Tổng quan nghiên cứu

Du lịch Việt Nam trước đại dịch từng là ngành kinh tế mũi nhọn với tỷ trọng đóng góp đạt gần 7% GDP vào năm 2019, ghi nhận mức tăng gấp 1,11 lần so với giai đoạn năm 2015. Tuy nhiên, sự xuất hiện bất ngờ của đại dịch COVID-19 từ đầu năm 2020 đã tạo nên cú sốc đứt gãy đối với toàn bộ chuỗi cung ứng dịch vụ. Báo cáo từ Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chỉ rõ ngành du lịch nước ta chịu tổn thất nặng nề khi doanh thu bị mất đi khoảng 23 tỷ USD trong năm 2020, kéo theo sự sụt giảm 80% lượng khách quốc tế và 50% lượng khách nội địa. Tại các khu bảo tồn thiên nhiên, cộng đồng dân cư vùng đệm sống dựa vào dịch vụ du lịch sinh thái là nhóm đối tượng chịu tổn thương sâu sắc nhất trước sự ngưng trệ của dòng chảy du khách. Vấn đề nghiên cứu then chốt được đặt ra là nhận diện và đo lường những đứt gãy trong các nguồn lực sinh kế hộ gia đình, qua đó kiến tạo giải pháp phục hồi thích ứng bền vững.

Đề tài tập trung phân tích và đánh giá toàn diện ảnh hưởng của đại dịch COVID-19 đến các nguồn vốn sinh kế của các hộ dân kinh doanh du lịch, trọng tâm là dịch vụ lưu trú và ăn uống, tại vùng đệm Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng, tỉnh Quảng Bình. Nghiên cứu xác lập phạm vi không gian khảo sát tại huyện Bố Trạch, nơi tập trung nhiều điểm tham quan và cơ sở dịch vụ lưu trú nhất của vườn quốc gia, với phạm vi thời gian thu thập số liệu thứ cấp giai đoạn 2020-2022 và số liệu sơ cấp thực địa vào cuối năm 2022. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài được lượng hóa rõ rệt khi lượng khách đến Phong Nha – Kẻ Bàng giảm mạnh từ 383 nghìn lượt năm 2020 xuống chỉ còn 99 nghìn lượt năm 2021. Kết quả nghiên cứu là căn cứ khoa học trực tiếp hỗ trợ chính quyền địa phương tái thiết sinh kế và nâng cao năng lực chống chịu cho hơn 3.000 lao động địa phương sau khủng hoảng dịch bệnh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng sự kết hợp chặt chẽ giữa hai nền tảng lý thuyết chủ đạo trong quản lý kinh tế và sinh kế nông thôn. Trọng tâm là Khung sinh kế bền vững do Cơ quan Phát triển Quốc tế Vương quốc Anh (DFID) xây dựng, xác định sinh kế được tạo lập từ sự tương tác của năm nguồn vốn tài sản: nguồn vốn con người, nguồn vốn vật chất, nguồn vốn tài chính, nguồn vốn tự nhiên và nguồn vốn xã hội. Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp Lý thuyết tổn thương sinh kế được phát triển bởi Chambers và Conway (1991) cùng các mở rộng của Ellis (2000) và Blaikie (1987), phân tích tổn thương qua ba khía cạnh cấu thành gồm tính dễ bị tổn thương, mức độ phơi nhiễm và năng lực thích ứng của hệ thống kinh tế hộ.

Mô hình nghiên cứu đề xuất cụ thể hóa đại dịch COVID-19 như một cú sốc vĩ mô làm gián đoạn bối cảnh sinh kế, tác động trực tiếp lên 24 chỉ báo thuộc 5 nguồn vốn của các hộ kinh doanh du lịch. Trong khuôn khổ lý thuyết này, bốn khái niệm nền tảng được định hình thống nhất: sinh kế bền vững là năng lực đối phó và phục hồi sau áp lực mà không làm cạn kiệt tài nguyên; tổn thương sinh kế phản ánh mức độ suy giảm các nguồn tài sản trước biến cố; hộ kinh doanh du lịch là mô hình kinh tế cá nhân hoặc gia đình có quy mô dưới 10 lao động theo Nghị định 78/2015/NĐ-CP; và vùng đệm vườn quốc gia là dải đất sinh thái bao quanh diện tích 123.326 ha rừng đặc dụng Phong Nha – Kẻ Bàng có chức năng ngăn chặn sự xâm hại tài nguyên.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hai kênh thông tin độc lập và bổ trợ lẫn nhau. Nguồn thứ cấp giai đoạn 2020-2022 được thu thập có hệ thống từ Niên giám thống kê huyện Bố Trạch, các báo cáo tổng kết của Ban Quản lý Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng và các nghiên cứu chuyên ngành liên quan. Nguồn dữ liệu sơ cấp được tác giả triển khai phỏng vấn trực tiếp bằng bảng câu hỏi cấu trúc trong khung thời gian từ tháng 9 đến tháng 12 năm 2022.

Tổng thể khảo sát gồm 2.042 cơ sở thương mại, lưu trú và ăn uống đang hoạt động trên địa bàn các xã vùng đệm huyện Bố Trạch vào năm 2022. Theo công thức tính mẫu Slovin với mức sai số cho phép 10%, cỡ mẫu tối thiểu cần đạt là 95 cơ sở. Ngoài ra, dựa trên tiêu chuẩn phân tích nhân tố khám phá EFA của Hair và cộng sự (2014) với tỷ lệ tối thiểu 5 mẫu trên 1 biến quan sát cho thang đo 24 biến, kích thước mẫu nghiên cứu bắt buộc phải đạt ít nhất 120 quan sát. Nhằm khắc phục các sai số do bảng hỏi không đạt chuẩn, tác giả đã tiến hành điều tra 150 hộ kinh doanh bằng phương pháp chọn mẫu thuận tiện và thu về 142 phiếu hợp lệ đưa vào phân tích, đạt tỷ lệ phản hồi giá trị 94,67%.

Quy trình phân tích dữ liệu được thực hiện khoa học thông qua phần mềm SPSS và Excel. Thống kê mô tả được sử dụng để phân loại mẫu và xác định các đặc trưng nhân khẩu học. Kiểm định độ tin cậy Cronbach's Alpha được tiến hành nhằm kiểm tra tính nhất quán nội tại và loại bỏ các biến rác không phù hợp. Phân tích nhân tố khám phá EFA được lựa chọn để cô đọng 24 biến quan sát thành các nhóm nhân tố tổn thương đặc trưng, phản ánh trung thực mức độ tác động của dịch bệnh đến từng nguồn vốn sinh kế. Cuối cùng, kiểm định phân tích phương sai một yếu tố One-way ANOVA được thực thi nhằm xác định sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm hộ theo quy mô và địa bàn kinh doanh.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, đại dịch COVID-19 đã gây ra sự đứt gãy nghiêm trọng nhất đối với nguồn vốn tài chính của các hộ dân. Lượng khách tham quan Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng sụt giảm từ 383 nghìn lượt năm 2020 xuống còn 99 nghìn lượt năm 2021, tương đương mức giảm 74,15%. Sự sụt giảm nhu cầu đột ngột này khiến dòng tiền của 100% hộ khảo sát bị tê liệt, trong khi 63,5% hộ gia đình ghi nhận mức giảm thu nhập từ 30% trở lên so với thời điểm trước dịch, đẩy các hộ vào tình trạng suy kiệt quỹ dự phòng tiết kiệm.

Thứ hai, nguồn vốn con người chứng kiến sự đứt gãy việc làm và sụt giảm lao động cục bộ. Số lao động phục vụ trong các cơ sở lưu trú và ăn uống tại huyện Bố Trạch năm 2020 chỉ còn 3.039 người, giảm tới 89% so với số liệu ghi nhận năm 2019. Trong các đợt bùng phát dịch năm 2021, có tới 98% lao động ngành dịch vụ du lịch tại địa phương bị mất việc hoặc bị cắt giảm giờ làm việc, buộc nhiều lao động trẻ phải chuyển hướng sang sản xuất nông nghiệp hoặc di cư tìm việc làm thời vụ.

Thứ ba, nguồn vốn vật chất bị hao mòn và đóng băng giá trị sử dụng. Khoảng 95% cơ sở lưu trú homestay và dịch vụ ăn uống tại các xã vùng đệm buộc phải đóng cửa hoàn toàn hoặc hoạt động cầm chừng trong các năm 2020 và 2021. Sự gián đoạn kéo dài khiến cơ sở hạ tầng phòng nghỉ, trang thiết bị bếp và phương tiện vận chuyển bị hư hại xuống cấp, kéo theo chi phí đầu tư bảo trì tái thiết tăng thêm ước tính khoảng 15% đến 20% khi mở cửa phục hồi vào năm 2022.

Thứ tư, nguồn vốn xã hội và nguồn vốn tự nhiên bộc lộ những trạng thái tương phản rõ rệt. Việc thực hiện giãn cách kéo dài làm suy giảm các tương tác mạng lưới kinh doanh liên kết giữa 142 hộ dân được khảo sát. Ngược lại, việc đóng cửa tạm thời giúp tài nguyên thiên nhiên trên diện tích 342.570,89 ha vùng đệm có thời gian phục hồi sinh thái, tạo điều kiện thuận lợi để địa phương tái cấu trúc các dòng sản phẩm du lịch xanh sau đại dịch.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi khiến các hộ kinh doanh du lịch vùng đệm chịu tổn thương sâu sắc xuất phát từ cơ cấu sinh kế đơn điệu và tính chất siêu nhỏ của mô hình kinh tế hộ. Hầu hết các hộ đều hoạt động với quy mô dưới 10 lao động theo Nghị định 78/2015/NĐ-CP, khả năng tự tích lũy tài chính mỏng và năng lực dự báo rủi ro hạn chế. Khi biến cố kéo dài trên 24 tháng, việc chịu trách nhiệm vô hạn bằng toàn bộ tài sản đã đẩy các chủ hộ vào thế bị động hoàn toàn. So sánh với các nghiên cứu tại các trung tâm du lịch lớn ở miền Trung như Đà Nẵng, nơi thiệt hại toàn ngành năm 2020 lên tới 26.000 tỷ đồng và 62,5% lao động tạm ngừng việc, có thể thấy các hộ gia đình nông thôn tại vùng đệm Phong Nha chịu ảnh hưởng trầm trọng hơn do thiếu các mạng lưới an sinh xã hội chính thức và phương án kinh tế thay thế.

Nhằm tăng tính trực quan cho các phát hiện, dữ liệu tổn thương 5 nguồn vốn sinh kế có thể được biểu diễn trực quan hóa bằng một biểu đồ mạng nhện đa trục trong báo cáo. Biểu đồ mạng nhện sẽ phản ánh độ co rút rõ rệt của trục vốn tài chính và vốn con người trước và sau dịch bệnh trên thang đo Likert 5 mức độ. Song song đó, bảng tổng hợp kiểm định One-way ANOVA có thể được thiết lập nhằm so sánh sự khác biệt đánh giá tổn thương giữa các địa phương, làm nổi bật sự chênh lệch giữa Thị trấn Phong Nha có mật độ dân số 219 người/km2 với xã miền núi Thượng Trạch chỉ đạt mật độ 20 người/km2. Cách thức trình bày này giúp các nhà hoạch định chính sách nắm bắt ngay lập tức địa bàn và khía cạnh nguồn vốn cần ưu tiên can thiệp.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, phục hồi và tái thiết nguồn vốn tài chính thông qua chính sách nới lỏng tín dụng và trợ cấp kinh tế. Ngân hàng Chính sách Xã hội phối hợp với Chi nhánh Ngân hàng Nhà nước tỉnh Quảng Bình cần triển khai gói vay ưu đãi lãi suất thấp hơn từ 2% đến 3% so với thị trường cho 100% hộ kinh doanh du lịch vùng đệm bị thiệt hại trong giai đoạn 2024-2025. Mục tiêu hành động nhằm giúp các cơ sở phục hồi tối thiểu 80% quy mô dòng tiền lưu động, giải quyết dứt điểm các khoản nợ đọng vật chất phát sinh từ đại dịch.

Thứ hai, nâng cấp và nâng cao năng lực thích ứng cho nguồn vốn con người. Ủy ban nhân dân huyện Bố Trạch chủ trì phối hợp với Sở Du lịch tỉnh Quảng Bình tổ chức 12 lớp đào tạo kỹ năng số, nghiệp vụ tiếp thị trực tuyến và quản trị rủi ro cho tối thiểu 1.500 lao động du lịch địa phương trong giai đoạn 2024-2026. Chương trình hướng tới chuẩn hóa chất lượng phục vụ, giúp 100% người tham gia có khả năng tự vận hành các kênh bán phòng trực tuyến và thích ứng với biến động thị trường.

Thứ ba, cải tạo và chuyển đổi xanh nguồn vốn vật chất tại các cơ sở kinh doanh. Các chủ hộ kinh doanh dịch vụ lưu trú và ăn uống cần chủ động đầu tư, nâng cấp trang thiết bị buồng phòng, tích hợp các giải pháp thanh toán không dùng tiền mặt và công nghệ vệ sinh an toàn dịch tễ. Kế hoạch đề ra đến quý IV năm 2025 là đạt tối thiểu 70% cơ sở homestay tại Thị trấn Phong Nha đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn lưu trú xanh thân thiện với môi trường tự nhiên.

Thứ tư, khai thác bền vững nguồn vốn tự nhiên gắn với củng cố mạng lưới vốn xã hội. Ban Quản lý Vườn quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng phối hợp cùng Hiệp hội Du lịch địa phương xây dựng 3 chuỗi liên kết trải nghiệm du lịch nông nghiệp sinh thái tại các xã vùng đệm, bảo vệ nghiêm ngặt 123.326 ha rừng đặc dụng. Sáng kiến này cần kết nối tối thiểu 500 hộ gia đình tham gia chia sẻ lợi ích sinh kế bền vững trong giai đoạn 2024-2027.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, cơ quan quản lý nhà nước về du lịch và chính quyền địa phương, đặc biệt là Sở Du lịch tỉnh Quảng Bình và Ủy ban nhân dân huyện Bố Trạch. Nghiên cứu cung cấp hệ thống dữ liệu thực chứng từ 142 hộ khảo sát, làm luận cứ thực tiễn tin cậy để ban hành các đề án phục hồi kinh tế du lịch và phân bổ nguồn lực hỗ trợ an sinh xã hội chính xác đến các nhóm yếu thế sau khủng hoảng dịch bệnh.

Thứ hai, ban quản lý các vườn quốc gia và các khu bảo tồn thiên nhiên trên toàn quốc. Luận văn cung cấp mô hình thực tiễn về cách thức quản lý sinh kế cộng đồng tại vùng đệm rộng 342.570,89 ha, giúp các nhà quản lý giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn hệ sinh thái rừng nhiệt đới với việc nâng cao chất lượng cuộc sống cho hơn 50.048 cư dân bản địa.

Thứ ba, các chủ hộ kinh doanh du lịch cá thể và các hợp tác xã du lịch cộng đồng. Thông qua các phát hiện về 5 nguồn vốn sinh kế, các chủ hộ có thể nhận thức rõ ràng những hạn chế nội tại của mô hình kinh doanh dưới 10 lao động, từ đó chủ động xây dựng phương án dự phòng tài chính và đa dạng hóa nguồn thu để giảm thiểu rủi ro từ các cú sốc bất khả kháng.

Thứ tư, giảng viên, học viên cao học và các viện nghiên cứu kinh tế - xã hội. Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị trong việc vận dụng Khung sinh kế bền vững DFID kết hợp phương pháp chọn mẫu thuận tiện, kiểm định Cronbach's Alpha và phân tích nhân tố khám phá EFA trong các nghiên cứu kinh tế nông thôn trước các tác động vĩ mô phức tạp.

Câu hỏi thường gặp

Khung sinh kế DFID áp dụng trong luận văn đánh giá những khía cạnh nào? Luận văn vận dụng khung sinh kế DFID để đo lường toàn diện 5 nguồn vốn cốt lõi gồm con người, tài chính, vật chất, tự nhiên và xã hội. Dựa trên số liệu thu thập từ 142 hộ kinh doanh tại huyện Bố Trạch, nghiên cứu chứng minh nguồn vốn tài chính và nguồn vốn con người chịu mức độ tổn thương sâu sắc nhất khi có tới 89% việc làm trong ngành dịch vụ bị cắt giảm trong giai đoạn 2020-2021.

Đại dịch COVID-19 tác động mạnh nhất đến nguồn vốn sinh kế nào của các hộ dân? Nguồn vốn tài chính chịu ảnh hưởng nặng nề nhất do sự sụt giảm nghiêm trọng của lượng khách du lịch đến Phong Nha, từ 383 nghìn lượt năm 2020 xuống còn 99 nghìn lượt năm 2021. Hoạt động kinh doanh ngưng trệ khiến 100% hộ dân mất nguồn thu từ hoạt động lưu trú phi nông nghiệp, trong khi chi phí sinh hoạt gia đình và bảo trì tài sản vẫn không ngừng gia tăng.

Quy mô mẫu khảo sát 142 hộ có đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy khoa học không? Cỡ mẫu 142 hộ hoàn toàn đáp ứng các tiêu chuẩn thống kê học thuật. Quy mô này vượt xa mức tối thiểu 95 mẫu tính theo công thức Slovin từ tổng thể 2.042 cơ sở tại huyện Bố Trạch. Ngoài ra, con số 142 mẫu cũng thỏa mãn đầy đủ yêu cầu tối thiểu 120 mẫu của tiêu chuẩn phân tích nhân tố khám phá EFA với tỷ lệ 5 quan sát trên 1 biến cho 24 biến thành phần.

Vì sao cư dân kinh doanh du lịch tại vùng đệm Phong Nha lại đặc biệt dễ bị tổn thương? Cộng đồng dân cư vùng đệm với mật độ dân số trung bình khoảng 30 người trên một km2 có cơ cấu kinh tế phụ thuộc gần như tuyệt đối vào luồng du khách tham quan hang động. Do diện tích đất sản xuất nông nghiệp hạn chế và các quy định nghiêm ngặt bảo vệ 123.326 ha rừng đặc dụng, khi 95% cơ sở du lịch phải đóng cửa, người dân không có phương án sinh kế thay thế ngay lập tức.

Đâu là giải pháp căn cơ giúp các hộ kinh doanh thích ứng bền vững trong tương lai? Giải pháp cốt lõi là đa dạng hóa cơ cấu sinh kế kết hợp chuyển đổi số trong kinh doanh du lịch cộng đồng. Chính quyền địa phương cần hỗ trợ lãi suất từ 2% đến 3% cho 100% hộ tiếp cận vốn vay ưu đãi, đồng thời đào tạo nâng cao năng lực số cho 1.500 lao động để phát triển các sản phẩm du lịch nông nghiệp sinh thái gắn với văn hóa bản địa.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa cơ sở lý luận vững chắc về Khung sinh kế bền vững DFID trong bối cảnh ứng phó với khủng hoảng y tế công cộng quy mô toàn cầu.
  • Khảo sát thực địa 142 hộ kinh doanh tại vùng đệm huyện Bố Trạch đã phản ánh chân thực mức độ tổn thương sâu sắc của 5 nguồn vốn sinh kế hộ gia đình.
  • Sự sụt giảm 74,15% lượng khách tham quan giai đoạn 2020-2021 được lượng hóa chính xác là nguyên nhân trực tiếp làm tê liệt nguồn vốn tài chính và lao động việc làm địa phương.
  • Đề tài đề xuất thành công 4 nhóm giải pháp chiến lược gắn liền với các chỉ tiêu định lượng cụ thể và xác định rõ chủ thể thực hiện trong giai đoạn phục hồi.
  • Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống luận cứ khoa học tin cậy giúp các cơ quan quản lý ban hành chính sách thích ứng linh hoạt và bền vững cho cộng đồng vùng di sản.

Về mặt đóng góp chính, công trình đã lấp đầy khoảng trống dữ liệu thực chứng về tính tổn thương sinh kế của mô hình hộ kinh doanh du lịch cá thể quanh di sản thiên nhiên thế giới. Về lộ trình triển khai tiếp theo, giai đoạn 2024-2026 cần tập trung hoàn tất việc giải ngân các gói tín dụng ưu đãi và chuẩn hóa kỹ năng số cho lực lượng lao động địa phương. Các cấp chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng người dân cần nhanh chóng liên kết hành động để kiến tạo một hệ thống sinh kế du lịch Phong Nha – Kẻ Bàng tự cường và phát triển thịnh vượng.