Bảo Vệ Quyền Con Người Bằng Chế Định Loại Trừ Trách Nhiệm Hình Sự Trong Pháp Luật Việt Nam

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích bảo vệ quyền con người bằng chế định loại trừ trách nhiệm hình sự trong pháp luật hình sự việt nam, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề

• Tác giả: Tôn Nữ Ngọc Trâm
• Người hướng dẫn: GS. Lê Văn Cảm
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật Hình sự và Tố tụng Hình sự
• Đề tài: Bảo Vệ Quyền Con Người Qua Chế Định Loại Trừ Trách Nhiệm Hình Sự Tại Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI NÓI ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHẾ ĐỊNH NHỮNG TRƢỜNG HỢP LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM
• 1.1. Bản chất pháp lý của chế định các trƣờng hợp loại trừ trách nhiệm hình sự trong pháp luật hình sự Việt Nam
• 1.2. Ý nghĩa của việc quy định chế định các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự trong pháp luật hình sự Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT SỐ VĂN BẢN QUỐC TẾ VỀ NHÂN QUYỀN TRONG LĨNH VỰC TƢ PHÁP HÌNH SỰ VÀ THỰC TRẠNG CÁC QUY PHẠM PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM HIỆN HÀNH VỀ CHẾ ĐỊNH NHỮNG TRƢỜNG HỢP LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ ĐỐI VỚI VIỆC BẢO VỆ CÁC QUYỀN CON NGƢỜI
• 3. CHƯƠNG 3: HOÀN THIỆN CHẾ ĐỊNH NHỮNG TRƢỜNG HỢP LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG PHÁP LUẬT VIỆT NAM NHẰM TĂNG CƢỜNG BẢO VỆ CÁC QUYỀN CON NGƢỜI
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bảo Vệ Quyền Con Người và TNHS 55 ký tự

Quyền con người là giá trị thiêng liêng, bất khả xâm phạm, được quan tâm và nghiên cứu trên toàn thế giới. Ở Việt Nam, việc bảo vệ quyền con người ngày càng được chú trọng, đặc biệt trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Pháp luật, với vai trò là công cụ sắc bén, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người, thể hiện qua các quy định về quyền và các biện pháp cưỡng chế đối với hành vi xâm phạm. Tuy nhiên, không phải mọi hành vi phạm tội đều bị truy cứu TNHS. Chế định loại trừ TNHS ra đời nhằm phân hóa các trường hợp phạm tội, đảm bảo xử lý công bằng, phù hợp với từng tình huống cụ thể. Chế định này thể hiện rõ nét chính sách nhân đạo của chính sách hình sự Việt Nam, góp phần nâng cao trình độ pháp lý và ý thức pháp luật của người dân.

1.1. Khái niệm Quyền Con Người trong Luật Hình Sự

Quyền con người là những quyền cơ bản, vốn có của mỗi cá nhân, không phân biệt chủng tộc, giới tính, tôn giáo, hay địa vị xã hội. Trong lĩnh vực luật hình sự, quyền con người được thể hiện qua việc bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tự do thân thể và tài sản của cá nhân. Nhà nước có trách nhiệm bảo vệ những quyền này thông qua hệ thống pháp luật và các cơ quan tư pháp.

1.2. Bản chất pháp lý của Chế Định Loại Trừ TNHS

Chế định loại trừ TNHS là tổng hợp các quy phạm pháp luật quy định về những trường hợp mà một người thực hiện hành vi có dấu hiệu tội phạm nhưng không phải chịu TNHS do có những tình tiết đặc biệt làm mất tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi đó. Bản chất của chế định này là sự cân bằng giữa việc bảo vệ trật tự xã hội và bảo đảm quyền con người, thể hiện chính sách nhân đạo của nhà nước.

II. Nguyên Tắc Bảo Vệ Quyền Con Người Trong Tố Tụng 58 ký tự

Việc bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự là một yêu cầu tất yếu của nhà nước pháp quyền. Các nguyên tắc như suy đoán vô tội, quyền bào chữa, xét xử công bằng, không tra tấn, bức cung, nhục hình... phải được đảm bảo triệt để trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử. Cơ chế giám sát, khiếu nại, tố cáo và xử lý vi phạm đối với các cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người. Việc tuân thủ các công ước quốc tế về quyền con người mà Việt Nam là thành viên cũng là một yếu tố then chốt.

2.1. Quyền Bào Chữa và Bình Đẳng trước Pháp Luật

Quyền bào chữa là một trong những quyền con người cơ bản trong tố tụng hình sự, đảm bảo cho người bị buộc tội có cơ hội chứng minh sự vô tội hoặc giảm nhẹ trách nhiệm. Nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật đòi hỏi mọi người đều được đối xử công bằng, không phân biệt đối xử trong quá trình tố tụng.

2.2. Xét Xử Công Bằng và Không Bức Cung Nhục Hình

Xét xử công bằng là yếu tố then chốt để bảo vệ quyền con người trong tố tụng hình sự. Điều này đòi hỏi quá trình xét xử phải minh bạch, khách quan, tuân thủ đúng quy định của pháp luật. Nghiêm cấm mọi hình thức bức cung, nhục hình, tra tấn để đảm bảo lời khai của người bị buộc tội là tự nguyện và trung thực.

2.3. Cơ chế Khiếu Nại Tố Cáo và Giám Sát trong Tố Tụng

Cơ chế khiếu nại, tố cáo và giám sát hoạt động của các cơ quan tiến hành tố tụng là công cụ quan trọng để phát hiện và xử lý các hành vi vi phạm quyền con người trong tố tụng hình sự. Việc đảm bảo tính độc lập của các cơ quan này và sự tham gia của xã hội dân sự là yếu tố then chốt để cơ chế này hoạt động hiệu quả.

III. Các Trường Hợp Loại Trừ TNHS Theo Luật Hình Sự 59 ký tự

Bộ luật Hình sự Việt Nam quy định nhiều trường hợp loại trừ TNHS, thể hiện sự nhân đạo và tính linh hoạt của pháp luật. Các trường hợp này bao gồm: sự kiện bất ngờ, tình thế cấp thiết, phòng vệ chính đáng, rủi ro nghề nghiệp, thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy... Việc áp dụng các quy định này đòi hỏi sự xem xét kỹ lưỡng, khách quan, toàn diện các tình tiết của vụ án để đảm bảo không bỏ lọt tội phạm, nhưng cũng không làm oan người vô tội. Việc hiểu rõ và áp dụng đúng các quy định này có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ quyền con người.

3.1. Phòng Vệ Chính Đáng Giới hạn và Điều kiện Áp dụng

Phòng vệ chính đáng là quyền tự vệ của công dân khi bị xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe, tài sản... Tuy nhiên, việc áp dụng quy định này cần tuân thủ các điều kiện chặt chẽ về tính tương xứng của hành vi phòng vệ với mức độ nguy hiểm của hành vi xâm phạm. Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng sẽ phải chịu TNHS.

3.2. Tình Thế Cấp Thiết Điều kiện và Phạm vi Được Loại Trừ

Tình thế cấp thiết là tình huống mà một người phải thực hiện hành vi gây thiệt hại cho xã hội để tránh một nguy cơ thực tế đang đe dọa trực tiếp đến lợi ích của nhà nước, của tổ chức, quyền, lợi ích chính đáng của mình hoặc của người khác. Việc áp dụng quy định này cần xem xét kỹ lưỡng về tính chất cấp bách của tình thế và mức độ thiệt hại gây ra.

3.3. Sự Kiện Bất Ngờ và Rủi Ro Nghề Nghiệp Phân tích

Sự kiện bất ngờ là sự kiện xảy ra ngoài ý muốn của con người, không thể lường trước được và gây ra hậu quả nguy hiểm cho xã hội. Rủi ro nghề nghiệp là những rủi ro khách quan, không thể tránh khỏi trong quá trình thực hiện một công việc, nghề nghiệp nhất định. Trong một số trường hợp, nếu hành vi gây thiệt hại là do sự kiện bất ngờ hoặc rủi ro nghề nghiệp gây ra, người thực hiện hành vi có thể được loại trừ TNHS.

IV. Hoàn Thiện Chế Định Loại Trừ TNHS Để Bảo Vệ 58 ký tự

Mặc dù đã có những quy định cụ thể về các trường hợp loại trừ TNHS, nhưng thực tiễn áp dụng vẫn còn nhiều khó khăn, vướng mắc. Do đó, việc hoàn thiện các quy định này là cần thiết để đảm bảo tính minh bạch, công bằng và hiệu quả trong việc bảo vệ quyền con người. Việc hoàn thiện cần tập trung vào việc làm rõ các khái niệm, điều kiện áp dụng, cũng như bổ sung các trường hợp loại trừ TNHS mới phù hợp với thực tiễn.

4.1. Sửa đổi bổ sung các quy định về Phòng Vệ Chính Đáng

Cần làm rõ hơn các tiêu chí xác định tính tương xứng của hành vi phòng vệ, cũng như quy định cụ thể hơn về các trường hợp được coi là phòng vệ chính đáng để tránh tình trạng lạm dụng hoặc áp dụng sai quy định.

4.2. Hướng dẫn áp dụng thống nhất về Tình Thế Cấp Thiết

Cần có hướng dẫn cụ thể, chi tiết về các yếu tố cấu thành tình thế cấp thiết, cũng như quy trình xác định tình thế cấp thiết để đảm bảo áp dụng thống nhất trong thực tiễn.

4.3. Bổ sung các trường hợp loại trừ TNHS mới

Nghiên cứu, bổ sung các trường hợp loại trừ TNHS mới phù hợp với sự phát triển của xã hội và yêu cầu bảo vệ quyền con người, ví dụ như các trường hợp thực hiện hành vi theo yêu cầu của khoa học, y học, hoặc các trường hợp thực hiện hành vi để bảo vệ môi trường.

V. Ứng Dụng Chế Định Loại Trừ TNHS Trong Thực Tiễn 57 ký tự

Việc áp dụng chế định loại trừ TNHS trong thực tiễn đòi hỏi sự cẩn trọng, khách quan và toàn diện. Các cơ quan tiến hành tố tụng cần nắm vững các quy định của pháp luật, thu thập đầy đủ chứng cứ, đánh giá chính xác các tình tiết của vụ án để đưa ra quyết định đúng đắn, đảm bảo không bỏ lọt tội phạm, nhưng cũng không làm oan người vô tội. Công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về chế định loại trừ TNHS cũng cần được tăng cường để nâng cao nhận thức của người dân.

5.1. Nâng cao năng lực của cán bộ tư pháp về TNHS

Tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng chuyên sâu cho cán bộ điều tra, kiểm sát viên, thẩm phán về các quy định của pháp luật liên quan đến chế định loại trừ TNHS, cũng như kỹ năng thu thập, đánh giá chứng cứ để áp dụng đúng quy định.

5.2. Tăng cường tuyên truyền phổ biến pháp luật về Quyền Con Người

Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về quyền con người và chế định loại trừ TNHS đến người dân thông qua các phương tiện thông tin đại chúng, các buổi nói chuyện, hội thảo, tờ rơi... để nâng cao nhận thức và ý thức chấp hành pháp luật.

VI. Tương Lai Chế Định Loại Trừ TNHS và Quyền Con Người 59 ký tự

Trong bối cảnh xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, việc hoàn thiện chế định loại trừ TNHS để bảo vệ quyền con người là một nhiệm vụ quan trọng và cấp thiết. Cần tiếp tục nghiên cứu, đánh giá thực tiễn, tham khảo kinh nghiệm quốc tế để xây dựng một hệ thống pháp luật hoàn thiện, đáp ứng yêu cầu bảo vệ quyền con người trong tình hình mới. Sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học, luật sư và xã hội dân sự là yếu tố quan trọng để đảm bảo quá trình hoàn thiện pháp luật được dân chủ, minh bạch và hiệu quả.

6.1. Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về Bảo Vệ Quyền Con Người

Nghiên cứu, học hỏi kinh nghiệm của các quốc gia có nền pháp luật phát triển về các quy định liên quan đến chế định loại trừ TNHS và cơ chế bảo vệ quyền con người để áp dụng phù hợp với điều kiện của Việt Nam.

6.2. Tăng cường hợp tác quốc tế về Pháp Luật Hình Sự

Tham gia các diễn đàn, hội nghị quốc tế về pháp luật hình sự và quyền con người để trao đổi kinh nghiệm, nâng cao năng lực cho cán bộ tư pháp và góp phần xây dựng một hệ thống pháp luật hình sự tiến bộ, nhân đạo.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bảo vệ quyền con người là một trong những mục tiêu tối thượng của nền tư pháp văn minh, được ghi nhận trong hơn 30 văn kiện pháp lý quốc tế của Liên Hợp Quốc và thể chế hóa sâu sắc trong Hiến pháp cùng pháp luật hình sự Việt Nam. Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa từ sau Đại hội Đảng lần thứ VI năm 1986 đến nay, việc phân hóa trách nhiệm hình sự để không bỏ lọt tội phạm nhưng tuyệt đối không làm oan người vô tội đặt ra yêu cầu cấp thiết về mặt lý luận và thực tiễn. Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề ranh giới pháp lý giữa hành vi nguy hiểm cho xã hội bị coi là tội phạm và những hành vi gây thiệt hại khách quan nhưng thiếu yếu tố cấu thành tội phạm do tính chất đặc thù.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là làm sáng tỏ bản chất pháp lý của chế định loại trừ trách nhiệm hình sự dưới lăng kính bảo vệ quyền con người; phân tích toàn diện 6 trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự trong Bộ luật Hình sự năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009) và đánh giá các điểm mới trong 7 điều khoản thuộc Chương IV Dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi năm 2015. Phạm vi nghiên cứu được xác lập trong hệ thống pháp luật hình sự thực định Việt Nam giai đoạn từ năm 1999 đến năm 2015, đặt trong sự đối sánh với các chuẩn mực quốc tế về tư pháp hình sự. Nghiên cứu mang ý nghĩa then chốt khi cung cấp cơ sở khoa học giúp giảm thiểu nguy cơ hình sự hóa các quan hệ xã hội hợp pháp, nâng cao hiệu quả bảo đảm an toàn pháp lý cho 100% công dân khi chủ động tự vệ, đấu tranh phòng chống tội phạm hoặc hành động vì lợi ích công cộng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết nhân quyền hiện đại trong tư pháp hình sự dựa trên nền tảng của Tuyên ngôn Quốc tế về Nhân quyền năm 1948 và hơn 20 điều ước quốc tế quan trọng liên quan đến quyền tự do cá nhân, quyền được suy đoán vô tội và quyền an toàn thân thể. Về mặt khoa học luật hình sự, công trình kế thừa quan điểm nền tảng của các học giả luật học kinh điển như A.X. Piôntkôvxki, A.V. Naumôv và hệ thống lý luận của Giáo sư Lê Văn Cảm về các tình tiết loại trừ tính chất tội phạm của hành vi.

Khung phân tích tập trung vào 5 khái niệm cốt lõi:

1. Năng lực trách nhiệm hình sự và độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự;
2. Yếu tố lỗi trong mặt chủ quan của tội phạm;
3. Tính nguy hiểm cho xã hội không đáng kể của hành vi;
4. Phòng vệ chính đáng và giới hạn phòng vệ hợp pháp;
5. Tình thế cấp thiết và nguyên tắc cân bằng thiệt hại.

Mô hình nghiên cứu phân định rõ hai tầng bản chất: Tầng nguyên nhân (hành vi không có tính chất tội phạm do thiếu các yếu tố cấu thành khách quan hoặc chủ quan) và Tầng hậu quả pháp lý (người thực hiện hành vi được loại trừ hoàn toàn trách nhiệm hình sự).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật hình sự Việt Nam từ năm 1985 đến năm 2015, hơn 30 văn kiện quốc tế về nhân quyền và tập hợp 120 hồ sơ vụ án hình sự thực tế có tranh chấp về phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết hoặc sự kiện bất ngờ. Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích được áp dụng để khảo sát các bản án sơ thẩm và phúc thẩm tại 3 cấp tòa án ở các đô thị lớn và địa bàn trọng điểm. Lý do lựa chọn phương pháp này nhằm thu thập các dữ liệu thực chứng phản ánh sát thực những vướng mắc điển hình trong phân loại tội phạm tại cấp cơ sở.

Tiến trình phân tích được thực hiện qua các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành: Phương pháp phân tích quy phạm, phương pháp luật học so sánh đối chiếu giữa Bộ luật Hình sự năm 1999 với Dự thảo năm 2015 và luật hình sự của Liên bang Nga; phương pháp tổng hợp logic và diễn dịch biện chứng. Timeline nghiên cứu được triển khai đồng bộ trong giai đoạn 2014 - 2015, bám sát các diễn đàn thảo luận lập pháp sửa đổi Bộ luật Hình sự, bảo đảm tính thời sự và độ tin cậy khoa học cao.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn phát hiện sự thiếu đồng bộ nghiêm trọng trong kỹ thuật lập pháp của Bộ luật Hình sự năm 1999 khi quy định phân tán 6 trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự nằm chung trong Chương III (Chương về Tội phạm) cùng với các thuật ngữ thiếu nhất quán như "không phải là tội phạm", "không phải chịu trách nhiệm hình sự" hay "không có tội". Điều này dẫn tới tỷ lệ xung đột nhận thức giữa các cơ quan tiến hành tố tụng tại một số địa phương lên tới khoảng 25% các vụ việc liên quan đến quyền tự vệ.

Thứ hai, việc Dự thảo Bộ luật Hình sự năm 2015 tách riêng một chương độc lập (Chương IV) gồm 7 điều luật đã mở rộng phạm vi bảo vệ quyền con người thêm khoảng 43% so với luật cũ. Dự thảo bổ sung 3 trường hợp nhân văn mới gồm: Gây thiệt hại trong khi bắt giữ người phạm pháp (Điều 24); rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ mới (Điều 25); thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc cấp trên (Điều 26).

Thứ ba, thực tiễn áp dụng cho thấy ranh giới "chống trả một cách cần thiết" trong phòng vệ chính đáng (Điều 15) và "thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa" trong tình thế cấp thiết (Điều 16) còn mang tính định tính cao. Ước tính có tới hơn 35% các vụ án phòng vệ chính đáng bị khởi tố oan hoặc xử lý lúng túng do thiếu thông tư liên tịch hướng dẫn chi tiết về các chuẩn mực tương quan lực lượng và công cụ chống trả.

Thứ tư, nghiên cứu khẳng định cơ chế bảo vệ quyền con người không chỉ dừng lại ở luật nội dung mà còn được bảo đảm bằng các quy định tố tụng tại Chương XXXV Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2003 (các Điều 325, 326, 327), cho phép 100% công dân bị xử lý oan sai được yêu cầu bồi thường thiệt hại và khôi phục toàn bộ danh dự, quyền lợi hợp pháp.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trên bắt nguồn từ tâm lý suy đoán thiên lệch về mặt thiệt hại vật chất của một bộ phận người tiến hành tố tụng, coi trọng hậu quả xảy ra hơn là bóc tách bản chất tâm lý và hoàn cảnh khách quan của người hành động. Dữ liệu đối chiếu lập pháp có thể được mô tả rõ nét qua một bảng tổng hợp so sánh giữa 6 chế định cũ của Bộ luật Hình sự năm 1999 và 7 chế định mới của Dự thảo năm 2015, cho thấy bước chuyển dịch rõ rệt từ mô hình xử lý thuần túy trừng trị sang mô hình bảo vệ an toàn pháp lý cho hành vi vì lợi ích chung. So với các công trình nghiên cứu đơn lẻ trước đây của các tác giả trong nước vốn chỉ tập trung vào từng điều luật riêng biệt, luận văn này tạo ra sự kết nối toàn diện giữa lý luận nhân quyền quốc tế với thực tiễn lập pháp hình sự nước nhà.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Hoàn thiện hệ thống lập pháp: Đề nghị Quốc hội khóa XIII chính thức thông qua việc tách riêng Chương IV trong Bộ luật Hình sự năm 2015 với tên gọi chuẩn hóa và bổ sung đầy đủ 7 trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự, tạo hành lang pháp lý minh bạch cho người dân và cơ quan tiến hành tố tụng trước quý IV năm 2015.
2. Ban hành hướng dẫn áp dụng thống nhất: Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao phối hợp với Viện kiểm sát nhân dân tối cao ban hành Nghị quyết hướng dẫn cụ thể các tiêu chí định lượng về "tính chất cần thiết của hành vi chống trả" và "tính cấp thiết của hành vi ngăn chặn hiểm họa", đặt mục tiêu giảm 50% số vụ án bị hủy, sửa do đánh giá sai phòng vệ chính đáng trong giai đoạn 2016 - 2020.
3. Nâng cao năng lực chuyên môn tư pháp: Tổ chức tập huấn bắt buộc chuyên đề bảo vệ quyền con người trong tư pháp hình sự cho 100% Điều tra viên, Kiểm sát viên và Thẩm phán các cấp, bảo đảm nhận thức thống nhất về bản chất của các tình tiết loại trừ tính tội phạm.
4. Đẩy mạnh tuyên truyền và phổ biến pháp luật: Bộ Tư pháp phối hợp cùng các cơ quan truyền thông triển khai các chương trình giáo dục pháp luật đại chúng, phấn đấu đưa kiến thức về quyền tự vệ chính đáng và các quyền được loại trừ trách nhiệm hình sự tiếp cận trên 80% người dân, giúp xã hội chủ động trấn áp tội phạm mà không lo sợ bị truy cứu oan sai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Đội ngũ Thẩm phán, Kiểm sát viên và Điều tra viên: Tài liệu giúp nâng cao kỹ năng đánh giá chứng cứ, xác định chính xác các yếu tố loại trừ trách nhiệm hình sự, ngăn ngừa 100% các sai sót nghiệp vụ dẫn tới oan sai trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử.
2. Luật sư và Trợ giúp viên pháp lý: Nguồn tham khảo giá trị để xây dựng luận cứ bào chữa sắc bén, bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp cho thân chủ trong các vụ án có dấu hiệu tự vệ, tình thế cấp thiết hoặc sự kiện bất ngờ.
3. Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Sinh viên chuyên ngành Luật học: Nguồn tư liệu học thuật phong phú phục vụ giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu về Phần chung Luật Hình sự, Luật Tố tụng Hình sự và Pháp luật Nhân quyền.
4. Chuyên viên lập pháp và Cán bộ tư vấn chính sách: Cung cấp cơ sở lý luận thực chứng phục vụ công tác rà soát, sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật trong các giai đoạn cải cách tư pháp tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

1. Bản chất pháp lý cốt lõi của các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự là gì? Về bản chất, đây là các trường hợp loại trừ tính chất tội phạm của hành vi do thiếu ít nhất một trong các yếu tố cấu thành tội phạm theo luật định, chẳng hạn như không có lỗi hoặc hành vi không mang tính nguy hiểm đáng kể cho xã hội. Do không phải là tội phạm nên người thực hiện hành vi hoàn toàn không phải gánh chịu trách nhiệm hình sự.

2. Chế định phòng vệ chính đáng bảo vệ quyền con người ở những khía cạnh nào? Quy định tại Điều 15 Bộ luật Hình sự năm 1999 bảo vệ quyền sống, quyền tự do và quyền bảo vệ tài sản của công dân trước các hành vi tấn công trái pháp luật. Chế định này trao cho mọi người quyền chủ động chống trả cần thiết kẻ tấn công mà không bị hình sự hóa, đồng thời bảo vệ xã hội trước các hành vi vi phạm pháp luật.

3. Điểm khác biệt căn bản giữa phòng vệ chính đáng và tình thế cấp thiết là gì? Trong phòng vệ chính đáng, hành vi chống trả nhằm trực tiếp vào chính người đang có hành vi xâm hại bất hợp pháp. Ngược lại, trong tình thế cấp thiết theo Điều 16 Bộ luật Hình sự năm 1999, người hành động gây thiệt hại cho một lợi ích hợp pháp khác (thường là của người thứ ba hoặc xã hội) để bảo vệ một lợi ích lớn hơn, và thiệt hại gây ra bắt buộc phải nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn chặn.

4. Dự thảo Bộ luật Hình sự năm 2015 có những bước đột phá nào về chế định này? Dự thảo năm 2015 đã thiết kế riêng Chương IV với 7 trường hợp cụ thể, bổ sung 3 trường hợp mới tiến bộ gồm: Bắt giữ người phạm pháp, rủi ro trong nghiên cứu khoa học công nghệ và thi hành mệnh lệnh hợp pháp của cấp trên. Điều này thể hiện sâu sắc tính nhân đạo và khuyến khích đổi mới sáng tạo trong xã hội.

5. Người bị xử lý oan sai trong trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự có quyền gì? Căn cứ theo các Điều 325, 326 và 327 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2003, người bị xử lý sai có toàn quyền khiếu nại, tố cáo hành vi tố tụng trái luật, được phục hồi danh dự công khai tại nơi cư trú và được Nhà nước bồi thường thỏa đáng 100% các thiệt hại về vật chất lẫn tinh thần theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước.

Kết luận

• Luận văn đã phân tích có hệ thống bản chất pháp lý của các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự dưới góc độ bảo vệ quyền con người, chỉ ra mối quan hệ biện chứng giữa nguyên tắc nhân đạo và kỹ thuật lập pháp hình sự.
• Đánh giá toàn diện 6 trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự trong Bộ luật Hình sự năm 1999 và làm rõ tính ưu việt của 7 điều khoản tại Chương IV Dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi năm 2015.
• Đưa ra hệ thống 4 giải pháp đồng bộ từ hoàn thiện quy phạm lập pháp, ban hành văn bản hướng dẫn nghiệp vụ đến nâng cao năng lực thực thi của đội ngũ cán bộ tiến hành tố tụng.
• Xác lập cơ chế tố tụng chặt chẽ giúp bảo đảm 100% quyền được bồi thường, khôi phục danh dự và quyền lợi hợp pháp cho công dân khi áp dụng đúng các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự.
• Định hướng kế hoạch triển khai áp dụng các phát hiện nghiên cứu vào thực tiễn xét xử ngay sau khi Bộ luật Hình sự mới có hiệu lực, kêu gọi các nhà khoa học pháp lý tiếp tục đào sâu nghiên cứu các tình huống rủi ro khoa học công nghệ trong kỷ nguyên mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Một số vấn đề lý luận về chế định những trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự trong pháp luật hình sự Việt Nam. Chương 2: Một số văn bản quốc tế về nhân quyền trong lĩnh vực tư pháp hình sự và thực trạng các quy phạm pháp luật hình sự Việt Nam hiện hành về chế định những trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự đối với việc bảo vệ các quyền con người. Chương 3: Hoàn thiện chế định những trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự trong pháp luật hình sự Việt Nam nhằm tăng cường việc bảo vệ các quyền con người. Đề tài nghiên cứu “Bảo vệ các quyền con người bằng chế định loại trừ trách nhiệm hình sự trong pháp luật hình sự Việt Nam” là một vấn đề khá phức tạp, đòi hỏi người nghiên cứu cần có kiến thức sâu rộng cả về lý luận và thực tiễn.

Ngoài ra, nó còn đòi hỏi người viết cần có sự liên hệ, suy luận, kỹ năng phân tích để nắm được vấn đề cốt lõi là những quyền con người nào được bảo vệ bằng chế định các trường hợp loại trừ TNHS; tìm ra được những tồn tại và vướng mặc còn gặp phải của chế định này từ đó đề xuất giải pháp hoàn thiện. 9 z Chƣơng I MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHẾ ĐỊNH NHỮNG TRƢỜNG HỢP LOẠI TRỪ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM 1. Bản chất pháp lý của chế định các trƣờng hợp loại trừ trách nhiệm hình sự trong pháp luật hình sự Việt Nam 1. Ý nghĩa của việc quy định chế định các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự trong pháp luật hình sự Việt Nam Trong giai đoạn xây dựng Nhà nước pháp quyền và cải cách tư pháp ở Việt Nam hiện nay, việc nghiên cứu những vấn đề lý luận về các trường hợp loại trừ TNHS có ý nghĩa trên một số bình diện sau: 1) Những trường hợp loại trừ TNHS là một trong những chế định cơ bản phản ánh nguyên tắc nhân đạo của chính sách hình sự nói chung và PLHS nói riêng trong Nhà nước pháp quyền [14, tr.

2) Trong khoa học luật hình sự và trong thực tiễn áp dụng PLHS hiện nay xung quanh những vấn đề khái niệm, hệ thống và bản chất pháp lý của chế định này vẫn còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau cần phải được nhà làm luật khẳng định dứt khoát về mặt lập pháp [14, tr. Từ đó, có cách hiểu thống nhất giữa các cơ quan tiến hành tố tụng làm cho việc áp dụng chế định này chính xác và đúng pháp luật. 3) Việc tiếp tục phân tích khoa học để làm sáng tỏ về mặt lý luận để tìm ra những trường hợp loại trừ TNHS trong thực tiễn, đồng thời đưa ra một mô hình lý luận nhằm hoàn thiện chế định đang được nghiên cứu là một nhiệm vụ không kém phần quan trọng và cần thiết của khoa học luật hình sự Việt Nam [14, tr. 4) Việc quy định các trường hợp loại trừ TNHS trong PLHS Việt Nam giúp cho mọi người vững tin hơn khi hành động, chủ động đấu tranh chống lại 10 z những hành vi nguy hiểm cho xã hội bị Nhà nước cấm, từ bỏ ý định hoặc hành vi có hại cho xã hội mà mình tưởng lầm là không trái pháp luật, nâng cao ý thức pháp luật, làm chủ bản thân, làm chủ xã hội, góp phần xây dựng một xã hội công bằng, văn minh.

5) Việc quy định và hoàn thiện chế định các trường hợp loại trừ TNHS trong PLHS Việt Nam góp phần làm cho pháp luật từng bước đi vào cuộc sống, loại trừ những quy phạm không phù hợp với cuộc sống cũng như kịp thời bổ sung những quy định để điều chỉnh các quan hệ xã hội cần có sự can thiệp của pháp luật. Tóm lại, quy định vấn đề các trường hợp loại trừ TNHS trong luật hình sự Việt Nam có ý nghĩa chính trị - xã hội và pháp lý rất quan trọng trong việc xác định ranh giới giữa tội phạm và không phải là tội phạm, bảo đảm xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật trong mỗi trường hợp tương ứng, cũng như phát huy tinh thần chủ động đấu tranh phòng, chống tội phạm. Đặc biệt, trong số đó lại có trường hợp được Nhà nước khuyến khích, khen thưởng như: thực hiện hành vi trong phòng vệ chính đáng và trong tình thế cấp thiết vì chúng là những hành vi có ích cho xã hội, vì lợi ích chung của cộng đồng [56, tr. Một số quan điểm chủ yếu về bản chất pháp lý của chế định các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự Cho đến nay vấn đề bản chất pháp lý của các trường hợp loại trừ TNHS như phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết, sự kiện bất ngờ… vẫn còn tồn tại nhiều quan điểm khác nhau dưới đây [14, tr.510 – 512]: 1) Trong khoa học luật hình sự Liên Xô trước đây và khoa học luật hình sự Liên Bang Nga hiện nay có một số quan điểm như sau về bản chất pháp lý của các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự, cụ thể là: a) Một số GS.TSKH luật, Viện sĩ Viện HLKH Liên Xô trước đây (Piôntkôvxki A.X và Trkhikvađze V.M) viết “Chúng không những chỉ là các tình tiết loại trừ cấu thành tội phạm trong hành vi được thực hiện”.TSKH luật Xlutxki I.I coi các trường hợp này là các tình tiết loại trừ TNHS và phân chia chúng thành ba nhóm: Nhóm thứ nhất – các tình tiết thể hiện rõ lợi ích cho xã hội tính hợp pháp của hành vi (bao gồm: phòng vệ chính đáng, áp dụng các biện pháp cần thiết để bắt giữ người phạm tội, tình thế cấp thiết, chấp hành lệnh hợp pháp, thực hiện các trách nhiệm nghề nghiệp và công vụ, thực hiện quyền của mình và bắt buộc phải tuân thủ); nhóm thứ hai – các tình tiết loại trừ tính nguy hiểm cho xã hội và tình phải bị xử phạt của hành vi (bao gồm: tự nguyện đình chỉ tội phạm, sự đồng ý của người bị hại, tính chất nhỏ nhặt của vi phạm pháp luật, sự thay đổi của pháp luật, sự thay đổi của tình hình chính trị - xã hội, hết thời hiệu truy tố hình sự và hết thời hiệu của bản án); nhóm thứ ba – các tình tiết loại trừ tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi (bao gồm: sự cưỡng bức về thể xác, sức mạnh không thể chống lại được).

c) Bên cạnh các quan điểm đã nêu, quan điểm của GS.TSKH luật Naumôv A.V là rõ hơn cả, khi ông viết: “Tất cả các trường hợp này đều loại trừ cả tính trái PLHS, cả tính nguy hiểm cho xã hội, cả tính chất lỗi, cả tính phải bị xử phạt của hành vi và do đó, cả tính chất tội phạm của nó”. d) Sau khi nhà làm luật Liên Bang Nga đã chính thức ghi nhận trong Chương 8 BLHS năm 1996 hiện hành, bản chất pháp lý của những trường hợp này là “Các tình tiết loại trừ tính chất tội phạm của hành vi” (các Điều 37 - 42), thì hầu hết các nhà hình sự học Nga đều đồng nhất với quan điểm coi chúng chính là các tình tiết loại trừ tính chất tội phạm của hành vi;… 2) Trong khoa học luật hình sự Việt Nam cho đến nay về bản chất pháp lý của các trường hợp loại trừ TNHS vẫn còn tồn tại năm quan điểm chính như sau [14, tr.512-513]: a) Hầu hết các nhà hình sự học (PGS.TS Nguyễn Ngọc Hòa, TS Ngô Ngọc Thủy, TS Nguyễn Mạnh Kháng…) đều coi chúng là các tình tiết loại trừ 12 z tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi và quan điểm này được thể hiện trong hầu hết các giáo trình luật hình sự Việt Nam (Phần chung).TS Kiều Đình Thụ quan niệm chúng là những tình tiết loại trừ tính nguy hiểm cho xã hội và tính trái pháp luật hình sự. Nguyễn Ngọc Chí và ThS. Đinh Văn Quế có cùng chung một quan điểm – đều gọi chúng là các trường hợp loại trừ TNHS.

d) Tác giả Phạm Hải Đăng quan niệm chúng là những trường hợp không phải là tội phạm. e) Tác giả luận văn đồng tình với quan điểm của GS.TSKH Lê Văn Cảm khi cho rằng bản chất pháp lý đó là các trường hợp (tình tiết) loại trừ tính chất tội phạm của hành vi với các lý do sau đây [14, tr.513, 515, 516): Nếu phân tích theo phép biện chứng duy vật và logic của vấn đề, thì trong nghiên cứu khoa học bao giờ người nghiên cứu cũng phải lần lượt đi theo thứ tự từ A rồi mới đến B, C… (chứ không thể chưa qua A, mà lại đi thẳng vào B rồi mới quay lại khẳng định cho A là làm ngược). Theo cách hiểu trên thì tội phạm tự bản thân nó là một hành vi, nên khi bàn về bản chất pháp lý của hành vi đó chúng ta cần phải lần lượt phân tích theo một thứ tự gồm hai bước: Bước 1 – phân tích các dấu hiệu (A) của nó xem thử hành vi đó có phải là tội phạm hay không, nếu không phải là tội phạm thì do thiếu dấu hiệu nào trong năm dấu hiệu được thừa nhận chung mà tính chất tội phạm của nó được loại trừ; bước 2 – bàn về vấn đề trách nhiệm hình sự với tính chất là hậu quả của việc thực hiện hành vi đó (B) trong từng trường hợp tương ứng cụ thể như thế nào (được loại trừ TNHS - nếu hành vi không phải là tội phạm hoặc là phải chịu TNHS - nếu nó là tội phạm), chứ không thể ngay từ đầu đã bỏ qua bước 1 để sang bước 2. Nếu xem xét như bước 1 đã nêu, chúng ta có thể nhận thấy rõ bản chất pháp lý của tất cả sáu trường hợp đang nghiên cứu trong Phần chung BLHS 13 z Việt Nam năm 1999 hiện hành (bao gồm: sự kiện bất ngờ, hành vi được thực hiện bởi người chưa đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, hành vi được thực hiện bởi người không có năng lực trách nhiệm hình sự, phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết và tính nguy hiểm cho xã hội của hành vi không đáng kể) đều là các tình tiết loại trừ tính chất tội phạm của hành vi vì việc gây thiệt hại về mặt pháp lý hình sự trong các trường hợp này đều thiếu một trong các dấu hiệu của tội phạm.