Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh thị trường bán lẻ tại Việt Nam ngày càng phát triển mạnh mẽ, đặc biệt là hệ thống siêu thị hiện đại, hành vi mua hàng ngẫu hứng của người tiêu dùng trở thành một chủ đề nghiên cứu quan trọng. Tính đến cuối năm 2017, cả nước có khoảng 957 siêu thị tại 62/63 tỉnh, thành phố và 189 trung tâm thương mại tại 51/63 tỉnh, thành phố, cho thấy sự phát triển nhanh chóng của ngành bán lẻ hiện đại (Nguồn: VnMedia, 2018). Hành vi mua hàng ngẫu hứng chiếm từ 27% đến 62% tổng hành vi mua sắm tại các cửa hàng (Bellenger và cộng sự, 1978), với khoảng 90% khách hàng thỉnh thoảng có hành vi này (Welles, 1986).

Luận văn tập trung nghiên cứu ảnh hưởng của các yếu tố môi trường bên trong siêu thị đến sự thúc giục mua hàng ngẫu hứng tại các siêu thị bán lẻ trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh. Mục tiêu chính là xác định các yếu tố bên trong siêu thị tác động đến sự thôi thúc mua hàng ngẫu hứng, đánh giá mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố và từ đó đề xuất các giải pháp quản trị phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả kinh doanh cho các siêu thị. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào bốn hệ thống siêu thị lớn gồm Vinmart, Big C, Coopmart và Aeon, được lựa chọn dựa trên vị trí dẫn đầu trong top 10 công ty bán lẻ uy tín năm 2018 (Nguồn: Vietnam Report, 2018). Thời gian nghiên cứu được thực hiện từ tháng 6 năm 2018.

Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn quan trọng trong việc giúp các nhà quản trị bán lẻ hiểu rõ hơn về các yếu tố kích thích hành vi mua hàng ngẫu hứng, từ đó gia tăng doanh thu và thị phần. Đồng thời, nghiên cứu cũng góp phần nâng cao nhận thức của người tiêu dùng về hành vi mua sắm, hướng tới tiêu dùng thông minh hơn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về hành vi mua hàng ngẫu hứng và môi trường siêu thị, trong đó nổi bật là:

  • Lý thuyết về mua hàng ngẫu hứng: Mua hàng ngẫu hứng được định nghĩa là hành vi mua sắm tự phát, không có kế hoạch trước và thường không dựa trên nhu cầu thực sự (Kaufman-Scarborough & Cohen, 2004; Verhagen & Van Dolen, 2011). Tính ngẫu hứng là yếu tố trung tâm, thể hiện sự thôi thúc tự nhiên và ít đánh giá hậu quả khi mua hàng (Beatty, 1998).

  • Thúc giục mua hàng ngẫu hứng: Là trạng thái mong muốn trải nghiệm và mua ngay lập tức khi tiếp xúc với sản phẩm hoặc dịch vụ (Beatty & Ferrell, 1998). Thúc giục này được xem là tiền đề dẫn đến hành vi mua hàng ngẫu hứng thực sự.

  • Mô hình S-O-R (Stimulus-Organism-Response): Mô hình này mô tả quá trình từ kích thích môi trường (Stimulus) tác động đến trạng thái cảm xúc của người tiêu dùng (Organism), từ đó dẫn đến phản ứng hành vi (Response) như mua hàng ngẫu hứng (Mehrabian & Russell, 1974). Trong nghiên cứu, các kích thích môi trường bên trong siêu thị như khuyến mãi, cách trưng bày, nhân viên và bầu không khí được xem là các yếu tố kích thích.

  • Mô hình MR (Mehrabian-Russell): Tập trung vào hai trạng thái cảm xúc trung gian là niềm vui và sự hưng phấn, ảnh hưởng đến hành vi mua sắm của khách hàng (Zentes, Morschett & Schramm-Klein, 2007).

Các khái niệm chính trong nghiên cứu bao gồm: khuyến mãi, cách thức trưng bày sản phẩm, nhân viên bán hàng, bầu không khí cửa hàng và sự thúc giục mua hàng ngẫu hứng.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện qua hai giai đoạn chính: nghiên cứu sơ bộ và nghiên cứu chính thức.

  • Nghiên cứu sơ bộ: Gồm nghiên cứu định tính và định lượng. Định tính được thực hiện qua phỏng vấn tay đôi với 20 khách hàng thường xuyên mua sắm tại các siêu thị lớn ở TP. Hồ Chí Minh nhằm điều chỉnh thang đo cho phù hợp với đặc điểm địa phương. Nghiên cứu sơ bộ định lượng khảo sát 125 khách hàng tại 4 hệ thống siêu thị, sử dụng phương pháp thuận tiện để thu thập dữ liệu. Các thang đo được kiểm định độ tin cậy bằng hệ số Cronbach’s Alpha và phân tích nhân tố khám phá (EFA) để loại bỏ biến không phù hợp.

  • Nghiên cứu chính thức: Thu thập dữ liệu từ 300 khách hàng mua sắm tại các siêu thị Vinmart, Big C, Coopmart và Aeon trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh. Phương pháp chọn mẫu thuận tiện, tập trung vào khách hàng từ 18 tuổi trở lên có khả năng tự chủ tài chính. Dữ liệu được phân tích bằng phần mềm SPSS 16.0, bao gồm kiểm định độ tin cậy, phân tích nhân tố khám phá, phân tích hồi quy và kiểm định sự khác biệt theo đặc điểm cá nhân (T-test, ANOVA).

Tiến trình nghiên cứu được thực hiện theo sơ đồ: xác định vấn đề, xây dựng giả thuyết, nghiên cứu định tính, nghiên cứu sơ bộ định lượng, nghiên cứu chính thức và phân tích kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

  1. Khuyến mãi có ảnh hưởng tích cực đến sự thúc giục mua hàng ngẫu hứng: Kết quả phân tích hồi quy cho thấy khuyến mãi là yếu tố có tác động đáng kể với hệ số Beta chuẩn hóa dương, phù hợp với các nghiên cứu trước đây (Laroche et al., 2003). Khách hàng có xu hướng mua nhiều hơn khi thấy các chương trình giảm giá hoặc ưu đãi tại siêu thị.

  2. Cách thức trưng bày sản phẩm là yếu tố có tác động mạnh nhất trong môi trường siêu thị: Hệ số Beta của biến này cao nhất trong các yếu tố môi trường bên trong, cho thấy trưng bày hàng hóa đẹp mắt, gọn gàng và dễ tiếp cận kích thích khách hàng mua sắm ngẫu hứng. Điều này đồng nhất với nghiên cứu của Peiwen Jiang và Xuefei Liu (2014).

  3. Nhân viên bán hàng ảnh hưởng tích cực đến sự thúc giục mua hàng ngẫu hứng: Nhân viên thân thiện, am hiểu sản phẩm và tư vấn nhiệt tình giúp khách hàng cảm thấy thoải mái và tăng khả năng mua hàng không có kế hoạch trước. Kết quả này phù hợp với nghiên cứu của Yingjiao Xu (2007).

  4. Bầu không khí cửa hàng có tác động tích cực đến sự thúc giục mua hàng ngẫu hứng: Các yếu tố như ánh sáng, âm nhạc dễ chịu, màu sắc và không gian rộng rãi tạo ra môi trường mua sắm hấp dẫn, kích thích cảm xúc tích cực của khách hàng, từ đó thúc đẩy hành vi mua hàng ngẫu hứng. Hệ số tương quan giữa bầu không khí và sự thúc giục mua hàng ngẫu hứng đạt mức ý nghĩa thống kê (p < 0.05).

Ngoài ra, phân tích sự khác biệt theo đặc điểm cá nhân cho thấy nhóm khách hàng trẻ tuổi (21-30) có mức độ thúc giục mua hàng ngẫu hứng cao hơn so với nhóm tuổi lớn hơn, trong khi giới tính không có ảnh hưởng đáng kể.

Thảo luận kết quả

Các kết quả nghiên cứu cho thấy môi trường bên trong siêu thị đóng vai trò quan trọng trong việc kích thích hành vi mua hàng ngẫu hứng của người tiêu dùng. Khuyến mãi và cách trưng bày sản phẩm là hai yếu tố có tác động mạnh mẽ nhất, phản ánh sự nhạy bén của khách hàng với các kích thích thị giác và giá cả. Nhân viên bán hàng không chỉ là người hỗ trợ mà còn là nhân tố tạo dựng niềm tin và sự thoải mái, góp phần thúc đẩy quyết định mua hàng nhanh chóng. Bầu không khí tích cực giúp nâng cao trải nghiệm mua sắm, làm tăng thời gian lưu lại và khả năng mua sắm ngẫu hứng.

So sánh với các nghiên cứu trong nước và quốc tế, kết quả này tương đồng với nghiên cứu của Nguyễn Minh Trường và Võ Thị Ngọc Thúy (2018) cũng như nghiên cứu của S. Herath (2014) tại Sri Lanka. Các biểu đồ phân tích hồi quy và bảng phân tích tương quan có thể được sử dụng để minh họa mức độ ảnh hưởng của từng yếu tố, giúp nhà quản trị dễ dàng hình dung và áp dụng.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Tăng cường các chương trình khuyến mãi hấp dẫn và phù hợp: Các siêu thị nên thiết kế các chương trình giảm giá, ưu đãi ngắn hạn nhằm kích thích sự chú ý và thôi thúc mua hàng ngẫu hứng. Thời gian thực hiện nên tập trung vào các dịp cao điểm mua sắm, do bộ phận marketing chủ trì.

  2. Cải thiện cách thức trưng bày sản phẩm: Đầu tư vào thiết kế kệ, bố trí sản phẩm khoa học, tạo điểm nhấn bắt mắt để thu hút khách hàng. Nên thường xuyên thay đổi cách trưng bày để tạo sự mới mẻ, do bộ phận quản lý cửa hàng và marketing phối hợp thực hiện.

  3. Đào tạo và nâng cao chất lượng nhân viên bán hàng: Tổ chức các khóa đào tạo về kỹ năng tư vấn, giao tiếp thân thiện và hiểu biết sản phẩm để nhân viên có thể hỗ trợ khách hàng hiệu quả, tạo cảm giác thoải mái và thúc đẩy mua hàng. Bộ phận nhân sự và quản lý cửa hàng chịu trách nhiệm triển khai.

  4. Xây dựng bầu không khí mua sắm tích cực: Tối ưu hóa ánh sáng, âm nhạc, màu sắc và không gian trong siêu thị nhằm tạo môi trường dễ chịu, kích thích cảm xúc tích cực của khách hàng. Bộ phận thiết kế và quản lý cửa hàng cần phối hợp thực hiện, ưu tiên hoàn thiện trong vòng 6 tháng.

Các giải pháp trên cần được triển khai đồng bộ và đánh giá hiệu quả định kỳ để điều chỉnh phù hợp với xu hướng tiêu dùng và đặc điểm khách hàng tại TP. Hồ Chí Minh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Nhà quản trị siêu thị và chuỗi bán lẻ: Giúp hiểu rõ các yếu tố môi trường bên trong ảnh hưởng đến hành vi mua hàng ngẫu hứng, từ đó xây dựng chiến lược kinh doanh và marketing hiệu quả nhằm tăng doanh thu và thị phần.

  2. Chuyên gia nghiên cứu thị trường và hành vi tiêu dùng: Cung cấp cơ sở lý thuyết và dữ liệu thực nghiệm về thúc giục mua hàng ngẫu hứng trong môi trường siêu thị hiện đại tại Việt Nam, hỗ trợ các nghiên cứu tiếp theo.

  3. Nhà hoạch định chính sách ngành bán lẻ: Tham khảo để đánh giá tác động của các yếu tố môi trường bán lẻ đến hành vi tiêu dùng, từ đó đề xuất các chính sách hỗ trợ phát triển ngành bán lẻ hiện đại.

  4. Sinh viên và học giả chuyên ngành Quản trị kinh doanh, Marketing: Là tài liệu tham khảo hữu ích cho các đề tài nghiên cứu liên quan đến hành vi tiêu dùng, môi trường bán lẻ và chiến lược tiếp thị.

Câu hỏi thường gặp

  1. Yếu tố nào trong siêu thị ảnh hưởng mạnh nhất đến mua hàng ngẫu hứng?
    Cách thức trưng bày sản phẩm được xác định là yếu tố có tác động mạnh nhất, với hệ số Beta cao nhất trong mô hình hồi quy, do nó trực tiếp thu hút sự chú ý và tạo cảm giác hấp dẫn cho khách hàng.

  2. Khuyến mãi có thực sự thúc đẩy mua hàng ngẫu hứng không?
    Có, khuyến mãi kích thích khách hàng mua nhiều hơn và nhanh hơn, đặc biệt khi các chương trình giảm giá hoặc ưu đãi được quảng bá rõ ràng trong siêu thị.

  3. Nhân viên bán hàng ảnh hưởng như thế nào đến hành vi mua sắm?
    Nhân viên thân thiện, am hiểu sản phẩm và tư vấn nhiệt tình giúp khách hàng cảm thấy thoải mái, tăng khả năng mua hàng không có kế hoạch trước.

  4. Bầu không khí siêu thị gồm những yếu tố nào?
    Bao gồm ánh sáng, âm nhạc, màu sắc và không gian rộng rãi, tất cả tạo nên môi trường mua sắm dễ chịu, kích thích cảm xúc tích cực và thúc đẩy hành vi mua hàng ngẫu hứng.

  5. Phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong luận văn là gì?
    Nghiên cứu kết hợp phương pháp định tính (phỏng vấn tay đôi) và định lượng (khảo sát với mẫu 300 khách hàng), sử dụng phần mềm SPSS để phân tích dữ liệu, đảm bảo tính khoa học và độ tin cậy cao.

Kết luận

  • Luận văn đã xác định được bốn yếu tố môi trường bên trong siêu thị gồm khuyến mãi, cách trưng bày sản phẩm, nhân viên bán hàng và bầu không khí có ảnh hưởng tích cực đến sự thúc giục mua hàng ngẫu hứng của người tiêu dùng tại TP. Hồ Chí Minh.
  • Cách thức trưng bày sản phẩm được đánh giá là yếu tố có tác động mạnh nhất trong mô hình nghiên cứu.
  • Nghiên cứu sử dụng phương pháp kết hợp định tính và định lượng với mẫu 300 khách hàng, đảm bảo độ tin cậy và tính thực tiễn cao.
  • Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho các nhà quản trị siêu thị xây dựng chiến lược kinh doanh hiệu quả, gia tăng doanh thu và thị phần.
  • Các bước tiếp theo nên tập trung vào triển khai các giải pháp đề xuất và đánh giá hiệu quả định kỳ để điều chỉnh phù hợp với thị trường.

Để nâng cao hiệu quả kinh doanh và cạnh tranh trong ngành bán lẻ, các nhà quản trị siêu thị nên áp dụng các kết quả nghiên cứu này vào thực tiễn, đồng thời tiếp tục nghiên cứu mở rộng các yếu tố ảnh hưởng khác trong môi trường bán lẻ hiện đại.