MỞ ĐẦU 1.Tính cấp thiết Đất đai là tài nguyên thiên nhiên, tài sản quốc gia quý giá, là di sản của nhân loại, là tiền đề cho mọi quá trình sản xuất. Con người sử dụng đất đai thông qua khai thác đất và các tài nguyên gắn liền với đất phục vụ cho các lợi ích của mình. Theo thời gian và sự lao động đã làm cho nhận thức của con người càng được hoàn thiện, nâng cao cùng với nhu cầu sử dụng đất ngày càng tăng để phục vụ cho đời sống, cho sản xuất, cho sự phát triển kinh tế - xã hội và công tác quản lý việc sử dụng đất đã được xây dựng một cách có khoa học, theo hệ thống thống nhất từ tổng thể đến chi tiết và theo quy định chung của pháp luật Nhà nước. Để đổi mới sự phát triển kinh tế theo lối công nghiệp hóa hiện đại hóa thì chúng ta cần phải có cơ sở hạ tầng, những nhà máy, những khu công nghiệp, những khu đô thị.
Tuy nhiên, do yếu tố quỹ đất sạch là không còn đủ cho những mục đích đó, buộc những nhà quy hoạch phải đưa ra phương án thu hồi đất có hiệu quả kinh tế thấp để xây dựng những công trình nằm trong phương án quy hoạch mà chủ yếu ở đây là đất nông nghiệp. Việc thu hồi đất nông nghiệp để xây dựng những khu đô thị, những nhà máy, khu công nghiệp vừa đem lại lợi ích cho cả người dân, vừa đem lại lợi ích cho nguồn thu thuế của nhà nước.Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện việc thu hồi đất để xây dựng các dự ánvì lợi ích quốc gia công cộng, kinh tế và an ninh quốc phòng đã có những tác động tích cực cũng như ảnh hưởng đến đời sống nhân dân và còn nhiều vấn đề cần được giải quyết. Thu hồi đất nông nghiệp thực hiện các dự án phát triển kinh tế - xã hội là nguyên nhân làm cho hộ nông dân bị thu hẹp diện tích đất sản xuất nông nghiệp, kéo theo tình trạng mất việc làm, thất nghiệp và tệ nạn xã hội. Mức độ LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 2 ảnh hưởng của việc thu hồi đất nông nghiệp đến đời sống và việc làm của từng nơi, từng vùng miền là khác nhau.
Thị xã Sơn Tây, thành phố Hà Nội là một thị xã có nhiều tiềm năng để phát triển kinh tế, du lịch với những chính sách thu hút đầu tư trong và ngoài nước. Cùng với quá trình phát triển CNH – HĐH đất nước thì nền kinh tế -xã hội của thị xã đang ngày càng phát triển. Trong những năm qua, thị xã có rất nhiều dự án đã và đang được triển khai đầu tư, tuy nhiên công tác thu hồi đất để giải phóng mặt bằng đang gặp khó khăn do nhiều nguyên nhân khác nhau và một trong các nguyên nhân chủ yếu đó là đất và cũng như vật kiến trúc, hoa màu trên đất là tài sản rất lớn đối với người dân, làm ảnh hưởng nhiều đến sản xuất và đời sống của nhân dân có đất bị thu hồi. Đây là một vấn đề hết sức nhạy cảm, phức tạp tác động tới mọi mặt của đời sống kinh tế - xã hội.
Để làm rõ được những vấn đề trên, tôi thực hiện đề tài: “ Nghiên cứu ảnh hưởng của việc thu hồi đất nông nghiệp tới đời sống, việc làm của người dân tại thị xã Sơn Tây - Hà Nội” 1. Mục tiêu nghiên cứu -Mục tiêu tổng quát Nghiên cứu tình hình thu hồi đất nông nghiệp tại thị xã Sơn Tây từ đó làm rõ những ảnh hưởng đến đời sống, việc làm của người dân bị thu hồi đất nông nghiệp và đề xuất những giải pháp phát huy mặt tích cực, hạn chế mặt tiêu cực trong công tác thu hồi đất nông nghiệp .Phạm vi nghiên cứu +Phạm vi về nội dung Đời sống, việc làm của người dân sau khi bị thu hồi đất nông nghiệp tại dự án “Di chuyển các hộ dân ra khỏi vùng ảnh hưởng môi trường khu xử lý rác thải Xuân Sơn, thị xã Sơn Tây”. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 3 +Phạm vi về không gian Dự án được thực hiện tại 2 xã : xã Xuân Sơn – thị xã Sơn Tây và xã Tản Lĩnh - huyện Ba Vì. Nhưng tôi chọn xã Xuân Sơn làm điểm nghiên cứu do xã Xuân Sơn có diện tích thu hồi lớn với 814.726,1 m2 đất nông nghiệp bị thu hồi và 218 hộ dân nằm trong khu vực bị thu hồi của dự án.
+Phạm vi về thời gian Số liệu thứ cấp được thu thập từ năm 2016 – 2018 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.Cơ sở lý luận về thu hồi đất nông nghiệp 1. Khái niệm, đặc điểm của đất nông nghiệp 1.Khái niệm đất nông nghiệp Đất nông nghiệp là một thuật ngữ được sử dụng phổ biến trong các văn bản pháp luật đất đai ở nước ta. Theo cách hiểu truyền thống của người Việt Nam, đất nông nghiệp thường được coi là đất trồng lúa, trồng cây hoa màu như ngô, khoai, sắn và những loại cây được coi là lương thực. Tuy nhiên, trên thực tế việc sử dụng đất nông nghiệp khá phong phú, không chỉ đơn thuần là trồng lúa, hoa màu mà còn được sử dụng để trồng các loại cây lâu năm hay dùng vào mục đích chăn nuôi gia súc, gia cầm, nuôi trồng thủy sản.
Theo Luật đất đai năm 2013 thì đất đai được chia thành 3 nhóm chính: đất nông nghiệp, đất phi nông nghiệp và đất chưa sử dụng. Trong đó nhóm đất nông nghiệp bao gồm các loại đất như sau: Đất trồng cây hàng năm gồm đất trồng lúa và đất trồng cây hàng năm khác; đất trồng cây lâu năm; đất rừng sản xuất; đất rừng phòng hộ; đất rừng đặc dụng; đất nuôi trồng thủy sản; đất làm muối; đất nông nghiệp khác (Khoản 1, Điều 10, Luật Đất đai năm 2013). Đặc điểm đất nông nghiệp Ngoài những đặc điểm chung của đất đai, như đó là tài sản không do con người tạo ra, có tính cố định và không thể di dời. đất nông nghiệp có những đặc điểm cơ bản sau: - Là tư liệu sản xuất đặc biệt không thể thay thế: Nét đặc biệt của loại tư liệu sản xuất này chính là sự khác biệt với các tư liệu sản xuất khác trong quá trình sử dụng.
Các tư liệu sản xuất khác sau một thời gian sử dụng sẽ bị hao mòn và hỏng hóc, còn đất đai nếu sử dụng hợp lý, khoa học sẽ lại càng tốt hơn. Đặc điểm này có được là do đất đai có độ phì nhiêu. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 5 - Diện tích đất là có hạn: Quỹ đất nông nghiệp là có hạn và ngày càng trở nên khan hiếm do nhu cầu ngày càng cao để phục vụ cho quá trình CNH, HĐH cũng như đáp ứng nhu cầu đất ở khi dân số ngày một gia tăng. Đặc điểm này ảnh hưởng lớn đến khả năng duy trì và mở rộng quy mô sản xuất nông nghiệp.
- Vị trí đất đai là cố định: Các tư liệu sản xuất khác có thể di chuyển trong quá trình sử dụng từ vị trí này sang vị trí khác thuận lợi hơn, nhưng với đất đai việc làm đó là không thể. Chúng ta không thể di chuyển được đất đai theo ý muốn mà chỉ có thể canh tác trên những vị trí đất đai đã có sẵn. Trong quá trình phát triển CNH - HĐH đất nước, việc thu hồi đất nông nghiệp chuyển sang mục đích phi nông nghiệp là cần thiết nhưng không có nghĩa là phát triển công nghiệp bằng mọi giá mà không tính đến sự phát triển bền vững của đất nước. Do đó, khi thu hồi đất nông nghiệp, việc bồi thường không đơn giản là việc trả lại giá trị QSDĐ bị thu hồi mà cần phải tính đến những tác động sâu sắc của việc thu hồi đất ảnh hưởng trực tiếp đến hộ gia đình, cá nhân như mất việc làm, mất kế sinh nhai, bất ổn định đời sống và sản xuất.
Thu hồi đất nông nghiệp và bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp 1. Khái niệm thu hồi đất nông nghiệp, bồi thường, hỗ trợ khi nhà nước thu hồi đất nông nghiệp - Thu hồi đất nông nghiệp: Nhà nước thực hiện quyền đại diện sở hữu thông qua việc định đoạt đất đai. Hiến pháp năm 2013 là cơ sở để có cách hiểu chính xác hơn về thu hồi đất: “Nhà nước thu hồi đất do tổ chức, c nhân đang sử dụng trong trường hợp th t c n thi t do u t định v mục đ ch quốc ph ng, an ninh; ph t triển kinh t - xã hội v ợi ch quốc gia, công cộng.” hoản 3 Điều 54 Hiến pháp năm 2013). Trên cơ sở Hiến pháp năm 2013, cũng như tiếp thu có chọn lọc các ý kiến, quan điểm, khái niệm thu hồi đất được Luật Đất đai năm 2013 quy định như sau: “Nhà nước thu hồi đất à việc LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 6 Nhà nước quy t định thu ại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu ại đất của người sử dụng đất vi phạm ph p u t về đất đai”.
Hậu quả của thu hồi đất nông nghiệp xét về mặt pháp lý cũng giống như việc thu hồi các loại đất khác nó làm chấm dứt quyền sử dụng đất của tổ chức, cá nhân, hộ gia đình sử dụng mảnh đất. Đất nông nghiệp với vai trò là tư liệu sản xuất, là nguồn sống, là truyền thống của người dân, hệ quả của việc thu hồi đất nông nghiệp là rất lớn, đặc biệt là những tác động ảnh hưởng tới đời sống, việc làm của người nông dân. Theo Điều 3, Luật Đất đai năm 2013, một số khái niệm liên quan tới bồi thường, hỗ trợ đối với người có đất bị thu hồi được hiểu như sau: - Bồi thường về đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất. - Bồi thường thiệt hại về tài sản, về sản xuất, kinh doanh: Luật đất đai năm 2013 không giải thích từ ngữ này nhưng đưa ra nguyên tắc bồi thường thiệt hại về tài sản, về sản xuất, kinh doanh: “ hi Nhà nước thu hồi đất mà chủ sở hữu tài sản hợp pháp gắn liền với đất bị thiệt hại về tài sản thì được bồi thường; hi Nhà nước thu hồi đất mà tổ chức, hộ gia đình, cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài phải ngừng sản xuất, kinh doanh mà có thiệt hại thì được bồi thường thiệt hại” Điều 88).