MỞ ĐẦU Một đất nước dù có nền kinh tế phát triển, đang phát triển hay chậm phát triển và đi theo con đường chính trị nào thì đất đai cũng được coi là một trong những tài nguyên thiên nhiên quý giá. Vì đất đai đóng vai trò quyết định đến sự tồn tại xã hội loài người cũng như sự phát triển của các ngành kinh tế, đặc biệt là trong lĩnh vực nông nghiệp. Trong những năm qua Đảng, Nhà nước và toàn dân ta đã và đang thực hiện sự nghiệp Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa đất nước làm cho bộ mặt đất nước có nhiều thay đổi, tốc độ đô thị hóa diễn ra nhanh trên mọi miền tổ quốc, nhất là các khu vực ngoại ô của các thành phố lớn. Có thể nói đô thị hóa là quá trình tất yếu trong phát triển kinh tế - xã hội, và là xu thế tích cực tạo nên động lực mới cho nền kinh tế đất nước.
Tuy nhiên, tốc độ đô thị hóa càng cao thì diện tích đất nông nghiệp càng bị thu hẹp. Hệ quả kéo theo là các hộ nông dân bị mất đất sản xuất, dẫn đến mất việc làm, ảnh hưởng rất lớn đến cuộc sống của người dân, nhất là các hộ thuần nông. Vì vậy, quá trình đô thị hóa đặt ra cho chúng ta nhiều vấn đề cần giải quyết. Vinh nằm ở phía Nam của tỉnh Nghệ An, trên trục đường Quốc lộ 1A.
Trong những năm gần đây, vì nhường đất cho đô thị hóa mà diện tích đất nông nghiệp của TP. Vinh đã bị thu hẹp. Quá trình đô thị hóa tạo nhiều cơ hội việc làm mới, phát triển nhiều loại hình dịch vụ nhờ đó nâng cao thu nhập cho người lao động, tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp trong và ngoài nước đầu tư, đồng thời nó là sức bật cho nền kinh tế tăng trưởng nhanh. Tuy nhiên, đô thị hóa đã gây ra không ít khó khăn và áp lực lớn cho việc giải quyết các mâu thuẫn trên địa bàn như: việc làm của những hộ nông dân bị mất đất; vấn đề đào tạo nghề; việc thay đổi suy nghĩ và cách làm kinh tế mới; việc đền bù đất cho người nông dân và vấn đề xã hội.
Ngày nay, với sự phát triển mạnh mẽ của nền khoa học kỹ thuật công nghệ, đặc biệt là sự phát triển của tin học đã trở thành một trong những công cụ phổ biến rộng rãi, hỗ trợ đắc lực cho việc quản lý nhà nước về sử dụng đất. Điều đó giúp chúng ta có nhiều công cụ và phương pháp khác nhau có thể sử dụng để đánh giá, phân tích và dự báo xu hướng biến động sử dụng đất. Trong luận văn này chúng tôi sử dụng công cụ GIS để đánh giá sự biến động sử dụng đất của TP. Vinh, tỉnh Nghệ An.
Kết quả của nghiên cứu cho thấy sự thay đổi mục đích sử dụng của các loại đất khác nhau và xu hướng mất đất nông nghiệp theo thời gian. Công cụ GIS đã được nhiều nước trên thế giới và nước ta ứng dụng trong công tác quản lý tài nguyên thiên nhiên nói chung và trong công tác quản lý đất đai nói riêng. Ưu điểm của phương pháp là thời gian làm việc ngoài thực địa ít hơn, cho kết quả có độ chính 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com xác cao và thời gian hoàn thành công việc ngắn hơn. Để đánh giá ảnh hưởng của đô thị hóa đến sản xuất nông nghiệp cũng như xu hướng mất đất nông nghiệp theo thời gian ở khu vực ven đô TP.
Vinh, tôi đã lựa chọn đề tài: “Nghiên cứu ảnh hƣởng của đô thị hóa đến sản xuất nông nghiệp khu vực ven đô thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An”. CHƢƠNG 1 - TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Khái quát về vấn đề đô thị hóa 1. Các khái niệm cơ bản a.
Khái niệm về đô thị Khái niệm về đô thị có thể được nhìn nhận từ nhiều góc độ khác nhau như chức năng kinh tế, quy mô dân số, cơ cấu quy hoạch, quản lý. Nhìn chung các quan điểm đều cho rằng, đô thị có những đặc điểm sau: - Đô thị là nơi tập trung đông dân cư, mật độ dân số đô thị cao hơn bất kỳ một vùng nông thôn nào khác. Lao động là phi nông nghiệp sống và làm việc theo kiểu thành thị [2]. - Đô thị là nơi tập trung các hoạt động kinh tế không trực tiếp coi đất đai là đối tượng lao động.
Dân đô thị chủ yếu là lao động phi nông nghiệp bao gồm: lao động công nghiệp và thủ công nghiệp, lao động xây dựng cơ bản, lao động trong lĩnh vực giao thông vận tải, bưu chính viễn thông, tín dụng ngân hàng; lao động trong các ngành thương mại, dịch vụ công, du lịch, lao động trong các cơ quan hành chính, văn hóa xã hội, giáo dục, y 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tế, nghiên cứu khoa học và các loại lao động khác ngoài lao động trực tiếp về nông nghiệp [5]. - Đô thị có kiểu kiến trúc quy hoạch hoàn toàn khác với nông thôn. Tại các đô thị, các khu nhà ở và các cơ sở sản xuất nông nghiệp, các công trình văn hóa, khoa học, thương mại. thường được phân bổ theo từng khu, từng dãy theo các trục đường giao thông (được coi là đường phố), có liên kết với nhau chứ không phân tán như ở các vùng nông thôn [5].
- Kết cấu hạ tầng đô thị là yếu tố phản ánh mức độ phát triển và tiện nghi sinh hoạt của người dân đô thị theo lối sống đô thị. Kết cấu hạ tầng đô thị gồm hạ tầng kỹ thuật (như giao thông, điện nước, hệ thống cấp thoát nước, năng lượng, thông tin, xử lý chất thải, vệ sinh môi trường.) và hạ tầng xã hội (như nhà ở, công trình dịch vụ công cộng, y tế, văn hóa, xã hội, giáo dục đào tạo, nghiên cứu khoa học, thể dục thể thao, công viên cây xanh, giải trí. Ngoài ra, các nước trên thế giới cũng có những quy định riêng để phân biệt đô thị và nông thôn mà chủ yếu là các quy định theo quy mô dân số và các loại hình đô thị. Quan niệm chung ở Việt Nam hiện nay và nhiều quốc gia đều cho rằng đô thị là những điểm dân cư tập trung phần lớn những người dân phi nông nghiệp, sống và làm việc theo kiểu thành thị.
Việc xác định quy mô dân cư tối thiểu phụ thuộc vào đặc điểm kinh tế - xã hội của từng quốc gia và tỷ lệ phần trăm lao động phi nông nghiệp của một đô thị. Tại Việt Nam, theo phân cấp quản lý, đô thị là các thành phố, thị xã, thị trấn được cơ quan nhà nước có thẩm quyền ra quyết định thành lập. Quyết định số 132/QĐ - HĐBT ngày 5 tháng 5 năm 1990 của Hội đồng Bộ trưởng (nay là Chính phủ) cũng đã quy định đô thị là các điểm dân cư có các yếu tố cơ bản sau: - Là trung tâm tổng hợp hay trung tâm chuyên ngành, có vai trò thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của một vùng lãnh thổ nhất định. - Quy mô dân số nhỏ nhất là 4000 người (vùng núi có thể thấp hơn).
- Tỷ lệ lao động phi nông nghiệp ≥ 60 % tổng số lao động, là nơi có sản xuất và dịch vụ thương mại hàng hóa phát triển. - Có cơ sở hạ tầng kỹ thuật các công trình công cộng phục vụ dân cư thành thị. - Mật độ dân cư được xác định tuỳ theo từng loại đô thị và phù hợp với đặc điểm từng vùng. Như vậy, đô thị là điểm tập trung dân cư với mật độ cao, chủ yếu là lao động phi nông nghiệp, có hạ tầng cơ sở thích hợp, là trung tâm tổng hợp hay chuyên ngành, có vai trò thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của cả nước, của vùng lãnh thổ gồm nhiều tỉnh, một tỉnh, một huyện hoặc một vùng trong huyện.
Các đô thị được coi là trung tâm tổng hợp khi chúng có vai trò chức năng nhiều mặt về hành chính, kinh tế, chính trị, an ninh – quốc 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com phòng, văn hóa, xã hội; các đô thị được coi là trung tâm chuyên ngành nếu có một chức năng nào đó nổi trội hơn so với các chức năng khác và giữ vai trò quyết định tính chất của đô thị đó như đô thị công nghiệp, đô thị cảng, đô thị du lịch, đô thị đầu mối giao thông. Việc xác định một đô thị là trung tâm tổng hợp hay chuyên ngành phải căn cứ vào vị trí của đô thị đó trong một vùng lãnh thổ nhất định. Khái niệm về đô thị hóa Có nhiều quan điểm về khái niệm đô thị hóa: Trên quan điểm một vùng: đô thị hóa là một quá trình hình thành, phát triển các hình thức và điều kiện sống theo kiểu đô thị. Trên quan điểm kinh tế quốc dân: đô thị hóa là một quá trình biến đổi về phân bố các lực lượng sản xuất trong nền kinh tế quốc dân, bố trí dân cư những vùng không phải đô thị thành đô thị, đồng thời phát triển các đô thị hiện có theo chiều sâu.
Đô thị hóa là sự quá độ từ hình thức sống nông thôn lên hình thức sống đô thị của các nhóm dân cư. Khi kết thúc thời kỳ quá độ thì các điều kiện tác động đến đô thị hóa cũng thay đổi và xã hội sẽ phát triển trong các điều kiện mới mà biểu hiện tập trung là sự thay đổi cơ cấu dân cư, cơ cấu lao động. Đô thị hóa gắn liền với sự biến đổi sâu sắc về kinh tế - xã hội của đô thị và nông thôn trên cơ sở phát triển công nghiệp, giao thông vận tải, xây dựng, dịch vụ. Do vậy đô thị hóa gắn liền với sự phát triển kinh tế - xã hội.
Tóm lại, đô thị hóa là quá trình biến đổi và phân bố lại các lực lượng sản xuất trong nền kinh tế quốc dân, bố trí dân cư, hình thành, phát triển các hình thức và điều kiện sống theo kiểu đô thị đồng thời phát triển đô thị hiện có theo chiều sâu trên cơ sở hiện đại hóa cơ sở vật chất kỹ thuật và tăng quy mô dân số [1]. Vai trò của đô thị và đô thị hóa trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội a. Tác động tích cực của đô thị và quá trình đô thị hóa đối với sự phát triển kinh tế - xã hội Đô thị là một bộ phận của nền kinh tế quốc dân, có vai trò thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của cả nước.