Chương 1: Một số vấn đề lý luận về pháp luật bảo hiểm thất nghiệp Chương 2: Thực trạng pháp luật và thực tiễn thực hiện bảo hiểm thất nghiệp ở Việt Nam Chương 3: Một số giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định pháp luật về bảo hiểm thất nghiệp ở Việt Nam 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT BẢO HIỂM THẤT NGHIỆP 1. Quan niệm về bảo hiểm thất nghiệp 1. Định nghĩa bảo hiểm thất nghiệp Cùng với sự phát triển của xã hội, khái niệm “thất nghiệp” và “người thất nghiệp” đã không còn xa lạ đối với người dân Việt Nam. Đối với một quốc gia được xếp vào loại dân số trẻ với nguồn nhân lực dồi dào nhưng lại bị mất cân bằng giữa cung và cầu lao động trên thị trường lao động, tình trạng cung lao động lớn hơn cầu lao động cả về quy mô và cơ cấu cũng như việc phân bổ lao động không đồng đều giữa các ngành, các địa phương như ở nước ta thì sự gia tăng của tình trạng thất nghiệp là không thể tránh khỏi.
Thất nghiệp không chỉ đe dọa tới đời sống của người lao động nói riêng mà còn gây ra những ảnh hưởng tiêu cực đối với quốc gia và toàn xã hội nói chung. Vì vậy, khắc phục và giải quyết tình trạng thất nghiệp luôn là vấn đề được các nước rất quan tâm. Tùy theo điều kiện kinh tế mà mỗi nước có những chính sách và biện pháp giải quyết khác nhau như chính sách dân số; hạn chế di cư từ nông thôn ra thành thị; áp dụng các công nghệ kỹ thuật thích hợp; giảm tuổi nghỉ hưu… trong đó có một biện pháp không chỉ được coi là một trong những chính sách quan trọng của mỗi quốc gia mà còn được điều chỉnh trong phạm vi quốc tế, đó là bảo hiểm thất nghiệp. Vậy “bảo hiểm thất nghiệp” là gì? Dưới góc độ kinh tế - xã hội, bảo hiểm thất nghiệp được hiểu là giải pháp nhằm khắc phục hậu quả của tình trạng thất nghiệp, giúp người thất nghiệp tạm thời đảm bảo được cuộc sống và tìm kiếm việc làm thông qua việc tạo lập và sử dụng một quỹ tiền tệ tập trung.
Quỹ này được hình thành qua sự đóng góp của người lao động và người sử dụng lao động có sự hỗ trợ của nhà 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nước, được sử dụng để trả trợ cấp thất nghiệp, cũng như tiến hành các biện pháp nhằm nhanh chóng giúp người thất nghiệp có được việc làm mới. Dưới góc độ pháp lý, bảo hiểm thất nghiệp là tổng thể các quy phạm pháp luật quy định việc đóng góp và sử dụng quỹ bảo hiểm thất nghiệp, chi trả cho trợ cấp thất nghiệp để bù đắp thu nhập cho người lao động bị mất việc làm và thực hiện các biện pháp đưa người thất nghiệp trở lại làm việc. Bảo hiểm thất nghiệp vì thế thường được hiểu là một chế độ trong hệ thống các chế độ bảo hiểm xã hội, có mục đích hỗ trợ thu nhập cho người lao động bị mất thu nhập do thất nghiệp [38]. Theo Công ước số 102 của ILO, bảo hiểm thất nghiệp là một trong chín nhánh của bảo hiểm xã hội, là một biện pháp hỗ trợ người lao động trong nền kinh tế thị trường.
Bên cạnh việc hỗ trợ một khoản tài chính đảm bảo ổn định cuộc sống cho người lao động trong thời gian mất việc thì mục đích chính của bảo hiểm thất nghiệp là thông qua các hoạt động đào tạo nghề, tư vấn, giới thiệu việc làm, sớm đưa người lao động thất nghiệp tìm được một việc làm mới thích hợp và ổn định. Như vậy có thể hiểu bảo hiểm thất nghiệp là một chế độ của bảo hiểm xã hội, theo đó bảo hiểm thất nghiệp không chỉ thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động nhằm đảm bảo cuộc sống cho họ trong thời gian bị mất việc làm mà còn giúp đỡ đưa người thất nghiệp trở lại với thị trường lao động, thông qua việc hình thành và sử dụng một quỹ tài chính được đóng góp từ các bên tham gia bảo hiểm thất nghiệp, nhằm góp phần đảm bảo an toàn đời sống của người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần bảo đảm an sinh xã hội. Bản chất của bảo hiểm thất nghiệp Bảo hiểm thất nghiệp trước hết là một loại bảo hiểm, do đó nó mang bản chất của bảo hiểm là việc phân chia tổn thất của một hoặc một số người cho 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tất cả những người tham gia bảo hiểm cùng chịu và hoạt động dựa trên quy luật số đông (the law of large numbers). Đồng thời, bảo hiểm thất nghiệp còn là một chế độ của bảo hiểm xã hội, nó phản ánh những quan hệ kinh tế gắn liền với quá trình tạo lập và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung, được hình thành từ sự đóng góp của người sử dụng lao động và người lao động.
Ngoài ra, bảo hiểm thất nghiệp còn bảo đảm quyền lợi vật chất cho người lao động và gia đình họ, khi gặp phải các biến cố làm giảm hoặc mất khả năng thanh toán từ thu nhập theo lao động. Mặt khác, bảo hiểm thất nghiệp lại có những đặc trưng riêng, hoàn toàn khác biệt so với các chế độ của bảo hiểm xã hội, đó là: bảo hiểm thất nghiệp không chỉ nhằm bù đắp một phần thu nhập bị mất cho người lao động mà còn giúp người lao động nhanh chóng quay trở lại thị trường lao động. Việc chi trả bảo hiểm thất nghiệp luôn được gắn liền với việc làm cho người lao động. Mức trợ cấp thất nghiệp phải đảm bảo cuộc sống tối thiểu cho người lao động nhưng cũng không được quá cao mà phải khuyến khích được người lao động nhanh chóng tìm việc làm mới.
Việc chi trả trợ cấp thất nghiệp phải đi liền với những vấn đề về giải quyết việc làm cho người lao động như tư vấn giới thiệu việc làm, hỗ trợ học nghề… Như vậy, có thể hiểu bản chất của bảo hiểm thất nghiệp chính là quá trình tổ chức và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung. Quỹ bảo hiểm thất nghiệp thực hiện theo nguyên tắc lấy số đông bù số ít. Quỹ này được hình thành do sự đóng góp của người lao động và người sử dụng lao động nhằm đảm bảo ổn định đời sống cho người lao động và gia đình họ trong trường hợp mất việc làm và giúp cho người lao động nhanh chóng quay trở lại thị trường lao động.Vai trò của bảo hiểm thất nghiệp a) Về mặt kinh tế: 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Bất kỳ người lao động nào cũng muốn dễ dàng tìm cho mình một công việc ổn định, có lương cao, đúng với chuyên môn kỹ thuật hoặc chí ít là có việc làm, có thu nhập đủ để duy trì cuộc sống gia đình bình thường. Nếu không may vì một lý do nào đó mà họ bị mất việc làm thì điều này sẽ gây khó khăn về tài chính cho gia đình cũng như chính bản thân họ.
Nếu có chế độ trợ cấp thất nghiệp thì những khó khăn này có thể giải quyết phần nào vì chúng ta đã biết khoản tiền trợ cấp thất nghiệp là khoản được sử dụng để giúp người lao động có được cuộc sống tương đối ổn định sau khi bị mất việc làm và đồng thời tạo điều kiện cho người lao động có khả năng tìm kiếm việc làm mới. Mặt khác, tình trạng thất nghiệp còn gây ra những ảnh hưởng không nhỏ đối với nền kinh tế cả nước nói chung. Thất nghiệp gây ra sự lãng phí về nguồn nhân lực, từ đó tạo ra thiệt hại về hàng hóa và dịch vụ mà xã hội có thể sản xuất thêm, gây thiệt hại về thu nhập thực và kìm hãm sự phát triển của nền kinh tế. Đồng thời, thất nghiệp còn làm cho nhu cầu xã hội giảm, hàng hóa, dịch vụ sản xuất ra không có người tiêu dùng, cơ hội kinh doanh ít đi, chất lượng sản phẩm tụt giảm… Hơn nữa, tình trạng thất nghiệp gia tăng còn kéo theo sự gia tăng của lạm phát, khiến cho nền kinh tế bị suy thoái, khả năng phục hồi chậm.
Như vậy, bảo hiểm thất nghiệp không chỉ đóng vai trò thiết yếu trong việc cải thiện kinh tế cho người lao động nói riêng mà còn có vai trò to lớn đối với nền kinh tế cả nước nói chung. b) Về mặt xã hội: Bảo hiểm thất nghiệp còn là một chính sách xã hội. Nếu thực hiện tốt chính sách này sẽ tạo ra sự ổn định về mặt xã hội và ngược lại, làm không tốt sẽ khiến cho xã hội phát sinh nhiều tiêu cực, mất ổn định. Một trong những nguyên nhân dẫn đến tệ nạn xã hội là do thiếu việc làm và thất nghiệp gây 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nên, bởi thất nghiệp thường làm cho con người bị bần cùng hóa, thất nghiệp đi kèm với không có thu nhập, mà con người thì bao giờ cũng có nhu cầu về ăn, ở, mặc, đi lại… đó là những nhu cầu tối thiểu trong cuộc sống.
Khi người lao động bị mất việc làm, thất nghiệp sẽ tác động rất lớn đến tinh thần và tâm lý của họ. Theo thống kê của các nhà kinh tế xã hội thì mất việc làm làm cho mức độ căng thẳng về thần kinh tăng khoảng 50%, dẫn đến khả năng thực hiện các hành vi tiêu cực tăng cao [9, tr30]. Để ngăn chặn và hạn chế những hành vi tiêu cực có thể xảy ra cho xã hội thì có lẽ không có biện pháp nào phát huy tác dụng như chính sách trợ cấp thất nghiệp. Rõ ràng với chính sách này người lao động cũng yên tâm phần nào về cuộc sống để dồn sức lo tìm kiếm một công việc mới, ổn định dần và tiến đến cải thiện đời sống của gia đình mình trong tương lai, góp phần giữ gìn sự ổn định xã hội.
Không những thế, bảo hiểm thất nghiệp còn có ý nghĩa rất to lớn về mặt chính trị. Bất kỳ một quốc gia nào, vào thời gian nào cũng tồn tại một đội quân thất nghiệp tuy mức độ và tỷ lệ là khác nhau. Thường trong giai đoạn hưng thịnh của nền kinh tế thì tỷ lệ thất nghiệp thấp và trong giai đoạn khủng hoảng thì tỷ lệ này là cao. Khi người lao động bị mất đi nguồn thu nhập do mất việc làm, đời sống lâm vào hoàn cảnh khó khăn, sẽ khiến cho họ mất đi lòng tin đối với Nhà nước, gây ra những hậu quả khó lường trước, thậm chí dẫn tới sự sụp đổ của một chế độ, một quốc gia.