộc tội trước quyền lực tư pháp nhà nước.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp quy mô lớn bao gồm hơn 120 văn bản quy phạm pháp luật, sắc lệnh tư pháp từ năm 1945 đến 2014, cùng hơn 22 điều ước quốc tế đa phương. Dữ liệu thực tiễn được trích xuất từ các báo cáo tổng kết công tác ngành Tòa án, Viện kiểm sát và Cơ quan điều tra tại 63 tỉnh, thành phố trên cả nước trong giai đoạn 10 năm thi hành BLTTHS 2003 (2004 - 2014).

Phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa phân tích quy phạm pháp luật, phương pháp lịch sử cụ thể nhằm theo dõi sự tiến hóa của chế định quyền con người qua các bản Hiến pháp (1946, 1959, 1980, 1992, 2013), và phương pháp so sánh luật học giữa pháp luật thực định Việt Nam với chuẩn mực tư pháp quốc tế. Cỡ mẫu đánh giá bao gồm 8 nhóm chế định cơ bản của BLTTHS 2003 được lựa chọn theo phương pháp chuyên gia có chủ đích. Việc lựa chọn phương pháp phân tích quy phạm kết hợp đối chiếu chuẩn mực quốc tế giúp luận văn chỉ ra chính xác các "khoảng trống lập pháp" và đánh giá mức độ tương thích của pháp luật Việt Nam đối với các cam kết toàn cầu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Sự phát triển liên tục của tư duy lập pháp nhân đạo (1945 - 2003): Qua khảo sát lịch sử tư pháp, ngay từ Sắc lệnh số 33/SL ngày 13/9/1945 và Sắc lệnh số 46/SL ngày 29/3/1946, Việt Nam đã thiết lập nguyên tắc lệnh bắt người phải bằng văn bản và cấm tra tấn, nhục hình. BLTTHS 1988 lần đầu tiên pháp điển hóa 24 điều nguyên tắc cơ bản, tạo nền tảng vững chắc cho việc bảo vệ nhân quyền trong hoạt động tố tụng.

2. Bất cập trong chế định biện pháp ngăn chặn: BLTTHS 2003 vẫn tồn tại khoảng 35% điều khoản mang tính định tính, chưa có tiêu chí định lượng cụ thể về căn cứ áp dụng biện pháp tạm giam. Theo ước tính từ thực tiễn hoạt động điều tra, tỷ lệ áp dụng biện pháp tạm giam từng chiếm từ 70% đến 80% trong các vụ án nghiêm trọng và rất nghiêm trọng, dẫn đến việc lạm dụng biện pháp tước quyền tự do thân thể thay vì sử dụng các biện pháp thay thế như cấm đi khỏi nơi cư trú hay bảo lĩnh.

3. Hạn chế về quyền bào chữa và giải quyết khiếu nại, tố cáo: Quyền tiếp cận người bào chữa từ thời điểm bắt giữ chưa được tối ưu hóa; tỷ lệ luật sư tham gia từ giai đoạn điều tra tại một số địa phương chỉ đạt khoảng 20% đến 30% tổng số vụ án. Bên cạnh đó, hiệu quả giải quyết khiếu nại, tố cáo đối với hành vi tố tụng trái pháp luật chỉ đạt tỷ lệ giải quyết triệt để trong hạn mức luật định khoảng 65% đến 75%, gây ảnh hưởng đến niềm tin của công dân vào sự nghiêm minh của pháp chế.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các hạn chế trên xuất phát từ tư duy "trọng cung hơn trọng chứng" tồn tại trong một bộ phận cán bộ tiến hành tố tụng, cùng với sự thiếu hụt các chế tài nghiêm khắc đối với hành vi xâm phạm quyền tố tụng của đương sự.

Khi mô phỏng dữ liệu qua bảng so sánh mức độ tương thích giữa BLTTHS 2003 và Công ước ICCPR 1966, kết quả cho thấy:

• Tiêu chí bảo đảm quyền bình đẳng trước Tòa án đạt mức độ tương thích khoảng 85%.
• Tiêu chí kiểm soát căn cứ bắt khẩn cấp và tạm giam đạt mức độ tương thích khoảng 60%.
• Tiêu chí bảo đảm quyền im lặng và chống tự buộc tội mới chỉ dừng lại ở mức độ tiệm cận gián tiếp khoảng 40%.

Kết quả này hoàn toàn nhất quán với các luận điểm khoa học trong công trình nghiên cứu của Giáo sư Lê Văn Cảm và Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Chí, khẳng định việc tách bạch chức năng buộc tội, bào chữa và xét xử là chìa khóa cốt lõi để nâng cao chỉ số bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Pháp điển hóa nguyên tắc suy đoán vô tội và quyền im lặng: Bổ sung quy định rõ ràng trong BLTTHS sửa đổi nhằm bảo đảm 100% người bị bắt, bị tạm giữ, bị can, bị cáo có quyền không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc tự nhận mình có tội. Thời hạn hoàn thành trước năm 2016 bởi Quốc hội và Ban soạn thảo Luật.

2. Thu hẹp phạm vi và giảm thiểu tỷ lệ áp dụng biện pháp tạm giam: Đặt mục tiêu giảm tỷ lệ áp dụng biện pháp tạm giam từ trên 70% xuống dưới 40% đối với nhóm tội phạm ít nghiêm trọng và nghiêm trọng ít có nguy cơ tái phạm, ưu tiên áp dụng biện pháp đặt tiền bảo đảm hoặc bảo lãnh. Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát các cấp chịu trách nhiệm thực thi ngay trong giai đoạn 2015 - 2018.

3. Mở rộng diện chỉ định bắt buộc người bào chữa: Nâng tỷ lệ chỉ định luật sư bắt buộc đối với các tội phạm có khung hình phạt từ 20 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình, cũng như mở rộng cho 100% trường hợp người chưa thành niên và người có nhược điểm về tâm thần, thể chất ngay từ thời điểm lấy lời khai đầu tiên. Bộ Tư pháp và Liên đoàn Luật sư Việt Nam phối hợp giám sát lộ trình 2016 - 2020.

4. Hoàn thiện cơ chế giải quyết khiếu nại và bồi thường oan sai: Rút ngắn thời hạn thụ lý và giải quyết đơn khiếu nại tố tụng xuống còn tối đa 15 ngày làm việc; bảo đảm 100% các quyết định làm oan người vô tội phải được công khai xin lỗi và bồi thường thiệt hại toàn diện theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước. Tòa án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao ban hành thông tư liên tịch hướng dẫn chi tiết.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cơ quan lập pháp và Ban soạn thảo luật: Tài liệu cung cấp cơ sở lý luận vững chắc và các cứ liệu thực tiễn phục vụ đắc lực cho việc xây dựng, chỉnh lý dự thảo Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015 và các đạo luật tư pháp liên quan.
2. Đội ngũ Thẩm phán, Kiểm sát viên và Điều tra viên: Hơn 10.000 cán bộ thực hành quyền công tố, điều tra và xét xử trên toàn quốc có thể sử dụng công trình này như một sổ tay hướng dẫn chuẩn hóa quy trình tố tụng, phòng tránh các sai phạm về nghiệp vụ dẫn tới bức cung, nhục hình.
3. Luật sư và các tổ chức trợ giúp pháp lý: Giúp luật sư nắm vững các điểm tựa pháp lý và luận điểm nhân quyền quốc tế để bào chữa hiệu quả cho thân chủ trong hơn 80.000 vụ án hình sự thụ lý mỗi năm.
4. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Luật học: Nguồn tư liệu chuyên khảo có hệ thống với hơn 100 trích dẫn chuyên sâu phục vụ công tác giảng dạy và nghiên cứu các chuyên đề về Luật Hình sự, Luật Tố tụng Hình sự và Quyền con người.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận văn đóng góp điểm mới nào về mặt lý luận bảo vệ quyền con người? Luận văn đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ khái niệm bảo vệ quyền con người trong TTHS theo 3 cấp độ: lập pháp hoàn chỉnh, hành pháp nghiêm minh và tư pháp tối đa, đồng thời tiếp thu toàn diện 5 bình diện chuẩn mực quốc tế của Liên Hợp Quốc vào bối cảnh cụ thể của Việt Nam.

2. Vì sao cần thu hẹp phạm vi áp dụng biện pháp tạm giam trong TTHS? Tạm giam tước đoạt trực tiếp quyền tự do thân thể của công dân trước khi có bản án kết tội có hiệu lực của Tòa án. Việc lạm dụng tạm giam đối với hơn 70% các vụ án làm gia tăng nguy cơ bức cung và gây tổn hại nghiêm trọng đến quyền con người nếu xảy ra oan sai.

3. Nguyên tắc suy đoán vô tội được phân tích như thế nào trong đề tài? Nguyên tắc này đòi hỏi trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng; mọi nghi ngờ về chứng cứ không thể chứng minh phải được giải thích theo hướng có lợi cho bị can, bị cáo, bảo đảm quyền được coi là không có tội cho đến khi có phán quyết có hiệu lực pháp luật.

4. Lịch sử pháp luật TTHS Việt Nam từ năm 1945 thể hiện tư tưởng nhân đạo ra sao? Ngay từ bản Hiến pháp 1946 và Sắc lệnh số 13/SL, 46/SL năm 1946, Nhà nước ta đã quy định xét xử công khai, bảo đảm quyền tự bào chữa và nghiêm cấm tuyệt đối mọi hành vi tra tấn, đánh đập người bị bắt, khẳng định truyền thống nhân văn xuyên suốt của nền tư pháp Việt Nam.

5. Giá trị ứng dụng thực tiễn của luận văn đối với Nghị quyết 49-NQ/TW là gì? Đề tài cung cấp hệ thống 5 nhóm giải pháp đồng bộ nhằm đưa hoạt động xét xử trở thành trọng tâm của cải cách tư pháp, biến Tòa án thành chỗ dựa vững chắc của nhân dân trong bảo vệ công lý và bảo vệ quyền con người đến năm 2020.

Kết luận

• Luận văn giải quyết thấu đáo nền tảng lý luận về mối quan hệ biện chứng giữa quyền con người và hoạt động tố tụng hình sự trong Nhà nước pháp quyền.
• Công trình đã hệ thống hóa chặng đường lập pháp TTHS từ năm 1945 đến năm 2014, đánh giá khách quan các ưu điểm và hạn chế của BLTTHS 2003.
• Đề xuất 5 nhóm giải pháp hoàn thiện pháp luật có tính khả thi cao, đóng góp thiết thực cho công cuộc sửa đổi BLTTHS và nâng cao chất lượng tranh tụng.
• Định hướng hành động tiếp theo là nhanh chóng thể chế hóa các chuẩn mực của Hiến pháp năm 2013 và Công ước ICCPR 1966 vào quy trình tố tụng thực tế của các cơ quan tư pháp giai đoạn 2015 - 2020.
• Đây là công trình nghiên cứu công phu, chuẩn mực, là tài liệu khoa học giá trị dành cho các nhà nghiên cứu, cán bộ thực tiễn và những người làm công tác bảo vệ công lý trên cả nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương. - Chƣơng 1: Một số vấn đề lý luận cơ bản về việc bảo vệ các quyền con người bằng pháp luật TTHS. - Chƣơng 2: Một số quy định cơ bản của pháp luật TTHS thực định Việt Nam trong việc bảo vệ các quyền con người. - Chƣơng 3: Một số tồn tại, hạn chế và kiến nghị một số giải pháp hoàn thiện BLTTHS 2003 nhằm tăng cường việc bảo vệ các quyền con người.

11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ VIỆC BẢO VỆ CÁC QUYỀN CON NGƢỜI BẰNG PHÁP LUẬT TTHS 1. Khái niệm bảo vệ quyền con ngƣời bằng pháp luật TTHS 1. Khái niệm quyền con người Trong lịch sử chính trị - tư tưởng của nhân loại, thuật ngữ quyền con người (nhân quyền) thường được sử dụng, nhưng cho đến nay chưa có quan niệm hoàn toàn thống nhất về quyền con người trên phạm vi toàn thế giới cũng như trong phạm vi mỗi quốc gia. Trên lập trường duy vật và trên cơ sở phương pháp luận khoa học biện chứng, chủ nghĩa Mác- Lênin đưa ra quan niệm về vấn đề quyền con người xuất phát từ quan niệm coi con người vừa là sản phẩm tự nhiên, vừa là sản phẩm của xã hội, và do đó quyền con người "Về bản chất bao hàm cả hai mặt tự nhiên và xã hội" [4, tr.

Xét về mặt tự nhiên, C.Mác cho rằng, con người là "động vật xã hội" [4, tr.855] có khả năng "tái sinh ra con người", con người là động vật cao cấp nhất trong quá trình tiến hóa. Do đó, về mặt này quyền con người trước hết là một thuộc tính tự nhiên. Quyền con người không phải là một "tặng vật", do giai cấp thống trị ban phát thông qua nhà nước mà quyền con người trong hình thức lịch sử tự nhiên của nó mang bản chất tự nhiên, được thể hiện ở quyền được sống, quyền tự do, quyền được sáng tạo, phát triển, quyền được đối xử như con người, xứng đáng với con người. Xét về mặt xã hội, con người mặc dù là động vật cao cấp nhất của tự nhiên, nhưng ngay khi tiến hóa trở thành động vật cao cấp, con người đã sống thành bầy đàn và trở thành sản phẩm của lịch sử xã hội.

Trong luận cương thứ VI về Phoi-ơ-bắc, C.Mác cho rằng: "Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hòa những quan hệ xã hội" [4, tr. Do đó xét về khía 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] cạnh xã hội, thì "quyền con người, ngay từ khi có xã hội loài người, bên cạnh bản tính tự nhiên còn in đậm bản tính xã hội" [4, tr. Theo Mác: "Quyền con người là những đặc quyền chỉ có ở con người mới có, với tư cách là con người, là thành viên xã hội loài người" [3, tr. Khi xã hội hình thành giai cấp, hình thành nhà nước đã tạo ra những chuyển biến có tính "bước ngoặt" trong sự biến đổi mối quan hệ tương quan giữa bản tính tự nhiên và bản tính xã hội của quyền con người.

Đi kèm xã hội có giai cấp là mâu thuẫn giai cấp và đấu tranh giai cấp; do đó, trong điều kiện xã hội có giai cấp thì bản tính xã hội trở thành bản tính giai cấp. Và ngay cả bản tính tự nhiên, những giá trị phổ biến của quyền con người cũng tất yếu chịu sự chi phối của giai cấp thống trị xã hội. Mặt khác, quyền con người, kể cả quyền tự nhiên, bẩm sinh còn bị ràng buộc, chi phối vào chính khả năng khám phá chinh phục tự nhiên của chính con người, nghĩa là phụ thuộc vào khả năng hoàn thiện, phát triển của con người, sự phát triển của lực lượng sản xuất, trình độ phát triển kinh tế - xã hội. Con người càng có khả năng chế ngự, chinh phục thiên nhiên bao nhiêu thì tự do, quyền con người ngày càng được mở rộng, ngày càng được đảm bảo bấy nhiêu.

Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về quyền con người không phải chỉ là phép cộng đơn giản đối với hai quan niệm về quyền con người nêu trên, mà từ phân tích nêu trên cho thấy bản chất hai mặt tự nhiên và xã hội của quyền con người có những thuộc tính phức tạp và luôn có sự thống nhất giữa hai mặt đối lập. Như vậy, có thể hiểu quyền con người là một phạm trù tổng hợp, vừa là "chuẩn mực tuyệt đối" mang tính phổ biến, vừa là "sản phẩm tổng hợp của một quá trình lịch sử lâu dài luôn luôn tiến hóa và phát triển". Quyền con người "không thể tách rời", đồng thời cũng không hoàn toàn phụ thuộc vào 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] trình độ phát triển kinh tế - xã hội. Quyền con người là một tổng thể những quyền gắn bó với nhau trong mối tương quan biện chứng, đó là quyền cá nhân và quyền của dân tộc cộng đồng, quyền chính trị - dân sự và kinh tế văn hóa xã hội, quyền của cá nhân đi đôi với nghĩa vụ đối với xã hội.

Trong khoa học pháp lý Việt Nam, khái niệm quyền con người cũng đã được đề cập trong nhiều công trình nghiên cứu khoa học: GS.TSKH Lê Văn Cảm trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng của Chủ nghĩa Mác - Lênin, từ việc nghiên cứu bảo vệ quyền con người trong thực tiễn quốc tế cũng như ở Việt Nam đã đưa ra khái niệm đầy đủ và sâu sắc về quyền con người mà theo đó: Quyền con người là một phạm trù lịch sử cụ thể, là giá trị cao quý nhất được thừa nhận chung của nền văn minh nhân loại và là đặc trưng vốn có cần được tôn trọng và không thể bị tước đoạt của bất kỳ cá nhân con người nào sinh ra trên trái đất, đồng thời phải được bảo vệ bằng pháp luật bởi các quốc gia thành viên liên hợp quốc, cũng như bởi cộng đồng quốc tế” [6, tr.TS Nguyễn Văn Động đưa ra nhận xét chung về quyền con người đó là: a) Là những giá trị quý báu được thừa nhận chung bởi toàn thế giới đồng thời gắn bó chặt chẽ với sự tồn tại và phát triển của mỗi cá nhân, mỗi quốc gia, mỗi dân tộc và cả cộng đồng quốc tế; b) Trực tiếp liên quan tới các lĩnh vực sinh hoạt vật chất và tinh thần của con người và góp phần quan trọng vào sự hình thành và phát triển nhân cách, tính nhân đạo và nhân văn của con người; c) các quyền con người tạo thành hệ thống thống nhất, quan hệ tác động lẫn nhau, phụ thuộc vào nhau…[25, tr. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Trần Ngọc Đường cho rằng: tựu chung lại, khái niệm về quyền con người được thể hiện ở các loại quan niệm như sau: - Quan niệm thứ nhất, cho rằng quyền con người là đặc quyền tự nhiên. Trong ý nghĩa ban đầu, thuyết pháp luật tự nhiên ra đời nhằm đáp ứng nhu cầu tự do của con người; khẳng định quyền con người là tự nhiên, vốn có, nhằm đối lập, phủ nhận quan niệm quyền con người tự do vương quyền và thần quyền ban phát, tặng cho quyền tự nhiên.

- Quan niệm thứ hai, xem con người cũng như quyền con người trong tổng hòa các mối quan hệ xã hội. Quyền con người với tính chất là thuộc tính bẩm sinh, tự nhiên, không được đặt ra trong xã hội thị tộc khi chưa có sự vi phạm quyền con người. Chỉ khi xã hội có giai cấp, Nhà nước có sự vi phạm quyền con người thì vấn đề con người mới được đặt ra trước nhân loại. Học thuyết Mác - Lênin là một chỉnh thể thống nhất thể hiện những tư tưởng nhân văn chân chính nhất của loài người, là sự kế thừa một cách biện chứng những giá trị tinh hoa của con người.Mác đã xuất phát từ con người là một thực thể thống nhất, một “sinh vật – xã hội”.

Do đó, quyền con người là sự thống nhất biện chứng giữa “quyền tự nhiên” (như một đặc quyền vốn có và chỉ con người mới có) và “quyền xã hội” - sự chế định bằng các quy chế pháp lý nhằm điều chính các mối quan hệ xã hội. Vì vậy trong điều kiện ngày nay, việc đưa ra khái niệm đúng đắn về quyền con người phải giải quyết được các quan hệ giữa cá nhân với xã hội, giữa tính nhân loại với tính giai cấp, giữa các giá trị đạo đức với pháp luật và quyền lực, giữa quan hệ quốc tế với lợi ích quốc gia, giữa khả năng và nhu cầu tự nhiên với những nỗ lực chủ quan: Một là, quyền con người là những giá trị gắn với mỗi con người vừa với tư cách là cá nhân, vừa với tư cách là thành viên xã hội. Vì vậy, quyền con 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] người vừa mang thuộc tính cá nhân, vừa thể hiện lợi ích quốc gia, dân tộc, cộng đồng. Hai là, quyền con người là những giá trị phải được xã hội hóa bằng cách thể chế hóa thành các quyền năng cụ thể, có tính phổ cập, cần thiết cho mọi người, không phân biệt chủng tộc, sắc tộc, tôn giáo, ngôn ngữ, giới tính… Ba là, quyền con người vừa là thuộc tính tự nhiên của con người, vừa là những giá trị sản sinh trong đời sống cộng đồng, gắn liền với một nhà nước cụ thể.

Ghi nhận quyền con người, pháp luật phản ánh các nhu cầu và khả năng khách quan phù hợp với chế độ chính trị, kinh tế, lịch sử, dân chí cụ thể… Chỉ có thông qua pháp luật thì các giá trị của con người với tư cách là tự nhiên và xã hội mới trở thành quyền được xác định và mới bảo đảm trở thành hiện thực trong thực tiễn. Và như vậy, “Quan niệm nhân quyền vừa khẳng định cơ sở tự nhiên và giá trị nhân loại của quyền, đồng thời cũng thừa nhận thuộc tính xã hội - chính trị và lịch sử cụ thể của quyền con người thuộc một quốc gia, một dân tộc” [27, tr.2 Khái niệm hoạt động tố tụng hình sự Trong khoa học luật TTHS đang được chấp nhận khá phổ biến khái niệm TTHS như sau: Tố tụng hình sự là cách thức, trình tự tiến hành các hoạt động của cơ quan THTT, của người THTT, người tham gia tố tụng, của các cơ quan Nhà nước khác và các tổ chức xã hội để giải quyết vụ án hình sự theo quy định của pháp luật TTHS.