CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài 1. Những công trình nghiên cứu tổng thể các vấn đề trong bảo hộ đầu tư Công trình đầu tiên phải kể đến cuốn sách “Luật đầu tư quốc tế: sự thay đổi của bối cảnh” (International investment law: A changing landscape)5 do Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) phát hành. Chương một “Minh bạch và sự tham gia của bên thứ ba trong quá trình giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư nước ngoài và quốc gia nhận đầu tư” xem xét tổng thể những quy định liên quan đến vấn đề minh bạch và vai trò của bên thứ ba trong quá trình giải quyết tranh chấp thông qua việc phân tích những quy định trong thủ tục tố tụng hiện hành đang hạn chế sự minh bạch như đăng kí tranh chấp, cho phép tiếp cận quá trình tố tụng, đệ trình quan điểm của những chủ thể không phải là bên tranh chấp và tiếp cận phán quyết.
Đồng thời chương một cũng đưa ra những thay đổi được ghi nhận trong một số điều ước quốc tế và thủ tục tố tụng của tòa trọng tài nhằm tăng cường tính minh bạch trong hoạt động giải quyết tranh chấp về đầu tư. Chương hai với tiêu đề “Tước quyền sở hữu gián tiếp và quyền điều chỉnh” bao gồm các nội đung như: Một là, xem xét những cơ sở cho yêu cầu bồi thường của nhà đầu tư nước ngoài khi quốc gia sở tại ra quyết định tước quyền sở hữu gián tiếp trong tập quán quốc tế và một số phán quyết của cơ quan tài phán giải quyết những vụ tranh chấp liên quan đến vấn đề này; Hai là, phân tích những quy định về bảo hộ đầu tư trong trường hợp tước quyền sở hữu gián tiếp được ghi nhận trực tiếp hoặc gián tiếp trong các hiệp định đầu tư song phương, hiệp định đa phương hoặc các dự thảo điều ước đa phương như Dự thảo Công ước OECD năm 1967 về bảo hộ tài sản nước ngoài; Ba là, làm rõ hành vi tước quyền sở hữu gián tiếp và tác động của tước quyền sở hữu gián tiếp đối với tài sản của nhà đầu tư nước ngoài cũng như nghĩa vụ đặt ra với quốc gia sở tại trong trường hợp này thông qua việc phân tích một số vụ việc cụ thể và thực tiễn của một số quốc gia. Chương tiếp theo của cuốn sách phân tích nghĩa vụ “đối xử công bằng và thoả đáng” của quốc gia nhận đầu tư trên các khía cạnh như nguồn gốc hình thành nghĩa vụ này và những quy định tương ứng trong các điều ước song phương, đa phương trong lĩnh vực đầu tư quốc tế; mối quan hệ với nguyên tắc tối thiểu trong luật tập quán quốc tế; nội dung của nghĩa vụ theo quy định của các điều ước và cách giải thích của cơ quan tài phán quốc tế cũng như thực tiễn quốc gia. Nội dung chương cuối cùng đề cập đến nguyên tắc đối xử tối huệ quốc trong luật đầu tư quốc tế trên cơ sở phân tích những hiệp định đầu tư theo mô hình Bắc – Mỹ và Liên minh châu Âu, những quan điểm của Ủy ban luật quốc tế và một số phán quyết của 5 Organisation for Economic Co-operation and development (OECD) (2005), International investment law: A changing landscape, Paris, France.
8 trọng tài quốc tế liên quan đến phạm vi áp dụng của điều khoản MFN trong việc giải quyết những tranh chấp đầu tư quốc tế. Cuốn sách “Bảo hộ đầu tư và Trọng tài quốc tế: các vấn đề pháp lý và thực tiễn”(International Investment Protection and Arbitration: Theoretical and practical perspectives)”6 là một công trình nghiên cứu những vấn đề pháp lý và thực tiễn của việc giải quyết tranh chấp đầu tư thông qua biện pháp trọng tài như một trong những nội dung bảo hộ đầu tư. Cuốn sách gồm bốn chương, được viết đồng thời bằng tiếng Anh và tiếng Đức. Chương một “Luật điều chỉnh hoạt động giải quyết tranh chấp trong đầu tư quốc tế - Cấu trúc và sự phát triển gần đây” đã khái quát những quy định của luật quốc tế điều chỉnh vấn đề bảo hộ đầu tư và giải quyết tranh chấp trong đầu tư quốc tế, phân tích những quy định của ICSID, các vấn đề pháp lý về trọng tài, đồng thời đưa ra một số nhận xét cũng như dự đoán về việc sử dụng cơ chế trọng tài trong giải quyết tranh chấp đầu tư.
Chương hai phân tích về các quy định bảo hộ đầu tư được ghi nhận trong những hiệp định đầu tư song phương, đa phương và những thay đổi trong vấn đề bảo hộ đầu tư sau Vòng đàm phán Cancun trong khuôn khổ WTO. Với tên gọi “Những quy định về đầu tư trực tiếp nước ngoài trong một số văn bản của WTO – Liệu có còn tồn tại khả năng cho những hiệp định đầu tư song phương”, trong chương ba, cuốn sách trước tiên đã mang đến cho người đọc một bức tranh tổng thể về đầu tư trực tiếp nước ngoài trên toàn thế giới cũng như quá trình thảo luận của các quốc gia xoay quanh vấn đề này. Nội dung tiếp theo là những phân tích đối với các quy định liên quan đến đầu tư trực tiếp nước ngoài được ghi nhận trong Hiệp định về thương mại hàng hóa của WTO (GATT), Hiệp định về các khía cạnh thương mại trong quyền sở hữu trí tuệ (TRIPS), Hiệp định thương mại dịch vụ (GATS) và đặc biệt là Hiệp định thương mại trong lĩnh vực đầu tư (TRIMS), qua đó, đưa ra những đánh giá về vai trò của WTO trong việc xây dựng các khuôn khổ pháp lý cho hoạt động đầu tư quốc tế. Chương bốn là một cách tiếp cận mới về vấn đề bảo hộ đầu tư thông qua việc phân tích những tình tiết của vụ Sotransavto kiện Chính phủ Ukraine.
Những nội dung trong phán quyết của Tòa đối với vấn đề trả nợ, bảo vệ tài sản của nhà đầu tư và phân biệt đối xử giữa các nhà đầu tư đã cho thấy Công ước châu Âu về quyền con người là một trong những công cụ pháp lý bảo hộ đầu tư nước ngoài. Một công trình tiếp theo phải kể đến là cuốn sách “Pháp luật và thực tiễn thực hiện các hiệp định đầu tư” (Law and Practice of investment treaties) của tác giả Andrew Newcombe và Lluis Paradell.7 Đây là một cuốn sách nghiên cứu những nội dung pháp lý cơ bản trong các hiệp định đầu tư đa phương, từ nguyên tắc không phân 6 Chiristian Tietje - Editor (2008), International Investment Protection and Arbitration: Theoretical and practical perspectives, Berliner Wissenschafts Verlag, Germany. 7 Andrew Newcombe và Lluis Paradell (2009), Law and Practice of investment treaties, Kluner Law International, Netherlands. 9 biệt đối xử đến một số vấn đề trong bảo vệ nhà đầu tư nước ngoài hay giải quyết tranh chấp và thực tiễn thực hiện của các quốc gia.
Nội dung cuốn sách bao gồm mười chương, trong đó, ba chương đầu là những nghiên cứu về quá trình ra đời, phát triển của các quy định về đầu tư trong luật quốc tế nói chung và các hiệp định đầu tư đa phương nói riêng; nguồn của luật đầu tư quốc tế với tư cách là một trong những bộ phận của luật thương mại quốc tế và những nội dung pháp lý cơ bản trong các hiệp định đầu tư; Chương bốn và chương năm là những phân tích về nguyên tắc đối xử quốc gia và đối xử tối huệ quốc theo các nội dung như nguồn gốc hình thành, quy định trong hiệp ước, thực tiễn áp dụng, ngoại lệ và bảo lưu…; Ba chương còn lại của cuốn sách đề cập trực tiếp đến các vấn đề về bảo vệ nhà đầu tư và khoản đầu tư nước ngoài. Trong chương sáu và chương bảy, hai tác giả đã phân tích về vấn đề liên quan đến quốc hữu hóa/ tước quyền sở hữu tài sản của nhà đầu tư nước ngoài và bồi thường thiệt hại đối với nhà đầu tư. Cụ thể, chương 6 là những phân tích về các quy định trong hiệp ước nhằm bảo vệ nhà đầu tư khỏi hành vi quốc hữu hóa hay tước quyền sở hữu của quốc gia sở tại, thực tiễn quốc gia, mối quan hệ giữa các quy định của hiệp ước và pháp luật quốc gia cùng một số phân tích những vụ việc điển hình liên quan như trường hợp của quốc hữu hóa của Venezuela đối với các công ty dầu khí Mỹ đầu tư tại nước này; Chương bảy là những phân tích về bồi thường thiệt hại đối với hành vi tước quyền sở hữu tài sản của nhà đầu tư nước ngoài theo các nội dung gồm: Các quy định trong điều ước quốc tế, vấn đề bồi thường trong tập quán quốc tế, tước quyền sở hữu hợp pháp và bất hợp pháp trong tập quán quốc tế, nguyên tắc bồi thường theo các hiệp định đầu tư, nguyên tắc đối xử tối huệ quốc trong việc bồi thường thiệt hại và thực tiễn một số vụ việc điển hình. Trong chương tám, cuốn sách đã đề cập đến những vấn đề pháp lý liên quan đến chuyển giao quyền và nghĩa vụ minh bạch đối với quốc gia nhận đầu tư như quy định của Quỹ tiền tệ quốc tế IMF về chuyển vốn và lợi nhuận, Bộ quy tắc tự do hóa của Tổ chức hợp tác châu Âu (OECD), phạm vi, giới hạn chuyển quyền, ngoại lệ trong việc chuyển giao nghĩa vụ.
Hai chương cuối là những phân tích về nghĩa vụ tuân thủ của quốc gia nhận đầu tư và những vấn đề liên quan đến tự vệ. Những công trình kể trên đã làm rõ những vấn đề pháp lý tổng thể về bảo hộ đầu tư trong luật quốc tế nói chung trên nhiều phương diên, từ lịch sử, pháp lý và thực tiễn tại một số quốc gia và khu vực. Không trực tiếp đề cập đến bảo hộ đầu tư song Nasser Mehsin Al-Adba8 đã đề cập đến một vấn đề rất đặc biệt là giới hạn trong việc thực thi chủ quyền quốc gia của nước nhận đầu tư trong Luận án của mình “Giới hạn chủ quyền quốc gia trong việc 8 Nasser Mehsin Al-Adba (2014), “The limitation of State sovereignty in hosting foreign investment and the role of investor – State arbitration to rebalance the investment relationship”, A Thesis Submitted to The University of Manchester for the Degree of PhD School of Law, England. 10 tiếp nhận đầu tư nước ngoài và vai trò của Trọng tài trong việc giải quyết tranh chấp đầu tư giữa Nhà nước với nhà đầu tư nhằm tái cân bằng quan hệ đầu tư đã có” (The limitation of State sovereignty in hosting foreign investment and the role of investor – State arbitration to rebalance the investment relationship).
Ngoài chương đầu tiên mang tính giới thiệu, toàn bộ nội dung Luận án được kết cấu thành bảy chương.