Luận án TS: Cơ chế bảo vệ quyền con người ở Bắc Âu và kinh nghiệm cho Việt Nam

Luận án phân tích sâu cơ chế bảo vệ quyền con người tại các nước Bắc Âu, từ đó rút ra những kinh nghiệm giá trị để hoàn thiện pháp luật tại Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh
• Người hướng dẫn: PGS.TS Chu Hồng Thanh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Nhà nước và Pháp luật
• Đề tài: Bảo vệ quyền con người ở các quốc gia Bắc Âu và một số kinh nghiệm có thể áp dụng ở nước ta
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khái niệm và tầm quan trọng bảo vệ quyền con người

Bảo vệ quyền con người là một trong những ưu tiên hàng đầu của các quốc gia phát triển trên thế giới, đặc biệt là ở Bắc Âu. Các nước Bắc Âu như Thụy Điển, Na Uy, Đan Mạch đã xây dựng các cơ chế bảo vệ quyền con người toàn diện và hiệu quả. Cơ chế bảo vệ quyền con người bao gồm ba thành tố chính: thể chế pháp luật, thiết chế tổ chức, và quy trình thủ tục. Việt Nam, với tư cách là một quốc gia phát triển, cần học hỏi từ những kinh nghiệm này để hoàn thiện hệ thống bảo vệ quyền con người của mình, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của mọi công dân.

1.1. Định nghĩa bảo vệ quyền con người

Bảo vệ quyền con người là quá trình áp dụng các biện pháp pháp luật, tổ chức và xã hội nhằm đảm bảo tôn trọng, bảo đảm, và thực thi các quyền cơ bản của mỗi cá nhân. Đây là trách nhiệm của nhà nước, xã hội dân sự, và mỗi công dân.

1.2. Tầm quan trọng của cơ chế bảo vệ toàn diện

Cơ chế bảo vệ quyền con người toàn diện giúp xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ, pháp quyền. Nó bao gồm: ban hành luật pháp bảo vệ quyền, thiết lập các cơ quan độc lập giám sát, và cung cấp các kênh cứu thương hiệu quả cho nạn nhân.

II. Mô hình bảo vệ quyền con người ở các quốc gia Bắc Âu

Các quốc gia Bắc Âu đã phát triển các mô hình bảo vệ quyền con người tương đối thành công. Thụy Điển, Na Uy, và Đan Mạch dựa trên nền tảng giá trị dân chủ xã hội, quyền bình đẳng và công bằng xã hội. Hệ thống pháp luật của các nước này được xây dựng trên cơ sở Hiến pháp tiến bộ, Luật cơ bản về quyền con người, và sự tuân thủ các công ước quốc tế. Thể chế bảo vệ bao gồm Tòa án Công lý, các cơ quan thực thi pháp luật độc lập, và các tổ chức giám sát quyền con người. Những quốc gia này có tỷ lệ tín nhiệm công dân vào hệ thống pháp lý rất cao, phản ánh hiệu quả của cơ chế bảo vệ quyền con người.

2.1. Thể chế pháp luật bảo vệ quyền con người

Thể chế pháp luật ở Bắc Âu bao gồm: Hiến pháp công nhân quyền con người cơ bản, các luật chuyên ngành bảo vệ quyền dân sự, chính trị, kinh tế, xã hội. Các quốc gia này cũng tuân thủ Công ước Châu Âu về bảo vệ quyền con người và các thoả thuận quốc tế khác.

2.2. Thiết chế và cơ chế giám sát độc lập

Các thiết chế bảo vệ quyền con người ở Bắc Âu bao gồm: Cơ quan Ombudsman độc lập, các ủy ban nhân quyền, Tòa án chuyên trách. Các cơ quan này hoạt động với quyền tự chủ, minh bạch, và chịu trách nhiệm công khai, giúp bảo vệ quyền con người hiệu quả.

III. Những thách thức trong bảo vệ quyền con người ở Bắc Âu

Mặc dù các quốc gia Bắc Âu đã đạt được những thành tựu đáng kể, nhưng vẫn tồn tại một số thách thức trong bảo vệ quyền con người. Các vấn đề như phân biệt đối xử với người nhập cư, bảo vệ dữ liệu cá nhân trong thời đại số, và bảo vệ quyền lao động của những người lao động di cư vẫn đang là những mối quan tâm. Cơ chế bảo vệ phải liên tục thích ứng với những thay đổi xã hội, kinh tế, công nghệ. Các nước này cũng phải cân bằng giữa an ninh quốc gia và bảo vệ quyền con người cơ bản. Những kinh nghiệm này cung cấp những bài học quý báu cho Việt Nam về cách khắc phục những khó khăn tương tự.

3.1. Phân biệt đối xử và bao gồm xã hội

Các quốc gia Bắc Âu vẫn đối mặt với thách thức bảo vệ quyền con người đối với các nhóm thiểu số, người nhập cư, và người tị nạn. Cơ chế bảo vệ cần được mạnh mẽ hơn để đảm bảo bình đẳng thực sự và không phân biệt đối xử trong mọi lĩnh vực.

3.2. Bảo vệ quyền trong thời đại số

Bảo vệ quyền con người trong bối cảnh công nghệ số, lạm dụng dữ liệu cá nhân, và giám sát trực tuyến là những thách thức mới. Các quốc gia Bắc Âu đang phát triển các luật bảo vệ dữ liệu mạnh mẽ để ứng phó với những thách thức này.

IV. Những kinh nghiệm áp dụng cho Việt Nam

Kinh nghiệm bảo vệ quyền con người từ các quốc gia Bắc Âu cung cấp nhiều bài học quý báu cho Việt Nam. Trước tiên, cần xây dựng một hệ thống pháp luật toàn diện bảo vệ tất cả các khía cạnh của quyền con người. Thứ hai, thiết lập các cơ quan giám sát độc lập như Ủy ban Nhân quyền hoặc Ombudsman có quyền điều tra, giám sát, và khuyến nghị. Thứ ba, nâng cao nhận thức pháp luật về quyền con người trong cộng đồng và cơ quan nhà nước. Cuối cùng, đẩy mạnh sự tham gia của xã hội dân sự trong quá trình bảo vệ quyền con người. Những cải cách này sẽ giúp Việt Nam xây dựng một cơ chế bảo vệ quyền con người hiệu quả, công bằng, và minh bạch.

4.1. Hoàn thiện khung pháp luật quốc gia

Việt Nam cần rà soát, sửa đổi các luật liên quan để bảo vệ quyền con người toàn diện hơn. Điều này bao gồm: luật về tiếp cận thông tin, luật bảo vệ dữ liệu cá nhân, luật bảo vệ những người tố cáo sai phạm. Cơ chế bảo vệ pháp luật cần phải rõ ràng, dễ tiếp cận cho mọi công dân.

4.2. Thiết lập cơ quan giám sát độc lập

Việt Nam nên xem xét thành lập một cơ quan giám sát quyền con người độc lập, có quyền điều tra khiếu nại, kiểm tra tuân thủ pháp luật, và công bố báo cáo công khai. Điều này sẽ giúp bảo vệ quyền con người một cách có hệ thống, minh bạch, và hiệu quả hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu các vấn đề có liên quan đến đề tài. Chương 2: Những vấn đề lý luận về cơ chế bảo vệ quyền con người. Chương 3: Th c trạng cơ chế bảo vệ quyền con người ở các quốc gia Bắc Âu. Chương 4: Những kinh nghiệm của các quốc gia Bắc Âu có thể áp dụng để hoàn thiện cơ chế bảo vệ quyền con người ở Việt Nam.

8 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CÁC VẤN ĐỀ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Ngày nay, trên cơ sở các quyền con người được pháp luật quốc tế và pháp luật quốc gia công nhận, tôn trọng và bảo vệ, QCN cần có cơ chế thúc đẩy, bảo đảm th c hiện và bảo vệ ngày càng hữu hiệu hơn trong đời sống [12, tr. Th c tế này làm xuất hiện nhiều nghiên cứu liên quan đến cơ chế bảo vệ QCN. Song các công trình nghiên cứu cũng ở những mức độ, phạm vi và khía cạnh khác nhau, có những công trình chỉ nghiên cứu một khía cạnh của cơ chế bảo vệ QCN (quy định pháp luật bảo vệ QCN – vấn đề thuộc thể chế; hệ thống các cơ quan, tổ chức bảo vệ QCN – vấn đề thuộc thiết chế); có công trình nghiên cứu tổng thể về cơ chế; có công trình nghiên cứu ở phạm vi quốc gia, khu v c hoặc toàn cầu…. D a vào đặc thù của các công trình mà tác giả chia thành ba nhóm chủ yếu: (1) các công trình nghiên cứu tổng thể liên quan tới cơ chế bảo vệ QCN; (2) các công trình nghiên cứu liên quan đến thể chế bảo vệ QCN; (3) các công trình nghiên cứu về thiết chế bảo vệ QCN.

Luận án sẽ phân tích những công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề cơ chế, thể chế và thiết chế bảo vệ QCN ở trong và ngoài nước, qua đó xác định các vấn đề đã được làm sáng tỏ trong cơ chế bảo vệ QCN và khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu, khẳng định s cần thiết của đề tài cả về mặt lý luận và th c tiễn. Các công trình nghiên cứu liên quan đến cơ chế bảo vệ quyền con ngƣời Trước nhất, là các công trình nghiên cứu liên quan đến cơ chế bảo vệ QCN của các tác giả nước ngoài: Hội đồng châu Âu năm 1999, xuất bản Sách European Social Charter – The charter, its protocols, the revised charter (Hiến chương xã hội châu Âu – Hiến chương, những nghị định thư của nó, sửa đổi Hiến chương), đã giới thiệu ngắn gọn về cơ chế bảo vệ các quyền kinh tế - xã hội của châu Âu, gồm nội dung các quyền kinh tế - xã hội và hệ thống giám sát báo cáo quốc gia (hoạt động của Ủy ban 9 chuyên gia độc lập; Ủy ban Chính phủ; Ủy ban Bộ trưởng) cùng thủ tục khiếu nại 9 tập thể nâng cao hiệu quả cho cơ chế giám sát của Hiến chương bằng việc cho phép khiếu nại tập thể cáo buộc vi phạm; đồng thời cuốn sách cũng chỉ ra rằng những kết luận của các chuyên gia độc lập có giá trị trong việc tổ chức các cuộc tranh luận về các chính sách xã hội định k ; việc sửa đổi và xây d ng những Nghị định thư bổ sung cho thấy s thay đổi tích c c, mức độ quan tâm kịp thời của đa số các quốc gia châu Âu trong bảo vệ và thúc đẩy QCN. Tuy nhiên cuốn sách chỉ mang tính giới thiệu, tuyên truyền mà chưa chỉ ra những hạn chế, khó khăn của người dân và các tổ chức ở mỗi quốc gia khi th c hiện cơ chế bảo vệ QCN này. Smith, năm 2015 đã xuất bản Giáo trình Textbook on International Human Rights (Giáo trình về Quyền con người quốc tế, NXB đại học Oxford, tái bản lần thứ 5 năm 2015).

Tài liệu phân tích cả lý luận và th c tiễn còn tranh cãi, để ngỏ của vấn đề QCN nói chung, chỉ dành một phần phân tích về bảo vệ QCN ở quốc tế, khu v c; đánh giá tính hiệu quả và hạn chế của hệ thống bảo vệ QCN ở quốc tế và khu v c; thể hiện quan điểm bảo vệ QCN cần công cụ là các công ước ghi nhận quyền c ng các cơ quan – bộ máy th c thi, bảo vệ quyền. Cuốn giáo trình đã mở ra một phương pháp tư duy để tiếp tục nghiên cứu về cơ chế bảo vệ QCN. Cuốn sách Human rights Monitoring a Field Mission Manual, của tác giả Anette Faye Jacobsen viết năm 2008. Cung cấp vấn đề lý luận và th c tiễn về giám sát QCN, như khái niệm giám sát, phương pháp giám sát, kỹ thuật giám sát, phân tích những thuật ngữ thường d ng trong lĩnh v c QCN; sau đó là cung cấp những thông tin tổng quan về pháp luật nhân quyền và kỹ thuật giám sát cơ bản trong th c tiễn, tập trung ở một số lĩnh v c quan trọng nhất cho các chủ thể th c hiện giám sát QCN.

Mặc dù tài liệu không tr c diện bàn về cơ chế bảo vệ quyền nhưng vấn đề giám sát th c hiện QCN được bàn đến tương đối chuyên sâu, là cơ sở lý luận, tư duy cho tác giả tiếp cận vấn đề cơ chế bảo vệ QCN. Các tác giả Gudmundur Alfredsson - Jonas Grimheder- Bertrand G. Ramcharan and Alfred Zayas đã biên soạn Sách chuyên khảo International Human Rights Monitoring Mechanisms, Essays in Honour of Jakob Th. Möller (Cơ chế giám sát nhân quyền quốc tế, bài viết tôn vinh Jakob Th.

Möller), NXB Martinus Nijhoff 10 Publishers, tái bản lần 2, năm 2009. Tập hợp những chuyên đề, bài viết về các tổ chức và thủ tục th c hiện QCN của quốc gia; việc giám sát quốc tế đối với nghĩa vụ th c thi nhân quyền của quốc gia; theo đó đề cập tới hoạt động của các tổ chức liên chính phủ, phi chính phủ về khiếu nại, điều tra th c tế, nghĩa vụ báo cáo của nhà nước, hành động tích c c của các cơ quan phổ biến và giáo dục nhân quyền, hoạt động hợp tác kỹ thuật trong bảo vệ QCN. Có thể nói cuốn sách lấy t a đề là Cơ chế giám sát quốc tế về nhân quyền nhưng chỉ tập trung làm sáng tỏ những vấn đề về chủ thể giám sát, thủ tục giám sát, bảo vệ các QCN, đó là các thủ tục xử lý, phòng ngừa các vi phạm, chứ không tập trung bàn về luật nội dung của các QCN; và do là tập hợp các bài viết, chuyên đề nên tính hệ thống về cơ chế giám sát QCN chưa cao. Song tài liệu giúp tác giả tiếp tục phát triển nghiên cứu về thiết chế cũng như cơ chế bảo vệ QCN nói chung.

Tác giả Anthony E Cassimatis đã viết Sách Human Rights Related Trade Measures under International Law (Quyền con người quan hệ với các biện pháp thương mại theo luật quốc tế), NXB Martinus Nijhoff, 2007. Cuốn sách gồm 8 chương với mục tiêu làm rõ mối quan hệ giữa phát triển thương mại với bảo vệ QCN, tại chương 2, việc bảo vệ QCN trong lĩnh v c thương mại được phân tích bao gồm các quy tắc pháp lý, thủ tục và các tổ chức có liên quan đến bảo vệ QCN, nghĩa vụ tôn trọng, bảo đảm nhân quyền của quốc gia trong quan hệ với cơ chế bảo đảm nhân quyền quốc tế thuộc lĩnh v c thương mại. Mặc dù tác giả chỉ tập trung nghiên cứu bảo vệ nhân quyền ở khía cạnh phát triển thương mại, song lại làm cơ sở nhận thức về cơ chế bảo vệ QCN nói chung, cũng như khẳng định tính đa ngành của việc bảo vệ QCN. Tác giả Tom Campbell và Seumas Miller chủ biên cuốn Sách Human rights and the moral responsibilities of corporate and public sector organization (Quyền con người và trách nhiệm đạo đức của các tổ chức ở lĩnh v c công cộng và doanh nghiệp), NXB Kluwer Academic Publishers, năm 2004 cho rằng việc ghi nhận bằng pháp luật với trách nhiệm của nhà nước về QCN thôi chưa đủ để bảo đảm, bảo vệ QCN, mà cần đến cả trách nhiệm đạo đức đối với QCN của các tổ chức cả ở lĩnh v c công và tư nhân – nghĩa là bên cạnh trách nhiệm pháp lý của các tổ chức về 11 QCN thì trách nhiệm đạo đức sẽ bảo đảm, bảo vệ hiệu quả và đầy đủ hơn cho các QCN.

Điều này gợi mở ra cái nhìn rộng hơn, cũng như hướng nghiên cứu rộng hơn, đầy đủ hơn, cụ thể hơn về cơ chế bảo vệ QCN. Các công trình nghiên cứu nêu trên của các tác giả nước ngoài hoặc tr c tiếp hoặc gián tiếp bàn luận về cơ chế bảo vệ QCN; hoặc chỉ là các khía cạnh liên quan tới cơ chế bảo vệ QCN, song đa số các tác giả không đi vào phân tích tính lý luận về cơ chế bảo vệ QCN mà tr c tiếp nghiên cứu các quy định pháp luật và hệ thống cơ quan công quyền, tổ chức, cá nhân c ng trình t thủ tục bảo đảm th c hiện và bảo vệ QCN. phương diện khác, với kết cấu nội dung của các công trình, thì các nhà nghiên cứu tập trung nhiều hơn vào phân tích về việc bảo đảm th c hiện QCN, hệ thống các cơ quan, tổ chức, cá nhân với quy trình, thủ tục bảo đảm hơn là vấn đề bảo vệ QCN. Thứ hai, các công trình nghiên cứu liên quan đến cơ chế bảo vệ QCN của các tác giả trong nước.

Tại Việt Nam, bảo vệ QCN là mục tiêu của Đảng, Nhà nước và toàn dân tộc, QCN được xác định gắn liền với quyền dân tộc, bảo vệ QCN Việt Nam trước nhất là phải bảo vệ quyền độc lập dân tộc. Chính vì vậy, trong thời k chiến tranh, tiếp đó là thời k của nền kinh tế tập trung và ảnh hưởng của chiến tranh lạnh, Việt Nam luôn trong tâm thế phải nỗ l c đấu tranh, đề phòng, cảnh giác với s chống phá của các thế l c khác – th c hiện diễn biến hòa bình, lợi dụng vấn đề nhân quyền làm mũi nhọn tấn công vào cách mạng Việt Nam. Vì vậy, vấn đề QCN với những giá trị tốt đẹp vốn có của nó (đã có sẵn trong mục tiêu và hành trình lịch sử của Việt Nam) mới được bắt đầu quan tâm nghiên cứu dưới góc độ pháp lý khoảng 30 năm gần đây. Nhưng s quan tâm nhiều hơn ở phạm vi rộng, mức độ sâu, quy mô lớn hơn chỉ khoảng 20 năm về trước gắn với s ra đời của Hiến pháp năm 1992 – mặc dù Hiến pháp chỉ ghi nhận rất khiêm tốn tại Điều 50: quyền con người được thể hiện trong các quyền công dân; và với cường độ, số lượng đặc biệt lớn các nghiên cứu xuất hiện ngay trước và liền sau khi Hiến pháp năm 2013 được thông qua [48, tr.