Chương 1: Nhận diện báo Phong Hóa Chương 2: Đổi mới trên lĩnh vực văn học, nghệ thuật và lối sống Chương 3: Một số nhận xét và liên hệ thực tiễn 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chƣơng 1 NHẬN DIỆN BÁO PHONG HÓA 1. Một số khái niệm Báo chí là sản phẩm thông tin về các sự kiện, vấn đề trong đời sống xã hội thể hiện bằng chữ viết, hình ảnh, âm thanh, được sáng tạo, xuất bản định kỳ và phát hành, truyền dẫn tới đông đảo công chúng thông qua các loại hình, trong đó có báo in [52, tr. Báo in là loại hình báo chí sử dụng chữ viết, tranh, ảnh, thực hiện bằng phương tiện in để phát hành đến bạn đọc, bao gồm báo in, tạp chí in và bản tin thông tấn [31, tr. Báo chí ra đời do nhu cầu khách quan về thông tin của con người và xã hội, bị chi phối bởi các yếu tố kinh tế, xã hội, khoa học kỹ thuật và môi trường giao lưu quốc tế.
Tác phẩm báo chí là đơn vị cấu thành nhỏ nhất của sản phẩm báo chí, có nội dung độc lập và cấu tạo hoàn chỉnh, gồm tin, bài được thể hiện bằng chữ viết, hình ảnh,. Báo chí có 5 chức năng cơ bản là [59]: - Chức năng thông tin: Báo chí là phương tiện thông tin, phản ánh, bình luận, giải thích một cách nhanh chóng, hiệu quả và rộng rãi cho công chúng về tất cả các hiện tượng, quá trình, nhân vật,… xảy ra trong xã hội, hàng ngày. - Chức năng giáo dục tư tưởng, định hướng xã hội: Báo chí là công cụ tạo dựng và định hướng dư luận xã hội một cách mạnh mẽ và hiệu quả nhất. - Chức năng phản biện xã hội: Phản biện xã hội là một phương thức thể hiện một tư duy mới.
Báo chí nêu ra cái tiêu cực, không tốt để hoàn thiện, sửa đổi, bổ sung, tích cực đóng góp ý kiến để các nhà hoạch định chính sách đưa ra những quyết sách đúng đắn, cũng như giám sát việc đưa các chủ trương vào thực tiễn cuộc sống. Chức năng văn hóa và giải trí: Văn hóa, giải trí là một chức năng thể hiện sự đa dạng, phong phú trong loại hình và cách tiếp cận độc giả. Mỗi tờ báo ngoài chức năng thông tin còn phải đem đến cho người đọc những bức tranh về đời sống văn hóa và giải trí. 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Chức năng quảng cáo và dịch vụ: Báo chí mang chức năng tái hiện các thuộc tính của hàng hóa trên mặt báo để đưa thông tin đến người xem, làm cầu nối giữa nhà cung cấp với đông đảo người tiêu dùng là độc giả của tờ báo.
Những chức năng của báo chí có quan hệ chặt chẽ, bổ sung cho nhau tạo thành những mắt xích của một hệ thống hoàn chỉnh, chặt chẽ. Nằm trong sự tác động qua lại thường xuyên, các chức năng này được thực hiện bằng những hình thức khác nhau. Báo chí trào phúng là báo chí lấy tiếng cười làm phương tiện để biểu hiện thái độ nhằm vào một đối tượng nhất định và mang ý nghĩa phê phán xã hội. Để gây được tiếng cười trào phúng, điều quan trọng nhất là tạo được tình huống mâu thuẫn và tổ chức nội dung làm nổi bật mâu thuẫn.
Souleymane Bah giải nghĩa về báo chí trào phúng trong luận án "Báo chí trào phúng ở châu Phi - Một luận chính trị và hòa giải văn hóa để xây dựng bản sắc" tại tại Đại học Lumière Lyon II vào năm 2004 như sau: "Không phải mục đích duy nhất của báo chí trào phúng là giải trí mà suy đến tận cùng nó là sự tố cáo những sai trái và lỗi lầm đạo đức quan sát thấy trong xã hội" [3]. Các cấp độ của tiếng cười trong trào phúng: Xét về mặt nội dung trào phúng có những cấp độ sau: - Tiếng cười khôi hài mua vui, giải trí, đem lại sự thư giãn. - Tiếng cười mỉa mai. - Tiếng cười châm biếm: thể hiện sự chua cay, hướng vào đối tượng, hoặc sự việc lố bịch.
- Tiếng cười chế giễu, nhạo báng: Ở cấp độ này, tiếng cười có phần gay gắt, nhằm phê phán quyết liệt những thói hư tật xấu. - Tiếng cười đả kích: Đối tượng của tiếng cười này là những thói xấu xa, thối nát ở đời. Báo chí trào phúng xuất hiện trong làng báo Việt Nam đầu thế kỷ XX và trở thành một hình thức nổi bật, để lại những dấu ấn riêng trong lòng bạn đọc khi tiếng cười được cất lên đầy sâu sắc và chua cay. Văn hóa theo định nghĩa của Liên hợp quốc năm 1988 là: "Tổng thể sống động các hoạt động sáng tạo trong quá khứ và hiên tại.
Qua nhiều thế kỷ, hoạt động 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com sáng tạo ấy đã hình thành nên một loạt các giá trị, các truyền thống và các thị hiếu – những yếu tố xác định đặc tính riêng của từng dân tộc" [70, tr. Văn hóa còn được hiểu là "các giá trị văn hóa được biểu lộ tập trung qua ba lĩnh vực chủ yếu: sản xuất ra các giá trị tinh thần, sản xuất ra các giá trị vật chất và lối sống của con người trong môi trường tự nhiên và xã hội” [14, tr. Đi liền với văn hóa là văn minh. Ngay từ đầu thế kỷ 20, chúng ta đã bắt gặp được các thuật ngữ văn minh, văn hiến, văn vật trước khi gặp gỡ với thuật ngữ văn hóa.
Trong nhiều trường hợp, văn minh khó phân biệt rạch ròi với văn hóa. "Văn minh là trình độ phát triển nhất định của văn hóa về phương diện vật chất, đặc trưng cho một khu vực rộng lớn, một thời đại hoặc cả nhân loại" [70, tr. Hai khái niệm văn hóa và văn minh gắn bó chặt chẽ với nhau, nhiều đất nước, vùng đất đã trải qua nhiều nền văn minh khác nhau nhưng bản sắc văn hóa là những giá trị xuyên suốt tạo nên những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Giao lưu văn hóa: "là một hiện tượng văn hóa phổ biến.
Văn hóa Việt Nam đã từng có những cuộc tiếp xúc và đụng độ với nhiều nền văn hóa ngoại lai khác nhau. Từ thời “Hán hóa” cho đến thời văn minh phương Tây" [14, tr. Việc giao lưu văn hóa thường có hai quá trình, quá trình xâm nhập của chủ thể văn hóa bên ngoài và quá trình tiếp nhận của chủ thể văn hóa bên trong. Trong quá trình giao lưu đó xuất hiện những khái niệm về sự “tiếp biến”, “ thích nghi” và “đụng độ”.
Tiếp biến văn hóa là sự xâm nhập của một nền văn minh mới, khác lạ, mới mẻ so với nền văn hóa truyền thống. Dựa trên yêu cầu vận động của thời cuộc mà chọn lọc những yếu tố phù hợp để tiếp thu, nắm bắt và biến đổi văn hóa dân tộc. Cuộc tiếp xúc với văn minh phương Tây diễn ra trong điều kiện của thời đại mới, thời đại mà chủ nghĩa tư bản phương Tây đang thống trị thế giới và tiến hành các cuộc công nghiệp hóa cưỡng bức đối với các dân tộc thuộc địa và phụ thuộc. Việt Nam cũng không nằm ngoài vòng vây tiếp xúc đó.
Sự ra đời và phát triển của báo Phong Hóa - Bức tranh báo chí đầu thế kỷ XX Trong những năm đầu thế kỷ XX, báo chí đã có những đóng góp to lớn đối với sự phát triển văn hóa Việt Nam. Phong trào Âu hóa được đẩy mạnh trên diễn đàn báo chí. 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Văn minh phương Tây qua nhịp cầu báo chí không ngừng thâm nhập vào Việt Nam. Báo chí đã trở thành diễn đàn tranh luận văn hóa, nghệ thuật, định hướng sáng tác văn học, nghệ thuật và định hình lối sống mới ở Việt Nam.
(Xem thêm phụ lục 1) Kể từ năm 1930 đến giữa năm 1936, ở nước ta có gần 30 tờ báo và tạp chí từ thời gian trước còn được tiếp tục xuất bản và 180 tờ báo mới ra đời công khai hợp pháp. Số báo và tạp chí xuất bản công khai hợp pháp lên tới 210 tờ, gấp gần 2,5 lần số báo và tạp chí những năm 1924-1929. Bên cạnh bộ phận công khai hợp pháp còn có hệ thống báo chí xuất bản bí mật, không hợp pháp, chủ yếu là báo chí cách mạng với khoảng 170 tờ [14, tr. Tổng cộng trong giai đoạn này có khoảng 380 tờ, gấp gần bốn lần con số của khoảng thời gian từ 1924-1929.
Đây là một con số không hề nhỏ trong khoảng thời gian ngắn. Hàng loạt tờ báo được ra đời, đội ngũ văn nhân kí giả theo Tây học cũng từ đây xuất hiện, các phong trào sáng tác văn chương theo lối mới cũng rộ lên [45, tr. Trước hết phải kể đến tờ Lục tỉnh tân văn ra đời vào tháng 1/1907 ở Nam Kỳ do Trần Chánh Chiếu làm chủ bút. Tờ báo là diễn đàn ngôn luận của những người có đầu óc duy tân ở Nam Kỳ.
Nhiều bài viết ở trên báo có nội dung vận động duy tân, đề cao ý thức tự cường dân tộc, chống hủ tục, kêu gọi chấn hưng thực nghiệp, chống vong bản và cổ vũ lòng yêu nước. Sau khi tờ báo ra được gần 50 số thì Trần Chánh Chiếu bị thực dân Pháp bắt giam và từ đó phát triển theo những khuynh hướng khác nhau. Tờ Đông Dương tạp chí ra đời năm 1913 do Nguyễn Văn Vĩnh làm chủ bút. Tờ báo này có khuynh hướng chính trị thân Pháp và tích cực cổ động cho chính sách Pháp - Việt đề huề của thực dân.
Đông Dương tạp chí trở thành phương tiện đăng tải những thông tư, nghị định, diễn văn và tin tức quan trọng của chính quyền thực dân. Năm 1917, tờ Nam Phong tạp chí ra đời do Phạm Quỳnh làm chủ bút. Tờ báo đặt dưới sự chỉ đạo và bảo trợ trực tiếp của Toàn quyền Đông Dương và vua Khải Định. Tham gia viết bài là những cây bút Nho học và Tây học có tiếng như Nguyễn Bá Học, Nguyễn Hữu Tiến, Dương Bá Trạc, Lê Dư,.Nam Phong tạp chí dựa trên những vấn đề văn hóa và học thuật để bảo vệ cho những lợi ích của thực dân Pháp và Nam triều.
Mục đích là đi theo chủ nghĩa khai hóa của nước Pháp, làm cho người 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com dân hiểu rõ nghĩa vụ của mình đối với nước nhà và đối với nước Pháp, tiếp thu văn minh phương Tây, bảo tồn quốc hồn và quốc túy của văn hóa Việt Nam. Trong sự phát triển đó không thể không nhắc tới tờ Chuông rè (La Cloche Fêlée) (10/12/ 1923 – 3/5/1926) do Nguyễn An Ninh làm chủ bút. Ông là một nhà cách mạng nhiệt thành, yêu nước một cách tích cực bằng hành động.