Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO HIỂM THẤT NGHIỆP VÀ SỰ ĐIỀU CHỈNH CỦA PHÁP LUẬT 1. Khái quát chung về bảo hiểm thất nghiệp 1. Khái niệm bảo hiểm thất nghiệp Các quốc gia trên thế giới khi phát triển kinh tế đều gặp phải các thách thức và khó khăn nhất định, trong đó gồm có các vấn đề về tài chính, lạm phát, thâm hụt ngân sách, cho đến thực trạng tốt nghiệp, nhu cầu giải quyết việc làm cho người dân. Trong những năm trở lại đây tình trạng thất nghiệp ngày càng tăng cao và khó kiểm soát.
Theo số liệu bản báo cáo “Vấn đề việc làm thế giới năm 2014” của ILO thì số người thất nghiệp trên toàn cầu đã đạt đến con số 203,2 triệu người, dự báo sẽ tăng lên đến 213 triệu người vào năm 2019 [19]. Ảnh hưởng thất nghiệp tới các quốc gia là rất lớn, làm thay đổi cơ cấu nền kinh tế, gia tăng lạm phát, ảnh hưởng đến thu nhập và đời sống của NLĐ. Không những thế, nó còn gây ra bất ổn trong xã hội, gia tăng tỉ lệ tội phạm. Từ những lý do như vậy, để có hướng giải quyết tình trạng thất nghiệp thì chúng ta cần có những cái nhìn đúng đắn, đánh giá khách quan và làm rõ khái niệm thất nghiệp.
Hiện nay, mỗi quốc gia có những tỉ lệ thất nghiệp khác nhau. Ví dụ, Việt Nam có tỉ lệ người thất nghiệp chiếm 3,1% đứng thứ 25 trên thế giới (2014), Lào chiếm 1,3% đứng thứ 6 trên thế giới (2012), Trung Quốc là nước đông dân nhất trên thế giới, có nền kinh tế phát triển hơn so với các nước nhưng tỉ lệ thất nghiệp chỉ chiếm 4,1% đứng thứ 36 trên thế giới (2014). Từ đó, việc ra đời BHTN có ý nghĩa và vai trò quan trọng đối với việc xây dựng, tổ chức thực hiện pháp luật về BHTN trong đời sống xã hội cũng như việc xác định vị trí, vai trò của cơ quan quản lý nhà nước về BHTN. 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Trên thế giới, BHTN lần đầu tiên được ghi nhận trong các văn bản pháp lý của các quốc gia sau cuộc đại cách mạng công nghiệp lần thứ hai vào cuối thế kỷ 20, khi mà trong thời gian này là sự bùng nổ của nạn thất nghiệp, sự phân hóa giai cấp, tầng lớp sâu sắc.
Các quốc gia đầu tiên áp dụng pháp luật BHTN là vương quốc Anh (1911); sau đó là Iatalia và Mỹ (1935); Pháp (1958); Trung Quốc (1986) [12]. Theo Công ước số 102 năm 1952 của ILO đã chỉ ra rằng BHTN là một trong các nhánh của BHXH, là một biện pháp hỗ trợ thiết thực về mặt tài chính cho NLĐ trong lúc mất việc làm nhằm giúp họ khắc phục khó khăn, ổn định cuộc sống. Tuy nhiên, ở một số quốc gia khác, xuất phát từ quan điểm BHTN chỉ mang tính chất thụ động, hỗ trợ tạm thời. Vì vậy, quy định BHTN nằm trong hệ thống pháp luật việc làm như: Canada, Hàn Quốc, Nhật Bản,… Tại Việt Nam, theo Từ điển tiếng việt, BHTN được hiểu là “bảo đảm những quyền và lợi ích cho NLĐ, công nhân, viên chức khi không làm việc do bị mất việc làm” [35].
Theo khoản 4 Điều 3 Luật việc làm năm 2013 thì bảo hiểm thất nghiệp là “chế độ nhằm bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi bị mất việc làm, hỗ trợ nghề, duy trì việc làm, tìm việc trên cơ sở đóng vào Quỹ bảo hiểm thất nghiệp” Từ những phân tích trên, tác giả đưa ra quan điểm riêng của mình về BHTN, theo đó “BHTN là những khoản bù đắp về tổn thất về thu nhập của NLĐ khi bị thất nghiệp, mất việc làm giúp họ và gia đình duy trì cuộc sống trong khoảng thời gian bị mất việc làm, hỗ trợ NLĐ trong công cuộc tìm kiếm việc làm mới. NLĐ thất nghiệp bị mất thu nhập do mất việc làm nhưng vẫn nhận được khoản TCTN nhờ việc tham gia đóng BHTN”. 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Đặc điểm của bảo hiểm thất nghiệp BHTN hỗ trợ cho việc tái tạo việc làm và đời sống của NLĐ khi thất nghiệp được diễn ra bình thường.
Bên cạnh đó, BHTN là một trong những hệ thống các chế độ của BHXH, BHTN cũng có những đặc điểm riêng như sau: Một là, BHTN ngoài mục đích nhằm hỗ trợ khó khăn cho NLĐ khi họ không có việc làm và tạm thời mất đi nguồn thu nhập mà còn hỗ trợ trong việc hoạt động tìm kiếm, tạo việc làm và đào tạo dạy nghề cho NLĐ thất nghiệp. Hai là, BHTN được áp dụng cho những người đang trong độ tuổi lao động, có sức lao động nhưng bị mất việc làm tạm thời không có thu nhập và sẵn sàng trở lại làm việc. Ba là, BHTN giúp NLĐ trở lại thị trường lao động khi bị thất nghiệp. Các cơ quan BHTN phải vừa hoàn thành tốt chuyên môn trong lĩnh vực chi trả trợ cấp thất nghiệm, vừa phải nắm bắt các thông tin trên thị trường lao động để giới thiệu việc làm, đào tạo dạy nghề cho phù hợp với lĩnh vực công việc đối với NLĐ bị thất nghiệp.
Bốn là, các cơ quan BHTN phải linh hoạt trong việc quan hệ với các trung tâm thới thiệu việc làm, trung tâm đào tạo dạy nghề và các chương trình quốc gia liên quan đến lĩnh vực việc làm. Năm là, điều kiện hưởng chế độ BHTN có nhiều khó khăn hơn so với các chế độ BHXH khác. Điển hình trong việc xác định NLĐ có việc làm hay không có việc làm, có thu nhập hay không có thu nhập. Như vậy, tuy là một phần của BHXH nhưng BHTN còn mở rộng hơn khả năng khống chế và khắc phục hậu quả đối với các vấn đề rủi ro, vừa đảm bảo cuộc sống cơ bản cho lao động mất việc làm, vừa hỗ trợ một cách tích cực cho NLĐ và doanh nghiệp.
9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Ý nghĩa và vai trò bảo hiểm thất nghiệp BHTN là một chế định rất quan trọng trong việc hỗ trợ NLĐ, góp phần làm ổn định nên kinh tế- xã hội với đất nước. Mặt khác còn góp phần phát triển một xã hội hài hòa các lợi ích của NLĐ cũng như NSDLĐ. BHTN còn góp phần đáp ứng nguyện vọng của đông đảo NLĐ, đảm bảo mục tiêu ASXH.
Đặc biệt trong bối cảnh nền kinh tế thị trường hiện nay, nguy cơ mất việc đối với NLĐ rất cao, việc chủ động thực hiện chế độ BHTN cho người NLĐ sẽ giúp NLĐ trong việc tìm kiếm việc làm tạo thuận lợi cho việc thúc đẩy nền kinh tế, gia tăng hội nhập kinh tế, quốc tế. Chính vì lí do đó, BHTN có ý nghĩa quan trọng đối với quốc gia nói chung và nền kinh tế thị trường, đời sống xã hội của NLĐ và NSDLĐ nói riêng. Về lĩnh vực kinh tế BHTN có ý nghĩa to lớn đối với nền kinh tế cả nước. Trong đó phải nói đến các chế độ của BHTN đã giúp cho các cơ quan kiểm soát nguồn nhân lực hiệu quả, giúp NLĐ bị thất nghiệp sớm có công việc ổn định, tránh lãng phí nguồn nhân lực.
Sử dụng nguồn nhân lực một cách hiệu quả cũng chính là giúp cho năng xuất sản suất gia tăng về hàng hóa và dịch vụ, phát triển nền kinh tế. Khi người dân ổn định được việc làm, thu nhập để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của bản thân và gia đình sẽ giúp cho quốc gia giảm được tình trạng thất nghiệp, nhu cầu xã hội tăng cao, dịch vụ hàng hóa nhanh chóng được tiêu thụ, cơ hội phát triển kinh doanh, giảm lạm phát,… Trong mỗi quốc gia, tỉ lệ thất nghiệp cũng là những thước đo quan trọng cho sự phát triển của một đất nước so với các nước trên thế giới. Nguồn tài nguyên con người là sự vô giá nếu biết khai thác và bảo vệ sẽ giúp cho nền kinh tế phát triển không ngừng. Đối với người lao động Chính sách BHTN là chỗ dựa cả về tinh thần và vật chất cho NLĐ 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com trong thời gian họ bị mất việc làm, mất đi nguồn thu nhập để nuôi sống bản thân và gia đình, thì BHTN giúp họ có thể ổn định cuộc sống, có điều kiện học nghề và tìm việc làm mới.
Nhờ vào các chính sách BHTN mà trong khoảng thời gian NLĐ sẽ được hỗ trợ một khoảng chi phí ổn định. Khoảng chi phí này tuy rằng không lớn nhưng cũng một phần tạo điều kiện cho NLĐ có thêm cơ hội tìm kiếm việc làm phù hợp với mình. BHTN được cho là một công cụ có thể giải quyết tình trạng thất nghiệp của NLĐ hiện nay, là một trong những chính sách xã hội quan trọng cần được quan tâm nhiều hơn và phát triển trong tương lai. NLĐ tự giác tham gia BHTN là thể hiện trách nhiệm với bản thân và gia đình.
Thực hiện tốt chính sách này sẽ góp phần cải thiện phúc lợi xã hội, góp phần cải thiện cuộc sống của NLĐ ngày một tốt hơn Đối với người sử dụng lao động Các chính sách BHTN yêu cầu NSDLĐ phải có trách nhiệm, nghĩa vụ với NLĐ khi họ bị rơi vào tình cảnh thất nghiệp. Đối với NSDLĐ, nhờ có BHTN mà NSDLĐ sẽ không cần phải tốn chi phí để trợ cấp cho những người thất nghiệp, ngoài ra NSDLĐ có quyền được sử dụng quỹ để chi trả cho việc đào tạo lại, đào tạo nâng cao tay nghề cho NLĐ. Cho nên, NSDLĐ sẽ được giảm bớt gánh nặng tài chính nhờ có việc tham gia BHTN. Về mặt xã hội Thực hiện chính sách BHTN là biện pháp hiệu quả để giải quyết nạn thất nghiệp, góp phần vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.
Bởi vì khi thất nghiệp diễn ra thương xuyên sẽ làm cho nền kinh tế trị trường suy thoái, bất ổn. Lúc này, BHTN với các quy định trợ cấp về thất nghiệp, hỗ trợ tìm kiếm việc làm là sự bảo đảm cần thiết cho NLĐ có một cuộc sống bình thường khi mất việc làm, giảm gánh nặng về chi tiêu cho Nhà nước, và bảo vệ những giá trị tiến bộ của xã hội. 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Như vậy chúng ta đã có thể thấy được rằng nền kinh tế thị trường hội nhập nhiều rủi ro như hiện nay, những rủi ro này sẽ khiến cho NLĐ có thể bị thất nghiệp. Điều này sẽ ảnh hưởng đến những NLĐ, NSDLĐ và đặc biệt là nhà nước.
Vì vậy, BHTN là chính sách đáng được quan tâm và phát triển để cho NLĐ, NSDLĐ và nhà nước tránh được những rủi ro trong nền kinh tế thị trường. Sự điều chỉnh pháp luật về bảo hiểm thất nghiệp 1.