Luận văn ảnh hưởng của trách nhiệm xã hội doanh nghiệp đến lòng trung thành của khách hàng gửi tiền tại các ngân hàng thương mại việt nam

Nghiên cứu ảnh hưởng của trách nhiệm xã hội doanh nghiệp đến lòng trung thành của khách hàng gửi tiền tại ngân hàng thương mại Việt Nam.

• Tác giả: Lê Anh Tuấn
• Người hướng dẫn: TS. Trần Phương Thảo
• Trường học: Trường Đại Học Kinh Tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài Chính – Ngân Hàng
• Đề tài: Ảnh Hưởng Của Trách Nhiệm Xã Hội Doanh Nghiệp Đến Lòng Trung Thành Của Khách Hàng Gửi Tiền Tại Ngân Hàng Thương Mại Việt Nam
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Kinh Tế
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU VỀ LUẬN VĂN
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Ý nghĩa của luận văn
• 1.7. Kết cấu của luận văn
• 2. CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY VỀ TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI DOANH NGHIỆP VÀ LÒNG TRUNG THÀNH CỦA KHÁCH HÀNG
• 2.1. Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp
• 2.1.1. Khái niệm trách nhiệm xã hội doanh nghiệp
• 2.1.2. Cách tiếp cận trách nhiệm xã hội doanh nghiệp
• 2.1.2.1. Tiếp cận theo định hướng lợi ích – chi phí
• 2.1.2.2. Tiếp cận theo định hướng các bên có liên quan
• 2.1.3. Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp theo định hướng khách hàng
• 2.1.4. Các hệ quả của trách nhiệm xã hội doanh nghiệp
• 2.1.4.1. Sự hài lòng của khách hàng
• 2.1.4.2. Niềm tin của khách hàng
• 2.1.4.3. Cảm xúc của khách hàng
• 2.1.4.4. Nhận dạng khách hàng
• 2.2. Lòng trung thành của khách hàng
• 2.2.1. Khái niệm lòng trung thành của khách hàng
• 2.2.2. Đo lường lòng trung thành
• 2.2.3. Các nhân tố tác động lòng trung thành của khách hàng
• 2.2.3.1. Sự hài lòng của khách hàng
• 2.2.3.2. Niềm tin của khách hàng
• 2.2.3.3. Cảm xúc của khách hàng
• 2.2.3.4. Nhận dạng khách hàng
• 2.4. Sự cần thiết phải nghiên cứu lòng trung thành của khách hàng gửi tiền tại các Ngân hàng thương mại Việt Nam
• 2.3. Lược khảo các nghiên cứu về mối quan hệ giữa trách nhiệm xã hội doanh nghiệp và lòng trung thành của khách hàng
• 2.3.1. Ảnh hưởng trực tiếp của TNXHDN đến lòng trung thành của KH
• 2.3.2. Ảnh hưởng gián tiếp của TNXHDN đến lòng trung thành của KH
• 2.4. Mô hình và giả thuyết nghiên cứu
• 2.4.1. Mô hình nghiên cứu đề xuất
• 2.4.2. Giả thuyết nghiên cứu
• 2.4.2.1. Ảnh hưởng của TNXHDN đến sự hài lòng và lòng trung thành của khách hàng
• 2.4.2.2. Ảnh hưởng của TNXHDN đến nhận dạng khách hàng, lòng trung thành của khách hàng
• 2.4.2.3. Ảnh hưởng của TNXHDN đến cảm xúc và lòng trung thành của khách hàng
• 2.4.2.4. Ảnh hưởng của TNXHDN đến niềm tin và lòng trung thành của khách hàng
• 2.4.2.5. Mối quan hệ giữa niềm tin, cảm xúc, sự hài lòng của khách hàng và nhận dạng khách hàng
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG VỀ HOẠT ĐỘNG HUY ĐỘNG VỐN TIỀN GỬI VÀ TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI DOANH NGHIỆP CỦA CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 3.1. Mạng lưới hoạt động của các NHTM Việt Nam tại Tp. Hồ Chí Minh
• 3.2. Thực trạng hoạt động huy động vốn tiền gửi của các NHTM Việt Nam trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh
• 3.2.1. Các sản phẩm huy động vốn tiền gửi
• 3.2.2. Thực trạng huy động vốn tiền gửi
• 3.2.3. Thực trạng hoạt động trách nhiệm xã hội doanh nghiệp định hướng khách hàng tại các NHTM Việt Nam trên địa bàn Tp. Hồ Chí Minh
• 4. CHƯƠNG 4: MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI DOANH NGHIỆP ĐẾN LÒNG TRUNG THÀNH CỦA KHÁCH HÀNG GỬI TIỀN TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT NAM
• 4.1. Quy trình nghiên cứu
• 4.2. Xây dựng thang đo các biến
• 4.3. Nghiên cứu định tính
• 4.3.1. Mục tiêu nghiên cứu định tính
• 4.3.2. Thiết kế nghiên cứu định tính
• 4.3.3. Kết quả nghiên cứu định tính
• 4.4. Nghiên cứu định lượng
• 4.5. Kết quả nghiên cứu
• 4.5.1. Thống kê mô tả mẫu
• 4.5.2. Phân tích độ tin cậy của thang đo
• 4.5.3. Phân tích nhân tố khám phá EFA
• 4.5.4. Phân tích nhân tố khẳng định CFA
• 4.5.5. Kiểm định mô hình lý thuyết bằng phân tích SEM
• 4.5.5.1. Kiểm định mô hình lý thuyết
• 4.5.5.2. Ước lượng mô hình lý thuyết bằng Bootstrap
• 4.5.5.3. Kiểm định giả thuyết nghiên cứu
• 4.6. Phân tích mô hình đa nhóm
• 4.6.1. Phân tích mô hình đa nhóm theo đặc điểm khách hàng
• 4.6.2. Phân tích mô hình đa nhóm theo đặc điểm và sản phẩm dịch vụ của ngân hàng
• 5. CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ MỘT SỐ GỢI Ý
• 5.1. Kết quả nghiên cứu
• 5.2. Một số gợi ý cho ngân hàng thương mại
• 5.2.1. Gợi ý về thực hiện trách nhiệm xã hội tiếp cận theo định hướng khách hàng
• 5.2.2. Gợi ý về các tiền đề để nâng cao lòng trung thành của khách hàng gửi tiền
• 5.3. Những hạn chế và hướng phát triển đề tài
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Ảnh Hưởng CSR Đến Lòng Trung Thành Khách Hàng

Trong bối cảnh cạnh tranh khốc liệt của ngành ngân hàng, việc xây dựng và duy trì lòng trung thành của khách hàng trở thành yếu tố sống còn. Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR) ngày càng được xem là một công cụ quan trọng để đạt được mục tiêu này. Nghiên cứu này tập trung vào việc khám phá ảnh hưởng của CSR đến lòng trung thành của khách hàng gửi tiền tại các Ngân hàng thương mại Việt Nam. Theo Lindgreen và cộng sự (2004), chi phí thu hút một khách hàng mới thường gấp 10 lần so với việc giữ chân một khách hàng hiện tại. Do đó, việc hiểu rõ và tận dụng sức mạnh của CSR trong việc củng cố mối quan hệ CSR và lòng trung thành là vô cùng cần thiết. Uy tín ngân hàng và niềm tin khách hàng được xây dựng thông qua CSR trong ngân hàng, và từ đó ảnh hưởng đến giá trị thương hiệu. Các ngân hàng cần ưu tiên phát triển các sáng kiến CSR để tạo dựng sự khác biệt và nâng cao hiệu quả kinh doanh.

1.1. Tầm quan trọng của CSR trong ngành ngân hàng Việt Nam

Trong lĩnh vực ngân hàng, nơi tương tác với khách hàng diễn ra thường xuyên, CSR không chỉ là trách nhiệm đạo đức mà còn là yếu tố cạnh tranh then chốt. Nghiên cứu của Al-bdour và cộng sự (2010) nhấn mạnh tầm quan trọng của hoạt động trách nhiệm xã hội trong ngành ngân hàng do hệ thống các bên liên quan đa dạng và phức tạp. CSR giúp các ngân hàng xây dựng danh tiếng tốt, thu hút và giữ chân nhân tài, đồng thời tạo dựng niềm tin khách hàng. Việc thực hiện trách nhiệm với cộng đồng và trách nhiệm với nhân viên cũng góp phần nâng cao hình ảnh và uy tín của ngân hàng.

1.2. Lòng trung thành của khách hàng Yếu tố then chốt cho sự phát triển

Lòng trung thành của khách hàng không chỉ đơn thuần là việc duy trì số lượng khách hàng hiện có mà còn là việc biến họ thành những người ủng hộ trung thành cho ngân hàng. Những khách hàng trung thành sẽ giới thiệu ngân hàng cho bạn bè và người thân, tạo ra hiệu ứng lan tỏa tích cực. Theo Reichheld và Schefter (2000), việc tăng tỷ lệ giữ chân khách hàng lên 5% có thể làm tăng lợi nhuận từ 25% đến 95%. Các ngân hàng cần tập trung vào việc xây dựng sự hài lòng của khách hàng và sự gắn bó của khách hàng để thúc đẩy lòng trung thành.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Ảnh Hưởng CSR Đến Lòng Trung Thành

Mặc dù có nhiều nghiên cứu về CSR và lòng trung thành của khách hàng, nhưng vẫn còn những khoảng trống cần được lấp đầy, đặc biệt trong bối cảnh Ngân hàng thương mại Việt Nam. Các nghiên cứu trước đây thường tập trung vào các ngành sản xuất hoặc hàng tiêu dùng, ít có nghiên cứu chuyên sâu về CSR trong ngân hàng và ảnh hưởng của CSR đến khách hàng gửi tiền. Đánh giá CSR và đo lường lòng trung thành là những thách thức lớn do tính phức tạp và đa dạng của các yếu tố ảnh hưởng. Hơn nữa, việc phân tích dữ liệu và xây dựng mô hình nghiên cứu phù hợp với đặc thù của thị trường Việt Nam cũng đòi hỏi sự đầu tư kỹ lưỡng về thời gian và nguồn lực. Nghiên cứu này mong muốn giải quyết những thách thức này bằng cách cung cấp cái nhìn sâu sắc về mối quan hệ CSR và lòng trung thành trong ngành ngân hàng.

2.1. Thiếu nghiên cứu chuyên sâu về CSR trong ngành ngân hàng

Tại Việt Nam, các nghiên cứu về trách nhiệm xã hội thường tập trung vào mối quan hệ giữa CSR với người lao động hoặc người tiêu dùng trong các ngành sản xuất. Rất ít nghiên cứu đi sâu vào việc phân tích tác động của CSR đến lòng trung thành của khách hàng trong lĩnh vực ngân hàng. Điều này tạo ra một khoảng trống kiến thức quan trọng cần được lấp đầy, đặc biệt khi ngành ngân hàng đóng vai trò then chốt trong sự phát triển kinh tế xã hội. Nghiên cứu này sẽ góp phần bổ sung vào nguồn tài liệu tham khảo về CSR trong lĩnh vực tài chính ngân hàng.

2.2. Khó khăn trong việc đo lường và đánh giá CSR

Đo lường CSR là một thách thức lớn do tính đa chiều và chủ quan của khái niệm này. Các tiêu chí đánh giá CSR có thể khác nhau tùy thuộc vào ngành nghề, quy mô doanh nghiệp và kỳ vọng của các bên liên quan. Việc xác định các chỉ số phù hợp để đo lường CSR trong ngành ngân hàng và thu thập dữ liệu đáng tin cậy cũng đòi hỏi sự cẩn trọng và chuyên môn cao. Các phương pháp thống kê mô tả và phân tích hồi quy cần được sử dụng một cách hợp lý để đảm bảo tính chính xác và khách quan của kết quả nghiên cứu.

2.3. Tính đặc thù của thị trường Việt Nam

Thị trường Việt Nam có những đặc thù riêng về văn hóa, kinh tế và chính trị có thể ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa CSR và lòng trung thành. Các ngân hàng cần phải điều chỉnh các chiến lược CSR của mình để phù hợp với bối cảnh địa phương và đáp ứng nhu cầu của khách hàng Việt Nam. Việc nghiên cứu quan điểm khách hàng và động cơ khách hàng là rất quan trọng để hiểu rõ những yếu tố ảnh hưởng đến hành vi khách hàng và xây dựng các chương trình CSR hiệu quả.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Ảnh Hưởng CSR Đến Lòng Trung Thành

Để giải quyết những thách thức trên, nghiên cứu này sử dụng kết hợp phương pháp định tính và định lượng. Nghiên cứu định tính (thảo luận nhóm) giúp xác định các yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa CSR và lòng trung thành. Nghiên cứu định lượng (khảo sát khách hàng) sử dụng phân tích dữ liệu bằng các phần mềm như SPSS và AMOS để kiểm định các giả thuyết. Mô hình nghiên cứu được xây dựng dựa trên các lý thuyết nền tảng và kết quả nghiên cứu trước đây. Khảo sát khách hàng và phỏng vấn chuyên gia được sử dụng để thu thập thông tin chi tiết về quan điểm khách hàng và chính sách CSR của ngân hàng. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp bằng chứng thực nghiệm về ảnh hưởng của CSR đến lòng trung thành của khách hàng gửi tiền.

3.1. Nghiên cứu định tính Thảo luận nhóm và phỏng vấn chuyên gia

Nghiên cứu định tính được sử dụng để khám phá và hiểu sâu hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến mối quan hệ CSR và lòng trung thành. Thảo luận nhóm với khách hàng và phỏng vấn chuyên gia trong ngành ngân hàng giúp xác định các biến số quan trọng và xây dựng thang đo phù hợp. Kết quả nghiên cứu định tính được sử dụng để điều chỉnh bảng câu hỏi khảo sát và đảm bảo tính phù hợp của mô hình nghiên cứu với bối cảnh Việt Nam.

3.2. Nghiên cứu định lượng Khảo sát và phân tích dữ liệu

Nghiên cứu định lượng sử dụng khảo sát để thu thập dữ liệu từ khách hàng gửi tiền tại các NHTM Việt Nam. Dữ liệu thu thập được sau đó được phân tích dữ liệu bằng các phần mềm thống kê như SPSS và AMOS. Các phương pháp phân tích như phân tích nhân tố khám phá EFA, phân tích nhân tố khẳng định CFA và phân tích hồi quy được sử dụng để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu và xác định mức độ ảnh hưởng của CSR đến lòng trung thành của khách hàng.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Ảnh Hưởng CSR Đến Lòng Trung Thành

Nghiên cứu này sẽ cung cấp các bằng chứng thực nghiệm về ảnh hưởng của CSR đến lòng trung thành của khách hàng gửi tiền tại các NHTM Việt Nam. Kết quả phân tích dữ liệu sẽ cho thấy mối quan hệ CSR và lòng trung thành, cũng như vai trò của các yếu tố trung gian như sự hài lòng của khách hàng, niềm tin khách hàng, cảm xúc của khách hàng và nhận dạng khách hàng. Nghiên cứu cũng sẽ chỉ ra những yếu tố CSR nào có ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đến lòng trung thành và sự khác biệt giữa các nhóm khách hàng khác nhau. Những phát hiện này sẽ giúp các ngân hàng xây dựng các chiến lược CSR hiệu quả hơn để tăng cường sự gắn bó của khách hàng và nâng cao hiệu quả kinh doanh.

4.1. Xác định các yếu tố CSR có ảnh hưởng mạnh nhất

Kết quả nghiên cứu sẽ cho thấy những khía cạnh nào của CSR có ảnh hưởng lớn nhất đến lòng trung thành của khách hàng. Ví dụ, liệu trách nhiệm với môi trường, trách nhiệm với cộng đồng hay đạo đức kinh doanh có vai trò quan trọng hơn? Việc xác định các yếu tố then chốt này sẽ giúp các ngân hàng tập trung nguồn lực vào những hoạt động CSR có hiệu quả cao nhất.

4.2. Vai trò của các yếu tố trung gian

Nghiên cứu sẽ khám phá vai trò của các yếu tố trung gian như sự hài lòng, niềm tin, cảm xúc và nhận dạng trong mối quan hệ giữa CSR và lòng trung thành. Liệu CSR có tác động trực tiếp đến lòng trung thành hay chủ yếu thông qua việc cải thiện các yếu tố trung gian này? Việc hiểu rõ cơ chế tác động này sẽ giúp các ngân hàng xây dựng các chiến lược CSR toàn diện và hiệu quả hơn.

4.3. Sự khác biệt giữa các nhóm khách hàng

Nghiên cứu sẽ phân tích sự khác biệt về ảnh hưởng của CSR đến lòng trung thành giữa các nhóm khách hàng khác nhau (ví dụ: theo độ tuổi, thu nhập, giới tính). Liệu các nhóm khách hàng khác nhau có kỳ vọng khác nhau về CSR và liệu họ có phản ứng khác nhau với các hoạt động CSR của ngân hàng? Việc hiểu rõ những khác biệt này sẽ giúp các ngân hàng điều chỉnh các chiến lược CSR của mình để phù hợp với từng phân khúc khách hàng.

V. Giải Pháp Đề Xuất Nâng Cao Lòng Trung Thành Qua CSR

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn sẽ đề xuất các giải pháp và khuyến nghị cụ thể cho các Ngân hàng thương mại Việt Nam để nâng cao lòng trung thành của khách hàng gửi tiền thông qua CSR. Các giải pháp này có thể bao gồm việc xây dựng các chương trình CSR phù hợp với nhu cầu và mong đợi của khách hàng, cải thiện dịch vụ ngân hàng và sản phẩm ngân hàng, tăng cường giao tiếp và tương tác với khách hàng, và xây dựng văn hóa doanh nghiệp đề cao đạo đức kinh doanh. Việc thực hiện các giải pháp này sẽ giúp các ngân hàng xây dựng uy tín ngân hàng, nâng cao giá trị thương hiệu, và tạo dựng lợi thế cạnh tranh bền vững.

5.1. Xây dựng chương trình CSR phù hợp với khách hàng

Các ngân hàng cần thiết kế các chương trình CSR đáp ứng nhu cầu và mong muốn cụ thể của khách hàng. Điều này có thể bao gồm việc hỗ trợ các hoạt động từ thiện, bảo vệ môi trường, hoặc thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương. Điều quan trọng là phải đảm bảo rằng các hoạt động CSR được thực hiện một cách minh bạch và có hiệu quả thực tế.

5.2. Cải thiện dịch vụ và sản phẩm ngân hàng

Nâng cao chất lượng dịch vụ ngân hàng và phát triển các sản phẩm ngân hàng đáp ứng nhu cầu của khách hàng là một phần quan trọng của CSR. Các ngân hàng nên tập trung vào việc cung cấp dịch vụ nhanh chóng, tiện lợi, và thân thiện. Họ cũng nên phát triển các sản phẩm tài chính có trách nhiệm, chẳng hạn như các khoản vay có lãi suất thấp cho các doanh nghiệp nhỏ hoặc các dự án xanh.

5.3. Tăng cường giao tiếp và tương tác với khách hàng

Các ngân hàng nên tăng cường giao tiếp và tương tác với khách hàng để xây dựng mối quan hệ bền chặt. Điều này có thể bao gồm việc tổ chức các sự kiện cộng đồng, sử dụng mạng xã hội để chia sẻ thông tin về các hoạt động CSR, và lắng nghe phản hồi của khách hàng về các chính sách CSR của ngân hàng.

VI. Triển Vọng Tương Lai Nghiên Cứu CSR Và Lòng Trung Thành

Nghiên cứu này là một bước khởi đầu quan trọng trong việc khám phá mối quan hệ giữa CSR và lòng trung thành trong ngành ngân hàng Việt Nam. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều hướng nghiên cứu tiềm năng trong tương lai. Các nghiên cứu có thể tập trung vào việc đo lường CSR một cách chính xác hơn, phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả của các chương trình CSR, và so sánh ảnh hưởng của CSR đến lòng trung thành giữa các ngân hàng khác nhau. Nghiên cứu cũng có thể xem xét vai trò của CSR trong việc thu hút và giữ chân nhân tài, và tác động của CSR đến hiệu quả kinh doanh và lợi nhuận ngân hàng.

6.1. Nghiên cứu định lượng sâu hơn về hiệu quả CSR

Các nghiên cứu trong tương lai có thể tập trung vào việc sử dụng các phương pháp phân tích tiên tiến hơn để đo lường chính xác hiệu quả của các chương trình CSR. Điều này có thể bao gồm việc sử dụng các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên hoặc các mô hình kinh tế lượng phức tạp.

6.2. Nghiên cứu so sánh giữa các ngân hàng

Các nghiên cứu có thể so sánh ảnh hưởng của CSR đến lòng trung thành giữa các ngân hàng khác nhau. Điều này sẽ giúp xác định những chính sách CSR nào là hiệu quả nhất và những yếu tố nào tạo nên sự khác biệt giữa các ngân hàng.

6.3. Nghiên cứu về tác động CSR đến nhân viên và lợi nhuận

Các nghiên cứu có thể xem xét vai trò của CSR trong việc thu hút và giữ chân nhân tài, và tác động của CSR đến hiệu quả kinh doanh và lợi nhuận ngân hàng. Điều này sẽ giúp chứng minh giá trị kinh doanh của CSR và khuyến khích các ngân hàng đầu tư vào các hoạt động CSR một cách chiến lược.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hoạt động ngân hàng thương mại tại Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong phát triển kinh tế, đặc biệt là huy động vốn tiền gửi từ khách hàng cá nhân. Tại TP. Hồ Chí Minh, trung tâm tài chính lớn nhất cả nước, tiền gửi cá nhân chiếm khoảng 53,3% tổng lượng tiền gửi huy động giai đoạn 2011-2016, phản ánh tầm quan trọng của nhóm khách hàng này đối với các ngân hàng thương mại. Tuy nhiên, trong bối cảnh cạnh tranh gay gắt, việc duy trì lòng trung thành của khách hàng gửi tiền trở thành thách thức lớn. Chi phí thu hút khách hàng mới thường gấp 10 lần chi phí giữ chân khách hàng hiện hữu, đồng thời khách hàng trung thành không chỉ duy trì doanh thu mà còn tạo ra hiệu ứng truyền miệng tích cực, góp phần mở rộng thị phần cho ngân hàng.

Luận văn tập trung nghiên cứu ảnh hưởng của trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (TNXHDN) đến lòng trung thành của khách hàng gửi tiền tại các ngân hàng thương mại Việt Nam trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh. Mục tiêu cụ thể gồm phân tích các hệ quả của TNXHDN, các tiền đề của lòng trung thành, mối quan hệ giữa các nhân tố trung gian như niềm tin, cảm xúc, sự hài lòng và nhận dạng khách hàng, đồng thời đề xuất giải pháp nâng cao lòng trung thành. Nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn lớn trong việc giúp các ngân hàng hiểu rõ hơn về khách hàng, từ đó phát triển chiến lược kinh doanh bền vững, nâng cao hiệu quả huy động vốn và củng cố vị thế trên thị trường.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về trách nhiệm xã hội doanh nghiệp và lòng trung thành của khách hàng. Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp được định nghĩa theo Carrol (1979) gồm bốn thành phần: trách nhiệm kinh tế, trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm đạo đức và trách nhiệm từ thiện. TNXHDN theo định hướng khách hàng tập trung vào việc đáp ứng lợi ích trực tiếp của khách hàng thông qua sản phẩm, dịch vụ minh bạch, công bằng và các hoạt động xã hội gắn kết cộng đồng.

Lòng trung thành của khách hàng được tiếp cận qua ba góc độ: trung thành hành vi, trung thành thái độ và trung thành hỗn hợp. Oliver (1999) phân loại lòng trung thành thành bốn giai đoạn: nhận thức, tình cảm, ý định và hành động. Các nhân tố trung gian tác động đến lòng trung thành gồm sự hài lòng, niềm tin, cảm xúc và nhận dạng khách hàng. Mô hình nghiên cứu đề xuất TNXHDN ảnh hưởng gián tiếp đến lòng trung thành thông qua bốn nhân tố này, đồng thời phân tích mối quan hệ tương hỗ giữa các nhân tố trung gian.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp phương pháp định tính và định lượng. Giai đoạn định tính thực hiện thảo luận nhóm với 8 đối tượng gồm khách hàng gửi tiền và nhân viên giao dịch của các ngân hàng thương mại tại TP. Hồ Chí Minh nhằm xác định mô hình, các biến đo lường phù hợp. Dữ liệu định lượng được thu thập qua bảng câu hỏi khảo sát với cỡ mẫu khoảng 400 khách hàng cá nhân gửi tiền tại các ngân hàng thương mại trên địa bàn TP. Hồ Chí Minh.

Phân tích dữ liệu sử dụng các kỹ thuật thống kê gồm kiểm định độ tin cậy thang đo (Cronbach’s Alpha), phân tích nhân tố khám phá (EFA), phân tích nhân tố khẳng định (CFA) và mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM) để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu. Ngoài ra, phân tích đa nhóm được thực hiện để đánh giá sự khác biệt về ảnh hưởng của TNXHDN đến lòng trung thành theo đặc điểm khách hàng, ngân hàng và sản phẩm dịch vụ. Thời gian nghiên cứu kéo dài từ năm 2016 đến 2017, đảm bảo tính cập nhật và phù hợp với thực tiễn thị trường ngân hàng Việt Nam.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Ảnh hưởng tích cực của TNXHDN đến sự hài lòng của khách hàng: Kết quả SEM cho thấy TNXHDN tác động tích cực và có ý nghĩa thống kê đến sự hài lòng của khách hàng gửi tiền với hệ số chuẩn hóa khoảng 0.65. Sự hài lòng này đóng vai trò trung gian quan trọng thúc đẩy lòng trung thành, với mức ảnh hưởng trực tiếp lên lòng trung thành đạt 0.58.

2. TNXHDN ảnh hưởng đến nhận dạng khách hàng: Nghiên cứu xác định TNXHDN có tác động tích cực đến nhận dạng khách hàng (hệ số chuẩn hóa 0.60), tức khách hàng cảm nhận mình là thành viên gắn bó với ngân hàng. Nhận dạng khách hàng cũng có ảnh hưởng mạnh mẽ đến lòng trung thành (0.55).

3. Ảnh hưởng của TNXHDN đến cảm xúc khách hàng: TNXHDN kích thích cảm xúc tích cực của khách hàng với hệ số 0.52, và cảm xúc này tác động tích cực đến lòng trung thành với hệ số 0.50. Điều này cho thấy cảm xúc là cầu nối quan trọng trong mối quan hệ giữa TNXHDN và lòng trung thành.

4. TNXHDN nâng cao niềm tin khách hàng: Niềm tin được củng cố bởi TNXHDN với hệ số 0.68, và niềm tin này có ảnh hưởng mạnh mẽ đến lòng trung thành (0.62). Niềm tin cũng tác động tích cực đến sự hài lòng và cảm xúc của khách hàng, tạo thành mạng lưới tương tác phức tạp giữa các nhân tố.

Thảo luận kết quả

Các kết quả trên phù hợp với nhiều nghiên cứu quốc tế và trong nước, khẳng định vai trò trung gian của sự hài lòng, niềm tin, cảm xúc và nhận dạng khách hàng trong việc chuyển hóa tác động của TNXHDN thành lòng trung thành. Việc TNXHDN được thực hiện theo định hướng khách hàng giúp ngân hàng không chỉ nâng cao uy tín mà còn tạo dựng mối quan hệ bền vững với khách hàng gửi tiền. Biểu đồ mô hình SEM minh họa rõ các mối quan hệ nhân quả và mức độ ảnh hưởng giữa các biến, giúp các nhà quản trị ngân hàng dễ dàng nhận diện các điểm cần tập trung cải thiện.

So với các nghiên cứu trước đây, luận văn bổ sung bằng dữ liệu thực tế từ TP. Hồ Chí Minh với cỡ mẫu lớn, phân tích đa nhóm cho thấy sự khác biệt về ảnh hưởng TNXHDN đến lòng trung thành theo đặc điểm khách hàng và sản phẩm dịch vụ, góp phần làm rõ hơn bức tranh thực tiễn tại Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường thực hiện TNXHDN theo định hướng khách hàng: Các ngân hàng cần xây dựng và triển khai các chương trình TNXHDN tập trung vào lợi ích trực tiếp của khách hàng gửi tiền như minh bạch thông tin sản phẩm, chính sách ưu đãi công bằng, hỗ trợ cộng đồng gắn kết với khách hàng. Mục tiêu nâng cao chỉ số hài lòng khách hàng lên ít nhất 10% trong vòng 12 tháng, do Ban quản trị ngân hàng chủ trì.

2. Phát triển các chương trình xây dựng niềm tin: Đẩy mạnh đào tạo nhân viên về đạo đức kinh doanh, minh bạch trong giao dịch, bảo mật thông tin khách hàng nhằm củng cố niềm tin. Đo lường hiệu quả qua khảo sát định kỳ và giảm tỷ lệ khiếu nại khách hàng xuống dưới 5% trong 1 năm, do phòng Quan hệ khách hàng thực hiện.

3. Tăng cường kết nối cảm xúc với khách hàng: Tổ chức các sự kiện, chương trình tri ân, chăm sóc khách hàng cá nhân hóa để tạo cảm xúc tích cực, nâng cao sự gắn bó. Mục tiêu tăng tỷ lệ khách hàng tham gia chương trình khách hàng thân thiết lên 20% trong 6 tháng, do phòng Marketing và chăm sóc khách hàng phối hợp thực hiện.

4. Xây dựng nhận dạng khách hàng thông qua thương hiệu: Đẩy mạnh truyền thông về các hoạt động TNXHDN, tạo dựng hình ảnh ngân hàng là người bạn đồng hành đáng tin cậy. Mục tiêu tăng nhận diện thương hiệu trong nhóm khách hàng gửi tiền lên 15% trong 1 năm, do phòng Truyền thông và Marketing đảm nhiệm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản trị ngân hàng thương mại: Giúp hiểu rõ vai trò của TNXHDN trong việc nâng cao lòng trung thành khách hàng gửi tiền, từ đó xây dựng chiến lược phát triển bền vững, tối ưu hóa nguồn vốn huy động.

2. Chuyên gia nghiên cứu lĩnh vực tài chính – ngân hàng: Cung cấp cơ sở lý thuyết và dữ liệu thực nghiệm về mối quan hệ giữa TNXHDN và hành vi khách hàng, làm nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo.

3. Nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý nhà nước: Tham khảo để xây dựng các chính sách khuyến khích ngân hàng thực hiện TNXHDN, góp phần ổn định thị trường tài chính và bảo vệ quyền lợi người gửi tiền.

4. Sinh viên và học viên cao học chuyên ngành tài chính – ngân hàng: Tài liệu tham khảo hữu ích cho việc nghiên cứu, luận văn, đề tài liên quan đến quản trị khách hàng và trách nhiệm xã hội doanh nghiệp trong ngành ngân hàng.

Câu hỏi thường gặp

1. TNXHDN là gì và tại sao nó quan trọng với ngân hàng?
   TNXHDN là cam kết của doanh nghiệp trong việc thực hiện các hoạt động có trách nhiệm về kinh tế, pháp lý, đạo đức và từ thiện. Với ngân hàng, TNXHDN giúp xây dựng uy tín, tạo niềm tin và giữ chân khách hàng, đặc biệt là khách hàng gửi tiền – nguồn vốn quan trọng.

2. Lòng trung thành của khách hàng gửi tiền được đo lường như thế nào?
   Lòng trung thành được đo bằng sự kết hợp giữa hành vi (mua lại, duy trì giao dịch) và thái độ (ý định giới thiệu, bảo vệ thương hiệu). Khách hàng trung thành thường tiếp tục sử dụng dịch vụ và giới thiệu cho người khác.

3. Các nhân tố trung gian nào ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa TNXHDN và lòng trung thành?
   Bao gồm sự hài lòng, niềm tin, cảm xúc và nhận dạng khách hàng. TNXHDN tác động đến các nhân tố này, từ đó gián tiếp nâng cao lòng trung thành của khách hàng gửi tiền.

4. Tại sao nghiên cứu tập trung vào khách hàng cá nhân gửi tiền tại TP. Hồ Chí Minh?
   TP. Hồ Chí Minh là trung tâm tài chính lớn nhất Việt Nam với mạng lưới ngân hàng đa dạng và lượng khách hàng gửi tiền chiếm tỷ trọng lớn. Khách hàng cá nhân dễ tiếp cận và có ảnh hưởng lớn đến nguồn vốn huy động của ngân hàng.

5. Ngân hàng có thể áp dụng kết quả nghiên cứu này như thế nào?
   Ngân hàng có thể thiết kế các chương trình TNXHDN hướng đến khách hàng, nâng cao chất lượng dịch vụ, minh bạch thông tin và tăng cường giao tiếp để xây dựng niềm tin, cảm xúc tích cực và nhận dạng khách hàng, từ đó gia tăng lòng trung thành.

Kết luận

• TNXHDN theo định hướng khách hàng có ảnh hưởng tích cực và gián tiếp đến lòng trung thành của khách hàng gửi tiền thông qua các nhân tố trung gian như sự hài lòng, niềm tin, cảm xúc và nhận dạng khách hàng.
• Sự hài lòng và niềm tin là hai nhân tố trung gian quan trọng nhất trong việc thúc đẩy lòng trung thành khách hàng gửi tiền tại các ngân hàng thương mại Việt Nam.
• Nghiên cứu cung cấp hệ thống thang đo phù hợp và mô hình kiểm định chặt chẽ, góp phần làm rõ mối quan hệ giữa TNXHDN và hành vi khách hàng trong lĩnh vực ngân hàng.
• Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn lớn, giúp các ngân hàng xây dựng chiến lược phát triển bền vững, nâng cao hiệu quả huy động vốn và củng cố vị thế cạnh tranh.
• Các bước tiếp theo bao gồm triển khai các giải pháp đề xuất, mở rộng nghiên cứu ra các địa bàn khác và nhóm khách hàng đa dạng hơn để hoàn thiện mô hình và ứng dụng thực tiễn.

Hãy áp dụng những kiến thức và giải pháp từ nghiên cứu này để nâng cao hiệu quả quản trị khách hàng và phát triển bền vững trong ngành ngân hàng thương mại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Giới thiệu về luận văn. Chương 2: Tổng quan lý thuyết và các nghiên cứu trước đây về trách nhiệm xã hội doanh nghiệp và lòng trung thành của khách hàng. 7 Chương 3: Thực trạng về hoạt động huy động vốn tiền gửi và trách nhiệm xã hội doanh nghiệp của các Ngân hàng thương mại Việt Nam tại Thành phố Hồ Chí Minh. Chương 4: Mô hình nghiên cứu ảnh hưởng của trách nhiệm xã hội doanh nghiệp đến lòng trung thành của khách hàng gửi tiền tại các Ngân hàng thương mại Việt Nam tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Chương 5: Kết luận & một số gợi ý. 8 CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ĐÂY VỀ TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI DOANH NGHIỆP VÀ LÒNG TRUNG THÀNH CỦA KHÁCH HÀNG.1 Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp 2.1 Khái niệm trách nhiệm xã hội doanh nghiệp Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (TNXHDN) là một chủ đề đang được quan tâm rất nhiều tại các hội thảo, diễn đàn về kinh doanh hiện nay. Nguồn gốc của TNXHDN có thể được bắt nguồn từ các nước phát triển. Người được xem là cha đẻ của khái niệm TNXHDN chính là Bowen.

Bowen (1953) cho rằng trách nhiệm xã hội doanh nghiệp là việc doanh nghiệp theo đuổi các chính sách, quyết định, hành động theo tính khách quan và có giá trị xã hội. Tiếp theo ý tưởng này, McGuire (1963) đưa ra định nghĩa trách nhiệm xã hội doanh nghiệp là việc công ty không chỉ có nghĩa vụ về mặt kinh tế và tuân thủ các quy định của pháp luật, mà phải có trách nhiệm khác đối với xã hội. Đây là phần trách nhiệm phải được mở rộng và vượt lên những nghĩa vụ, bổn phận khác. Carrol (1979) đã khái quát hóa trách nhiệm xã hội doanh nghiệp thành 4 nhóm chính.

TNXHDN là một công cụ "bao gồm những kỳ vọng kinh tế, pháp lý, đạo đức và đóng góp xã hội từ các tổ chức tại một thời điểm nào đó”. Khái niệm của Carrol mang tính bao quát hơn nên được nhiều nghiên cứu sử dụng để đo lường khái niệm TNXHDN. TNXHDN bao gồm: + Trách nhiệm kinh tế: tức là doanh nghiệp phải hoạt động có lợi nhuận, sản xuất hàng hóa, dịch vụ cho xã hội. + Trách nhiệm pháp lý: tức là doanh nghiệp theo đuổi mục tiêu về kinh tế trong khuôn khổ tuân thủ các quy định của pháp luật trong nước và quốc tế.

+ Trách nhiệm đạo đức: doanh nghiệp tuân theo những chuẩn mực, quy tắc xã hội mà mặc dù chưa được hệ thống hóa thành văn bản pháp luật. Trách nhiệm đạo đức được xem là hiện thân của các tiêu chuẩn, định mức, kỳ vọng phản ánh mối quan tâm của khách hàng, nhân viên, cổ đông và các bên có liên quan 9 + Trách nhiệm từ thiện: doanh nghiệp phải có trách nhiệm tích cực tham gia vào các hoạt động hay chương trình để thúc đẩy phúc lợi của con người.1 Một số định nghĩa về TNXHDN theo thời gian Tác giả Định nghĩa Bowen (1953) TNXHDN là việc theo đuổi các chính sách, quyết định, hành động theo tính khách quan và có giá trị xã hội. Frederick (1960) TNXHDN có nghĩa là các doanh nhân nên giám sát hoạt động kinh doanh đáp ứng các mong muốn của công chúng, các phương tiện sản xuất của nền kinh tế sẽ nâng cao phúc lợi kinh tế xã hội, các nguồn lực được sử dụng cho các mục đích xã hội lớn hơn mà không chỉ đơn thuần chỉ là các lợi ích của riêng các cá nhân và doanh nghiệp. TNXHDN việc công ty không chỉ có nghĩa vụ về mặt kinh tế và tuân thủ các quy định của pháp luật, mà phải có trách nhiệm khác đối với xã hội.

Đây là phần trách nhiệm phải được mở rộng và vượt lên những nghĩa vụ, bổn phận khác. Johnson (1971) TNXHDN là công ty có cán bộ quản lý cân bằng được sự đa dạng trong mục tiêu hoạt động, thay vì phấn đấu vì lợi nhuận lớn hơn cho các cổ đông, một doanh nghiệp có trách nhiệm cũng phải tính đến nhà cung cấp, đại lý, nhân viên, cộng đồng địa phương và quốc gia. Carrol (1979) TNXHDN bao gồm 4 nhóm chính, là những kỳ vọng kinh tế, pháp lý, đạo đức và đóng góp xã hội từ các tổ chức tại một thời điểm nào đó. Hội đồng kinh TNXHDN là cam kết của doanh nghiệp về hoạt động một cách doanh thế giới về đạo đức và góp phần phát triển kinh tế đồng thời nâng cao chất phát triển bền vững lượng cuộc sống của lực lượng lao động và gia đình họ, cũng (1999) như của cộng đồng địa phương và xã hội nói chung.

BSR (2000) Một doanh nghiệp có TNXHDN là khi ra các quyết định kinh 10 doanh liên quan đến các giá trị đạo đức, tuân thủ yêu cầu pháp luật và triển vọng cho người dân, cộng đồng và môi trường. EU (2001) TNXHDN là việc một doanh nghiệp chịu trách nhiệm về tác động của nó đối với tất cả các bên liên quan. Đó là cam kết của doanh nghiệp để hành xử một cách công bằng và có trách nhiệm và đóng góp vào sự phát triển kinh tế trong khi nâng cao chất lượng cuộc sống của người lao động và gia đình họ cũng như của cộng đồng địa phương và xã hội nói chung. Lea (2002) TNXHDN có thể được định nghĩa là sự kết hợp của các mối quan tâm xã hội và môi trường trong hoạt động kinh doanh, bao gồm các mối quan hệ với các bên có liên quan.

BSR (2003) TNXHDN là những thành công trong kinh doanh bằng cách tôn trọng các giá trị đạo đức và tôn trọng mọi người, cộng đồng và môi trường tự nhiên. Nordisk (2003) TNXHDN là sự quan tâm đến con người, họ chính là nhân viên, khách hàng, cộng đồng địa phương và xã hội toàn cầu. Trách nhiệm xã hội là một yêu cầu trong kinh doanh. Nguồn: Low (2016) và tổng hợp của tác giả Như vậy, có rất nhiều khái niệm khác nhau về TNXHDN, nhưng nhìn chung các khái niệm này đều hướng đến hoạt động kinh doanh có trách nhiệm đối với các bên liên quan bao gồm người lao động, khách hàng, cộng đồng, pháp luật,.Mazurkiewicz (2004) cho rằng có sự khác nhau về khái niệm trách nhiệm xã hội đối với doanh nghiệp trong khu vực tư nhân, khu vực công hay các tổ chức xã hội.

Nhưng nhìn chung, TNXHDN thường bao gồm: + hoạt động kinh doanh có trách nhiệm với các bên liên quan nội bộ (cổ đông, nhân viên, khách hàng, nhà cung cấp). + tuân thủ các quy định của địa phương, nhà nước, quốc gia trong hoạt động kinh doanh. + hoạt động kinh doanh có ý nghĩa đối với xã hội và cộng đồng toàn cầu.2 Cách tiếp cận trách nhiệm xã hội doanh nghiệp 2.1 Tiếp cận theo định hướng lợi ích – chi phí Trong định hướng tiếp cận này, các doanh nghiệp sẽ tính toán các chi phí đầu tư, các khoản nổ lực trong việc thực hiện các hoạt động trách nhiệm xã hội doanh nghiệp. Bên cạnh đó, họ sẽ đo lường tác động của TNXHDN này đến doanh nghiệp thông qua tính toán các chỉ số tài chính liên quan hiệu quả hoạt động (ROE, ROI, ROA), đánh giá hiệu quả về thị trường (doanh số, tốc độ tăng trưởng, phát triển của công ty, danh tiếng công ty).2 Tiếp cận theo định hướng các bên có liên quan Hoạt động trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp được nghiên cứu bằng cách tiếp cận theo định hướng của các bên liên quan hay còn gọi là lý thuyết đa phương.

Lý thuyết đa phương đề xuất rằng hoạt động kinh doanh không chỉ làm hài lòng các cổ đông mà còn làm hài lòng các bên có liên quan như khách hàng, nhà cung cấp (Clarkson, 1995, trích trong Nguyễn Hồng Hà, 2016). Đây là hướng nghiên cứu được nhiều tác giả tiếp cận nhất. Các nhà nghiên cứu TNXHDN có xu hướng liên kết TNXHDN với các chủ đề liên quan khác như lý thuyết các bên liên quan, lý thuyết về đạo đức kinh doanh, quốc tịch công ty, lý thuyết hiệu quả xã hội của doanh nghiệp (CSP) và phát triển bền vững. Perrini (2005) trong một nghiên cứu đã phát hiện có tám nhóm người có liên quan, cụ thể là: (1) Nguồn nhân lực; (2) Cổ đông; (3) Khách hàng; (4) Các nhà cung cấp; (5) Đối tác tài chính; (6) Các cơ quan công quyền; (7) Cộng đồng; (8) Môi trường.

Perrini cho rằng có rất nhiều chủ đề liên quan đến TNXHDN theo định hướng khách hàng. Trong nghiên cứu này, tác giả xây dựng khái niệm TNXHDN theo định hướng khách hàng, cụ thể là phân tích ảnh hưởng của nó đến lòng trung thành của khách hàng. Định hướng này tập trung vào ảnh hưởng của trách nhiệm xã hội doanh nghiệp đến sự hài lòng, niềm tin của khách hàng, lòng trung thành của khách hàng trong việc sử dụng các sản phẩm dịch vụ ngân hàng đối với các ngân hàng. Theo McDonald và Rundle-Thiele (2008), TNXHDN định hướng khách hàng 12 thường được đánh giá cao hơn TNXHDN định hướng cộng đồng bởi vì khách hàng thường chú trọng các lợi ích cá nhân hơn việc xem xét các lợi ích cộng đồng.2: TNXHDN tiếp cận theo định hướng các bên có liên quan Bên liên quan Chủ đề tiếp cận TNXHDN Thành phần nhân viên; thu nhập; bình đẳng nhân viên; đào tạo; giờ làm việc; các chương trình tiền lương; chế độ phép; lợi ích của (1) Nguồn nhân nhân viên; quan hệ lao động; truyền thông nội bộ; sức khỏe và an lực toàn lao động; sự hài lòng của nhân viên; quyền của người lao động; biện pháp kỷ luật và kiện tụng Vốn cổ phần; cổ đông; đánh giá hiệu suất; quản trị doanh nghiệp; (2) Cổ đông lợi ích và dịch vụ; quan hệ đầu tư.

Phát triển thị trường; lòng trung thành của khách hàng; sự hài lòng của khách hàng; sản phẩm/dịch vụ; thông tin sản (3) Khách hàng phẩm; dịch vụ sản phẩm về đạo đức và môi trường; chính sách khuyến mại. (4) Các nhà Chính sách quản lý nhà cung cấp; điều kiện hợp đồng cung cấp (5) Đối tác tài Quan hệ với ngân hàng, công ty bảo hiểm, định chế tài chính. chính (6) Các cơ quan Thuế và nghĩa vụ doanh nghiệp; quan hệ với cơ quan công quyền; công quyền tuân thủ pháp luật; trợ cấp hoặc tài trợ Quan hệ với truyền thông; đóng góp trực tiếp các lĩnh vực khác (7) Cộng đồng nhau; cam kết của các bên liên quan; quan hệ với cộng đồng; phòng chống tham nhũng Tiêu thụ năng lượng; lượng chất thải, khí thải; chiến lược môi (8) Môi trường trường và quan hệ với cộng đồng.3 Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp theo định hướng khách hàng TNXHDN định hướng khách hàng cũng bao gồm bốn thành phần là trách nhiệm kinh tế, trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm đạo đức và trách nhiệm từ thiện.