Chương 1: Khái quát về gốm Kyo truyền thống Nhật Bản. Chương 2: Bảo tồn và phát triển gốm Kyo truyền thống ở Nhật Bản: Thực trạng và chính sách. Chương 3: Kinh nghiệm bảo tồn và phát triển gốm Kyo truyền thống ở Nhật Bản và một vài gợi ý cho Việt Nam. 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1: KHÁI QUÁT VỀ GỐM KYO TRUYỀN THỐNG NHẬT BẢN 1.
Sự hình thành và phát triển của gốm Kyo đến hết thời Minh Trị 1. Gốm Kyo sơ kỳ Như ta đã biết, đồ gốm ở Nhật Bản đã xuất hiện từ rất lâu đời, cách đây khoảng hơn 10000 năm. Quần đảo Nhật Bản vốn có nguồn tài nguyên đất sét dồi dào để làm gốm và việc phát hiện ra công dụng của đất sét và sử dụng nó để tạo ra những đồ đựng hay tích trữ thức ăn, những đồ cúng tế ….chính là một sự tác động rất lớn tới văn hoá Nhật Bản trong suốt hàng bao thiên niên kỷ nay. Từ thời kỳ jomon (từ 8000 đến 300 năm trước công nguyên) người Nhật Bản đã bắt đầu phát minh ra kỹ thuật làm đồ gốm.
Loại gốm jomon (thằng văn)1 được nặn bằng tay, nung lộ thiên ở nhiệt độ thấp (600-700 ¨C) nên thường có màu đen ám khói. Sang đến thời Yayoi (300 năm trước công nguyên đến 300 năm sau công nguyên), cùng với việc phổ biến kỹ thuật trồng lúa nước, người dân Nhật Bản cũng di chuyển trung tâm cư trú ở vùng cao xuống vùng đồng bằng để trồng lúa. So với gốm Jomon, gốm Yayoi được làm bằng tay hay bàn xoay, nung ở nhiệt độ cao hơn (800-1000 ¨C) nên bền chắc hơn và có mầu đỏ nâu. Hơn nữa những món đồ gốm này được làm bằng loại đất sét mịn dẻo ở các vùng đồng bằng nên mỏng hơn và những họa tiết cũng đơn giản hơn chứ không nặng nề và cầu kỳ như gốm Jomon.
Khoảng thế kỷ thứ V, có một sự thay đổi lớn khi các kỹ thuật mới du nhập vào Nhật Bản bởi các thợ thủ công đến từ bán đảo Triều Tiên và cư trú ở khu vực thuộc Nara và Osaka ngày nay. Loại đồ gốm mới sueki (須恵器) có màu tro ra đời được làm bằng đất sét chứa một lượng đá nhỏ nung ở nhiệt độ cao trong những lò thông gió được xây trên các sườn đồi nên cứng và chất lượng cũng tốt hơn hẳn. Không như những địa phương sản xuất gốm khác ở Nhật Bản, lịch sử ra đời và phát triển của gốm Kyo không thực sự rõ ràng. Từ trước tới nay có rất nhiều quan điểm trái ngược nhau.
Có nhiều ý kiến cho rằng, gốm Kyo chỉ thực sự ra đời vào thời kỳ Momoyama (từ cuối thế kỷ XV đến hết thế kỷ XVI). Nhưng cũng có 1 Đồ gốm thới kỳ này được trang trí chủ yếu bằng cách lấy dây thừng quấn quanh thân gốm tạo hoa văn trước khi nung nên được gọi là gốm Thằng Văn (Jomon) 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com những quan điểm trái chiều cho rằng, gốm Kyo tuy ra đời muộn hơn các địa phương sản xuất gốm sứ khác của Nhật Bản nhưng cũng xuất hiện từ rất sớm. Cụ thể là ngược về đầu thế kỷ thứ VII - tức là vào thời điểm đồ gốm men bắt đầu xuất hiện ở Nhật Bản do du nhập được kỹ thuật làm gốm từ những người thợ gốm Triều Tiên - đồ gốm ở Kyoto đã bắt đầu xuất hiện. Có nhiều giả thiết cho rằng nhà sư Gyoki (668- 749) - trong thời gian thừa lệnh Thiên hoàng Shomu chu du khắp nơi kêu gọi dân chúng phát tâm cúng dường để xây dựng Đại điện và pho Đại Phật Tỳ Lô Giá Na đã dừng chân tại ngôi chùa Seikan-ji ở Kyoto và xây dựng lò nung đồ gốm.
Ngày nay, một phần của ngôi chùa đã trở thành con dốc gốm sứ Chawan -zaka nổi tiếng ở Kyoto. Bước sang thế kỷ thứ VIII, cùng với việc xây dựng kinh đô Heian (794 – 1185), Tại các khu vực như Hataeda (幡枝); Kurisuno (栗栖野) phía Bắc Kyoto hay khu vực đền Kamo phía Tây Bắc kinh đô, các đồ thờ cúng hay các viên gạch ngói đã được sản xuất. Vào thời gian này, một số lượng gạch gốm men xanh lục đã được làm ra để phục vụ cho việc xây dựng các cung điện của kinh đô mới. Các nhà nghiên cứu Nhật Bản đã tìm ra được rất nhiều mảnh gạch gốm men xanh hay các đồ gốm sứ men xanh lục tại các lò gốm cổ trên toàn quốc.
Đặc biệt trong số đó, tại khu vực Hataeda hay Kurisuno phía Bắc Kyoto, người ta còn tìm thấy các bàn xoay tạo hình gốm. Với những bàn xoay tạo hình như vậy sẽ cho ra những sản phẩm gốm với hình dáng tinh xảo hơn hẳn đồ gốm đá Sueki vốn được tạo hình bằng tay hoặc các dụng cụ bằng gỗ một cách thô sơ. Tuy nhiên, những bàn xoay tạo hình này từ đâu tới, có từ bao giờ và tạo ra những sản phẩm hình dáng như thế nào thì cho đến nay vẫn chưa có cơ sở để đưa ra kết luận chính xác. 98] Ở những địa phương sản xuất gốm nổi tiếng khác ở Nhật Bản như Shigaraki, Seto, Tanba hay Kotoname, Bizen có nghề sản xuất đồ gốm phát triển khá sớm.
Vào khoảng thế kỷ thứ V, VI, ở các địa phương này đã du nhập được kỹ thuật tráng men từ Triều Tiên. Những đồ gốm men thời kỳ này được nung ở nhiệt độ thấp, tráng nước men màu xanh lục thẫm sử dụng men chì là chất nền có thêm đồng đỏ là chất xúc tác. Những món đồ này được sử dụng để đựng lương thực thực phẩm trong 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com cuộc sống hàng ngày. Còn ở Kyoto, chỉ sau khi kinh đô Heian được xây dựng thì sản xuất gốm mới bắt đầu được biết đến.
Như vậy có thể nói, sản xuất gốm sứ của Kyoto được hình thành và phát triển cùng với quá trình hình thành và phát triển của kinh đô Heian. Đây cũng trở thành điểm đặc sắc của gốm Kyo so với những địa phương sản xuất gốm sứ khác ở Nhật Bản. Theo ghi chép, vào năm năm 815, một số thợ gốm Seto đã đến Kyoto. Có lẽ những thợ gốm này đã mang đến đây những kỹ thuật chế tác gốm mới từ Trung Quốc và Triều Tiên.
Nhờ vậy mà trong thời gian này, số lượng đồ gốm được sản xuất ở Kyoto tăng nhanh. Tuy nhiên, những sản phẩm đồ gốm này vẫn có chưa thực sự được tráng men với bề mặt khá thô ráp. Trong thời kỳ này, cũng chỉ có những người thuộc Hoàng tộc hay các đền chùa mới được sử dụng các sản phẩm đồ gốm. Còn trong đời sống của người dân kinh đô, các đồ đựng làm từ gỗ vẫn là những món đồ dùng thiết yếu hàng ngày.
Còn dấu ấn đồ gốm sản xuất ở Kyoto trong cuộc sống người dân giai đoạn này khá mờ nhạt. Sang thế kỷ thứ IX, cùng với việc xây dựng những đền đài rực rỡ, hào nhoáng thì những món đồ trà hay những món đồ thờ cúng và gạch ngói đã được sản xuất với số lượng lớn. Cũng theo các ghi chép cổ cho thấy quanh khu vực Fukakusa có khá nhiều lò nung gạch ngói. Tuy nhiên, các nguồn sử liệu ghi chép về sản xuất gốm Kyo giai đoạn này khá rời rạc và không rõ ràng.
Do vậy, chúng ta cũng không thể biết chính xác về tình hình sản xuất gốm ở Kyoto thời gian này. Như vậy, từ khi xuất hiện tại Kyoto cho đến khoảng cuối thời kỳ Heian, sản xuất gốm chủ yếu vẫn chỉ phục vụ cho một bộ phận rất nhỏ quý tộc; Cho việc thờ cúng hay đặc biệt là để cung cấp số lượng gạch ngói lớn cho công tác xây dựng kinh đô mới. Các kỹ thuật sản xuất gốm giai đoạn này vẫn còn thấp so với các địa phương lân cận và chưa thực sự có thành tựu gì nổi bật. 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.
Sự hình thành và phát triển của gốm Kyo truyền thống 1. Sự ra đời của trà đạo và ảnh hưởng của nó đến sản xuất gốm ở Kyoto Cùng với việc trở thành kinh đô của cả nước, Heian đã thu hút rất nhiều nghệ nhân tài hoa trên khắp cả nước tới đây. Những nghệ nhân với lòng thành ngưỡng mộ và trái tim hướng về kinh đô của cả nước là một trong những nhân tố giúp văn hóa nghệ thuật ở kinh đô Heian– trong đó có nghề thủ công dân gian như nghề gốm phát triển mạnh mẽ. Những kỹ thuật làm gốm ở kinh đô cho đến thế kỷ XIII vẫn còn ở trình độ thấp và chủ yếu vẫn chỉ để phục vụ cho một bộ phận rất nhỏ tầng lớp quý tộc cung đình tại đây chứ chưa tiếp xúc được với tầng lớp bình dân.
Nếu nhìn vào sản xuất gốm thời kỳ này thì không có lý gì Kyoto lại có thể trở thành “kinh đô gốm sứ” của cả nước được. Vậy yếu tố nào đã tạo nên sự phát triển thần kỳ của nền sản xuất gốm sứ tại Kyoto trong một thời gian ngắn chỉ vài thế kỷ so với những địa phương sản xuất gốm sứ khác trên cả nước? Có lẽ, yếu tố đó không gì khác chính là sự xuất hiện của Trà đạo vào thời Kamakura. Và thực sự thì chúng ta không thể tách rời sự phát triển gốm sứ Kyo với sự phát triển của trà đạo ở Kyoto. Hay có thể nói ngược lại, nếu không có sự ra đời của trà đạo ở Kyoto thì trong một thời gian ngắn, gốm Kyo cũng không thể phát triển như vậy được.
Vốn dĩ, trà đã được du nhập vào Nhật Bản từ khá sớm. Năm 729, Hoàng đế Shomu từng ban thưởng tiệc trà nhập từ Trung Hoa Đời Nhà Đường cho 100 nhà sư của triều đình trong cung điện thời Nara (710 – 794). Sau một thời gian bị thất sủng, với sự kiện Thiền sư Eisai (Vĩnh Tây, 1141 -1215) đã mang theo một số hạt trà từ Trung Quốc về Nhật Bản cùng với việc Zen (Thiền ) trở thành một môn phái độc lập thì uống trà mới dần trở thành nét văn hoá phổ biến. Sau này chính Eisai này đã sáng tác ra cuốn “Khiết Trà Dưỡng Sinh Ký” (Kissa Yojoki), nội dung ghi lại mọi chuyện liên quan tới thú uống trà.
Văn hóa uống trà giai đoạn đó giống như những trò chơi xa xỉ và các quý tộc thời bấy giờ rất thích dụng cụ uống trà Trung Quốc. Giai đoạn này, các sản phẩm thủ công mỹ nghệ tuyệt phẩm được nhập khẩu từ Trung Quốc vào Nhật Bản. Trong 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com các sản phẩm đồ gốm dùng cho việc uống trà thì dòng gốm men ngọc bích Tenmoku (天目) của một lò gốm sứ ở tỉnh Phúc Kiến, Trung Hoa rất được ưa chuộng.