Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ÁN PHÍ DÂN SỰ 1. KHÁI NIỆM VÀ Ý NGHĨA CỦA ÁN PHÍ DÂN SỰ 1. Khái niệm án phí dân sự Theo Đại từ điển tiếng Việt do nhà xuất bản văn hóa thông tin năm 1998 thì: "Án phí là số tiền chi phí cho việc xét xử một vụ án" [36]. Nếu định nghĩa án phí dân sự theo Đại Từ điển tiếng Việt thì không thể hiện được bản chất của việc thu án phí dân sự.
Mục đích của án phí dân sự là để đương sự có trách nhiệm đóng góp một khoản tiền nhất định, hợp lý cho Nhà nước khi Tòa án tiến hành giải quyết các vụ án dân sự, chứ không phải buộc đương sự trả toàn bộ chi phí cho việc Tòa án giải quyết một vụ án dân sự. Tùy theo tính chất của mỗi loại vụ án, hay thời điểm nhất định, pháp luật quy định đương sự nộp tiền án phí dân sự cho phù hợp. Hơn nữa nếu hiểu đơn thuần án phí "là số tiền chi phí cho việc xét xử một vụ án" thì án phí dân sự của các vụ án dân sự phải thu khác nhau theo từng vụ án. Theo Từ điển Luật học thì án phí được hiểu như sau: "Án phí là khoản chi phí về xét xử một vụ án mà đương sự phải nộp trong mỗi vụ án do cơ quan có thẩm quyền quy định" [34, tr.
Như vậy, theo định nghĩa này thì án phí là khoản tiền chi phí về xét xử một vụ án mà đương sự phải nộp vào ngân sách nhà nước do cơ quan có thẩm quyền quy định. Căn cứ vào tính chất của mỗi loại vụ án mà cơ quan có thẩm quyền quy định số tiền án phí dân sự đương sự phải nộp mà không căn cứ vào chi phí thực cho việc giải quyết một vụ án dân sự cụ thể. Trên cơ sở các quy định này của cơ quan có thẩm quyền mà Tòa án quyết định số tiền án phí đương sự trong mỗi vụ án dân sự cụ thể phải nộp. Tuy nhiên, nếu án phí là một khoản chi phí về xét xử… do cơ quan có thẩm quyền quy định thì ở mỗi vụ án sẽ có một quyết định về án phí khác nhau, như vậy, xét về mặt thực tiễn thực hiện 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com là rất khó khăn vì sẽ không thể có một định mức án phí dân sự thống nhất để áp dụng khi Tòa án giải quyết các vụ án.
Theo quy định tại Điều 1 Bộ luật Tố tụng dân sự thì vụ việc dân sự bao gồm: Vụ án dân sự và việc dân sự. Án phí dân sự là khoản tiền mà đương sự phải nộp khi Tòa án giải quyết vụ án dân sự. Còn đối với việc dân sự thì khoản tiền đương sự nộp được gọi là lệ phí. Vụ án dân sự được hiểu là các tranh chấp về dân sự phát sinh từ các quan hệ pháp luật dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động được Tòa án thụ lý giải quyết theo trình tự, thủ tục do Bộ luật Tố tụng dân sự quy định.
Việc dân sự là việc cá nhân, cơ quan, tổ chức không có tranh chấp, nhưng có yêu cầu Tòa án công nhận một sự kiện pháp lý là căn cứ làm phát sinh quyền, nghĩa vụ dân sự, hôn nhân và gia đình kinh doanh, thương mại, lao động của mình hoặc của cá nhân, cơ quan, tổ chức khác; yêu cầu Tòa án công nhận cho mình quyền về dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động. Về nguyên tắc, án phí dân sự là một khoản tiền cụ thể mà đương sự trong vụ án dân sự phải nộp theo quy định pháp luật, do Tòa án áp dụng và cơ quan thi hành án thi hành. Như vậy, chủ thể phải nộp án phí dân sự chính là các đương sự và chỉ phát sinh nghĩa vụ nộp án phí khi bản án, quyết định của Tòa án giải quyết vụ án dân sự đó có hiệu lực pháp luật và được cơ quan thi hành án thi hành. Chủ thể phải nộp án phí được xác định theo các trường hợp như sau: khi có tranh chấp thì ai là người thua kiện người đó phải nộp án phí; đối với trường hợp yêu cầu chia tài sản chung thì người nào được chia tài sản người đó phải nộp án phí tương ứng với phần tài sản được phân chia; còn trong trường hợp yêu cầu ly hôn thì ai là người khởi kiện vụ án ly hôn thì người đó sẽ phải nộp án phí.
Án phí dân sự bao gồm có án phí dân sự sơ thẩm và án phí dân sự phúc thẩm. Sở dĩ có sự phân chia như vậy là bởi vì pháp luật tố tụng dân sự Việt Nam thực hiện theo nguyên tắc chế độ hai cấp xét xử bao gồm có xét xử ở cấp sơ thẩm thực hiện đối với tất cả các vụ án 12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com dân sự và xét xử phúc thẩm khi bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật bị kháng cáo, kháng nghị theo quy định. Xét xử sơ thẩm là xét xử lần đầu vụ án dân sự, đồng thời giải quyết tất cả các vấn đề của vụ án, nên có thể nói rằng trình tự sơ thẩm là "thước đo" của quy định về mức án phí và nghĩa vụ chịu án phí. Xét xử phúc thẩm là xem xét những nội dung có kháng cáo, kháng nghị, nên việc xem xét án phí chỉ đặt ra đối với chủ thể có kháng cáo và cũng chỉ thu theo một số tiền nhất định.
Đối với việc xét lại bản án, quyết định theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm thì vấn đề án phí dân sự không được đặt ra bởi lẽ: Thứ nhất, khi một bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật mà phát hiện có sự vi phạm pháp luật hoặc tình tiết mới làm thay đổi căn bản nội dung của vụ án thì cần phải có một trình tự tố tụng để khắc phục các sai sót hoặc tình hình mới như trên. Thứ hai, khi tiến hành thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm thì Hội đồng giám đốc thẩm, tái thẩm có thể ra các loại phán quyết đó là: (1) "Không chấp nhận kháng nghị và giữ nguyên bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật". Trong trường hợp này thì án phí dân sự được giữ nguyên như trong bản án sơ thẩm, bản án phúc thẩm đã có hiệu lực pháp luật. (2) "Hủy toàn bộ hoặc một phần bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật để xét xử sơ thẩm lại, phúc thẩm lại".
Trong trường hợp này thì án phí dân sự sơ thẩm, phúc thẩm được tính lại theo kết quả xét xử sơ thẩm, phúc thẩm mới. (3) "Hủy bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật và giữ nguyên bản án, quyết định của Tòa án cấp dưới đã bị hủy hoặc bị sửa". Trường hợp này thì án phí sẽ được thực hiện theo bản án, quyết định của Tòa án cấp dưới được khôi phục lại hiệu lực theo quyết định giám đốc thẩm, tái thẩm. (4) "Hủy bản án, quyết định của Tòa án đã xét xử vụ án và đình chỉ giải quyết vụ án".
Như vậy, giám đốc thẩm, tái thẩm một vụ án không phải là một cấp xét xử và việc không đặt ra vấn đề án phí khi tiến hành trình tự tố tụng giám đốc thẩm, tái thẩm một vụ án là hoàn toàn hợp lý. Mặc dù như vậy nhưng án phí dân sự sơ 13 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com thẩm, án phí dân sự phúc thẩm có thể được quyết định lại tùy theo kết quả xét xử giám đốc thẩm, tái thẩm. Từ các phân tích ở trên, chúng ta có thể đưa ra định nghĩa về án phí dân sự như sau: Án phí dân sự là khoản tiền mà đương sự phải nộp vào ngân sách nhà nước khi Tòa án giải quyết vụ án dân sự và được thi hành khi bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật. Ý nghĩa của án phí dân sự Án phí nói chung và án phí dân sự nói riêng có ý nghĩa hết sức to lớn trong đời sống xã hội.
Đó là bởi Nhà nước ta là Nhà nước của dân, do dân và vì dân. Nhà nước ta với chủ trương xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, ngay từ khi mới độc lập thống nhất cả nước, ngày 01 tháng 6 năm 1976 khi ban hành Thông tư số 40-TATC quy định về việc thu án phí, lệ phí; Tòa án nhân dân tối cao cũng đã nhận định: Công tác xét xử và thi hành án trong những năm gần đây cho thấy là nhiều việc kiện vô căn cứ xảy ra ở nhiều nơi; trong nhiều viện kiện dân sự, nguyên đơn được triệu tập nhiều lần đến Tòa án để hòa giải hoặc điều tra nhưng nếu vắng mặt không có lý do chính đáng, Tòa án phải ra quyết định tạm xếp việc kiện; việc thi hành một số án dân sự hoặc án hình sự về khoản tiền phạt hay bồi thường thiệt hại cũng thường gặp nhiều khó khăn, gây phí tổn không cần thiết cho Tòa án và cho các đương sự khác. Tình hình nói trên sẽ được hạn chế nếu chúng ta có một chế độ án phí, lệ phí hợp lý [18, tr. Nói như vậy để khẳng định ý nghĩa, vai trò của các quy định về án phí Tòa án hiện nay.
Thứ nhất, Tòa án thực hiện chức năng xét xử một mặt là để bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, lợi ích của Nhà nước, nhưng mặt khác là để bảo vệ 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com các quyền và lợi ích hợp pháp của nhân dân. Trong điều kiện nước ta còn gặp nhiều khó khăn về kinh tế, việc pháp luật quy định đương sự phải chịu án phí là sự hỗ trợ chính đáng và quan trọng trong việc tăng nguồn thu cho ngân sách Nhà nước. Qua nguồn thu này, Nhà nước cũng có thể đầu tư nhiều hơn cho các cơ quan Nhà nước trong đó có Tòa án, góp phần nâng cao hiệu quả làm việc để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các đương sự, qua đó cũng nâng cao được hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước. Thứ hai, trong điều kiện kinh tế thị trường, hội nhập kinh tế quốc tế của nước ta, thực tế hiện nay các vi phạm pháp luật dân sự xâm phạm đến quyền và lợi ích của các chủ thể ngày càng nhiều, việc khởi kiện có căn cứ sẽ góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, bảo vệ được pháp chế xã hội chủ nghĩa.