Đặt vấn đề Ở Tp.Hồ Chí Minh chưa có các nghiên cứu các vấn đề liên quan do tác động của biến đổi khí hậu đến khu dân cư tập trung và dân cư phía Nam Tp.Hồ chí Minh mà mới tập trung cho nghiên cứu về cơ sở hạ tầng và vấn đề ngập úng ở vùng trung tâm cũng như vấn đề cấp nước, thoát nước, xử lý chất thải… Khu vực này là khu vực thấp nhất thành phố và chịu tác động nhiều nhất nên việc nghiên cứu ảnh hưởng do Biến đổi khí hậu, nước biển dâng đến khu dân cư, vùng dân cư phía Nam là rất cần thiết. Vì sẽ đáp ứng được một số vấn đề quan trọng và cần thiết sau: Thực hiện theo đúng chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó với biến đổi khí hậu theo quyết định 158/QĐ/TTg ngày 2/12/2008 của Thủ tướng Chính phủ: Về đánh giá tác động của biến đổi khí hậu: - Tiếp tục cập nhật các kịch bản biến đổi khí hậu ở Việt Nam, đặc biệt là nước biển dâng. - Hoàn thành việc đánh giá tác động của biến đổi khí hậu, đặc biệt là nước biển dâng đến các lĩnh vực, ngành và địa phương. Xác định các giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu - Hoàn thành việc xây dựng các giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu đối với các lĩnh vực, ngành và địa phương.
Các nghiên cứu về ảnh hưởng do BĐKH đã cho thấy tác động rất mạnh mẽ đến các khu dân cư và đã đề xuất được các tiêu chí cụ thể. Liên quan về tác động của biến đổi khí hậu nhất là tác động do nước biển dâng, một nghiên cứu của JICA (2002) về các tác động do ngập úng ở thành phố Hồ Chí Minh đã cho thấy: - Thiệt hại do ngập đối với các hộ kinh doanh mặt tiền đường khoảng 81 triệu đồng/năm. 1 - Thiệt hại thu nhập lên đến 42 triệu đồng/người/năm vào năm 2020. - Theo thông tin của Sở Y tế, tỷ lệ số người bị nhiễm bệnh do nguồn nước ô nhiễm là 28,22%, gây thiệt hại khoảng 27.000 đồng/người/ngày.
Theo nghiên cứu của WB, mực nước biển đã dâng lên khoảng 20 cm so với cách đây 10 năm. Hồ Chí Minh, các dấu hiệu của biến đổi khí hậu đã và đang làm cho thời tiết ngày càng diễn biến phức tạp, thiên tai, bão lũ, hạn hán xảy ra thường xuyên, nước ngọt khan hiếm, năng suất nông nghiệp giảm, các hệ sinh thái bị phá vỡ và bệnh tật gia tăng. Về lượng mưa cũng có những thay đổi khắc nghiệt, lượng mưa cao hơn (nhiều trận mưa trên 400m), thời gian mưa khéo dài… tác động của biến đổi khí hậu là rất lớn và 06 lĩnh vực được xem như là chịu tác động chủ yếu có liên quan mật thiết với các vấn đề khu dân cư tập trung (đô thị), dân số và các vấn đề về dân số là [1]: - Đất đai: diện tích, phân bố cơ cấu sử dụng đất, các công trình ven biển và độ cao so với mực nước biển. - Dân số: tổng dân số, cơ cấu dân số, trình độ dân trí và phân bố dân số.
- Tổng sản phẩm nội địa: tổng sản phẩm và phân bố theo các ngành. - Phạm vi đô thị: diện tích đất đô thị, dân số và phân bố dân cư khu đô thị. - Sản xuất nông nghiệp: diện tích đất nông nghiệp, cơ cấu sản xuất và sản lượng nông nghiệp, tổng sản phẩm sản xuất nông nghiệp. - Đất ngập nước: diện tích đất ngập nước, các hoạt động kinh tế xã hội và hệ sinh thái ở vùng đất ngập nước.
Đứng trước những tác động đáng kể do biến đổi khí hậu, một nghiên cứu của ADB [2] cũng chỉ ra các giải pháp thích vối BĐKH của TP.HCM như: 2 - Về giao thông: Cần có giải pháp thực hiện đồng bộ các công trình giao thông về đường, cầu, hệ thống cống và dây điện ngầm, hệ thống đê và đường cao. Xây dựng và đảm bảo hệ thống vận chuyển công cộng như tàu điện, metro. - Về cấp thoát nước: Quản lý tốt các nguồn nước quan trọng có tính chiến lược, các khu vực đất phát triển cần được thể hiện quy hoạch nguồn nước đến năm 2050 đảm bảo cung cấp nước, cần thiết kế đạt tiêu chuẩn đối với nguồn cấp nước và thoát nước thải. - Về năng lượng: Xác định nhu cầu sử dụng năng lượng và tiếp tục phát triển mở rộng nguồn cung cấp năng lượng.
- Về sức khỏe cộng đồng: Thực hiện kế hoạch kiểm soát sức khỏe cộng đồng, thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường và thực hiện kiểm soát dịch bệnh ở những vùng mới phát triển. Xuất phát từ những lý do trên việc triển khai nghiên cứu đề tài “Đánh giá ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến khu dân cư ở phía Nam thành phố Hồ Chí Minh theo 04 tiêu chí của Ngân hàng phát triển châu Á và 06 tiêu chí của Ngân hàng thế giới” giúp các nhà quản lý, các nhà hoạch định chính sách và các nhà nghiên cứu có cách nhìn bao quát hơn về ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến khu dân cư ở phía Nam thành phố Hồ Chí Minh, từ đó đưa ra các quyết sách hợp lý nhằm thích ứng và đối phó với vấn đề này phục vụ mục tiêu phát triển bền vững. Đề tài này kết hợp cả 2 bộ tiêu chí để đánh giá vì mỗi bộ tiêu chí có phần hay riêng, chúng bổ sung và hỗ trợ nhau để các bước đánh giá của đề tài đầy đủ và chính xác nhất. Mục tiêu nghiên cứu 2.
Mục tiêu tổng quát Đánh giá được những ảnh hưởng do tác động của biến đổi khí hậu đến các khu dân cư ở vùng phía Nam thành phố Hồ Chí Minh. Mục tiêu cụ thể Đánh giá được tác động do biến đổi khí hậu đến các khu dân cư vùng phía Nam thành phố (theo 04 tiêu chí của ADB: Giao thông, cấp thoát nước, năng lượng, sức khỏe cộng đồng và 06 tiêu chí của WB: Đất đai, dân số, tổng sản phẩm nội địa, phạm vi đô thị, sản xuất nông nghiệp, đất ngập nước), sự tổn thương của các khu dân cư, dân số do tác động bởi biến đổi khí hậu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Tiêu chí đánh giá: theo 06 tiêu chí của WB (đất đai, dân số, GDP, phạm vi đô thị, sản xuất nông nghiệp, đất ngập nước) và 04 tiêu chí của ADB (giao thông, cấp thoát nước, năng lượng, sức khỏe cộng đồng).
Đối tượng: khu dân cư và dân cư vùng phía Nam TP. Phạm vi nghiên cứu Phạm vi không gian: gồm 05 quận huyện phía Nam thành phố là quận 7, quận 8, Bình Tân và huyện Bình Chánh, Nhà Bè. Phạm vi thời gian: theo kịch bản BĐKH, NBD cho Việt Nam và TP.HCM đến 2070 và Quy hoạch tổng thể phát triển KTXH thành phố [3]. Cách tiếp cận trong nghiên cứu Chứng minh ảnh hưởng của biến đổi khí hậu tác động đến khu dân cư và dân cư dựa trên cơ sở đánh giá mức độ tổn thương một cách định lượng phân chia theo mức độ tổn thương (thang điểm về chỉ số tổn thương) Cung cấp các dữ liệu về biến đổi khí hậu và mức độ tổn thương của khu dân cư và dân cư ở vùng phía Nam thành phố bằng số liệu và bản đồ tương ứng.
Ý nghĩa thực tiễn của đề tài Đánh giá sự tổn thương của các khu dân cư vùng phía Nam dưới tác động bởi biến đổi khí hậu bằng chỉ số tổn thương trên cơ sở mối tương quan giữa các yếu tố tác động do biến đổi khí hậu với các thông số đánh giá chọn lọc. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan các công trình nghiên cứu 1. Nghiên cứu trong nước Một trong những nghiên cứu đầu tiên quan trọng về ảnh hưởng do tác động của BĐKH đến cơ sở hạ tầng của TP.HCM [4] do GS.TS Nguyễn Kỳ Phùng thực hiện. Kết quả nghiên cứu của báo cáo đã xây dựng được kịch bản BĐKH theo các mức phát thải khác nhau và đánh giá được các ảnh hưởng đến các lĩnh vực chủ yếu của cơ sở hạ tầng như sử dụng đất, giao thông, tài nguyên nước, số dân bị ảnh hưởng… Một trong những kết quả quan trọng đáng chú ý của nghiên cứu có liên quan đến đề tài là xây dựng kịch bản BĐKH và đánh giá ảnh hưởng đến số lượng người dân bị ảnh hưởng bởi ngập (khoảng 120.000 người đối với kịch bản A1FI) [4].
Ngoài ra kết quả nghiên cứu cũng chỉ ra một số ảnh hưởng liên quan đến các vấn đề thuộc khu dân cư, dân cư như giao thông, cấp thoát nước nhưng chưa chi tiết. Chiều dài của các đuờng giao thông trong vùng ngập (km) [4] Các kịch bản Các mốc thời gian Cao A1FI Trung bình B2 2020 949,099 938,246 2030 1011,789 986,16 2070 1494,136 1362,516 Một nghiên cứu khác có liên quan đến các vấn đề cơ sở hạ tầng của TP.HCM do ảnh hưởng bởi BĐKH, chủ yếu là ngiên cứ về sự ngập úng do lũ của ADB [5]. Kết quả của nghiên cứu này đã đưa ra mức độ ngập theo kịch bản A2 với các tình huống ngập bình thường và ngập cực đoan trong hiện trạng (2009) và dự báo đến 2050. Kết quả như sau: 6 Bảng 1.
Hiện trạng ngập và dự báo đến 2050 do BĐKH ở TP.885 % diện tích bị ảnh hưởng 54% 68% 61% 71% Nghiên cứu này cũng đã đánh giá và đưa ra 04 tiêu chí cho đánh giá ảnh hưởng và khả năng đáp ứng đối với ảnh hưởng do tác động của BĐKH của TP.HM là Giao thông, Cấp thoát nước, Năng lượng và Sức khỏe cộng đồng. Một trong những kết quả đáng chú ý có liên quan đến đề tài là nghiên cứu đã dự báo ngập úng đến năm 2050 gây ảnh hưởng rất lớn đến đất nông nghiệp, đất ở và các hộ nghèo như [6]: - Gần 60% diện tích đất nông nghiệp ở Cần Giờ, Bình Chánh, Nhà bè bị ảnh hưởng. - Khoảng gần 62% dân số đô thị chịu ảnh hưởng bởi lũ lụt cực đoan. - 39% hộ nghèo bị ảnh hưởng và khoảng 57% hộ nghèo bị tác động do sự chưa có các công trình kiểm soát lũ lụt.
Một nghiên cứu khác có liên quan đến sự ảnh hưởng do tác động của các công trình chống ngập úng [5] cũng đã đưa ra một số kết quả liên quan đến ảnh hưởng do sự ngập úng (do tác động của NBD) đến người dân khu vực quận 7 và Nhà Bè là: - 81,5% các hộ gia đình bị ngập nước thường xuyên phải chuyển đồ lên cao để tránh hư hại vì ngập nước. - 21,2% người dân cho rằng chi phí cho chống ngập là rất tốn kém.