chương 1. Khái niệm “triết luận” và một số thuật ngữ liên quan Ở góc độ chiết tự, khái niệm "triết luận" là sự kết hợp của hai từ “triết” và “luận”. Theo Từ điển Hán Việt (Thiều Chửu), “triết” có nghĩa là “sáng suốt, khôn”, "luận" là “bàn bạc, xem xét sự vật, rồi nói cho rõ phải trái” (“công luận”, “dư luận”, “bài luận”). Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên, 2007) giải nghĩa: “triết” là "thông minh, sáng suốt, hiểu rõ sự lý”, “luận” là “bàn về vấn đề gì, có phân tích lý lẽ”, như: luận về văn chương, luận về thời cuộc.
Từ điển Le Petit Robert (ấn bản 2012) cũng giải nghĩa “triết” là “lý trí, hiểu biết”. Như vậy, các nhà làm từ điển gần như đồng thuận về nghĩa của từ “triết” chỉ sự thông thái/ thông minh, sáng suốt và nghĩa của từ “luận” là: bàn bạc, trao đổi, tranh luận. Hai từ triết luận đi với nhau tạo nên nghĩa tổng thể là: luận bàn thông thái, sáng suốt. Tuy nhiên, cũng có thể hiểu “triết luận” để chỉ vấn đề vừa có tính tranh luận vừa chứa đựng sự thông thái, sáng suốt.
Theo quan điểm của luận án, khái niệm “triết luận” bao chứa cả hai nghĩa này: vừa chỉ cách diễn đạt có tính tranh luận và thông thái; vừa chỉ nội dung vấn đề có tính tranh luận và thông thái. Luận án sẽ căn cứ vào cả hai nghĩa này để xây dựng luận điểm nghiên cứu. Khái niệm “triết học”(Philosophy): Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên) định nghĩa ngắn gọn: Triết học là “Khoa học nghiên cứu về những quy luật chung nhất của của thế giới và sự nhận thức thế giới” [122; tr. Từ điển Tiếng Việt (nhóm biên soạn: Hoàng Long - Gia Huy - Quý An - 2007) định nghĩa : “Triết học là môn học chuyên tìm tòi cái gốc của vũ trụ và việc sinh sống của vạn vật (là một môn học nghiên cứu tìm hiểu nguyên lý vạn vật) [89; tr.
Từ điển bách khoa toàn thư mở định nghĩa “Triết học” là bộ môn nghiên cứu về “những vấn đề chung và cơ bản của con người, thế giới quan và vị trí của con người trong thế giới quan, những vấn đề có kết nối với chân lý, sự tồn tại, kiến thức, quy luật, ý thức và ngôn ngữ”. Cũng theo từ điển mở này, “Triết học được phân biệt với những môn khoa học khác bằng cách thức mà nó giải quyết những vấn đề trên, đó là ở tính phê 6 phán, phương pháp tiếp cận có hệ thống chung nhất và sự phụ thuộc của nó vào tính duy lý trong việc lập luận”. Như vậy, khái niệm “triết học” đều được hiểu theo tinh thần chung: là một môn/ ngành khoa học nghiên cứu về những vấn đề cơ bản, chung nhất (mang tính quy luật) liên quan đến con người. Vì vậy, triết học chính là hệ thống tri thức lý luận chung nhất của con người về thế giới trong đó có con người.
Bản chất của triết học là tiếp cận vấn đề theo hệ thống chung nhất và giải quyết vấn đề trên tinh thần duy lý mang tính phản biện. Đó là lý do, trong thuật ngữ cổ của cả phương Đông lẫn phương Tây, thuật ngữ "triết" đều hàm nghĩa "trí tuệ, thông thái". Khái niệm “triết lý”: Theo Từ điển Tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên), triết lý là “Lý luận triết học” hoặc “thuyết lý về những vấn đề nhân sinh xã hội”. Phạm Xuân Nam, tác giả của cuốn Triết lý phát triển ở Việt Nam - mấy vấn đề cốt yếu, Nxb KHXH, định nghĩa: Triết lý là những tư tưởng có tính triết học (tức là sự phản ánh đã đạt đến trình độ sâu sắc và khái quát cao) được con người rút ra từ cuộc sống của mình và chỉ dẫn, định hướng cho hành động của con người; là kết quả của sự suy ngẫm, chiêm nghiệm và đúc kết thành những quan điểm, luận điểm, phương châm cơ bản và cốt lõi nhất về cuộc sống cũng như về hoạt động thực tiễn rất đa dạng của con người trong xã hội [100; tr.
Như vậy, khái niệm “triết lý” khá gần gũi với khái niệm khái niệm “triết luận”, dễ hiểu vì sao hai khái niệm này vẫn được dùng như nhau. Ở phương Tây, không có sự tách bạch về hai thuật ngữ triết luận và triết lý vì đều được diễn đạt bằng "philosophie", có nguồn gốc từ nguyên là "Philosophia", nghĩa là "yêu thích sự thông thái". Ở Việt Nam, hai thuật ngữ có sự khác nhau chút ít về diễn đạt, chẳng hạn, “triết lý” thiên về sắc thái suy tưởng, khái quát, “triết luận” thiên về tính chất luận giải, luận bàn. Nhìn chung, cả hai thuật ngữ “triết lý” và “triết luận” đều diễn đạt sắc thái nghĩa: suy tưởng, luận bàn về những vấn đề mang chiều sâu triết học hoặc luận bàn một cách trí tuệ, thông thái những vấn đề có tầm triết học.
Luận án sử dụng thuật ngữ “triết luận” với dụng ý nhằm nhấn mạnh cả hai yếu tố: “triết” (thông thái, trí tuệ) và “luận” (luận giải, bàn bạc) bởi thuật ngữ này sẽ thích hợp hơn khi nghiên cứu đặc điểm bút pháp của Nguyễn Minh Châu và Nguyễn Khải. 7 Phong cách, bút pháp Nguyễn Minh Châu và Nguyễn Khải giàu tính triết luận, nghĩa là vừa trí tuệ, thông thái vừa mang tính luận giải, bàn bạc. Phẩm chất đặc điểm này bộc lộ ở cả nội dung và hình thức, ở tất cả các phương diện thể loại của tác phẩm. Vị trí của yếu tố triết luận trong tác phẩm văn chương Văn chương, với ưu thế nổi bật là sử dụng công cụ ngôn ngữ nên được lựa chọn/ tìm đến để bộc lộ nhu cầu triết luận rõ nhất và cũng phong phú nhất.
Song, văn chương thiên về phạm trù nghệ thuật, tư duy văn chương chủ yếu là tư duy hình tượng; triết học thiên về phạm trù khoa học, tư duy triết học là tư duy trừu tượng. Văn chương được dẫn dắt bởi tình cảm, cảm xúc; triết học được triển khai bằng lý trí, logic. Mặc dầu vậy, hai “ngành” thuộc hai phạm trù tưởng rất đối lập này lại có những liên hệ, gặp gỡ rất thú vị. Ở thời “văn - sử - triết bất phân” người ta dường như đã đồng nhất hai phạm trù ấy với nhau, “buộc” chúng lẫn vào nhau không có ranh giới.
Nhiều nhà thơ, nhà soạn kịch cổ đại đồng thời nhà những triết gia: Platon, Aristotle, Socrates, Sophocle, Lão Tử, Khổng Tử v. Có quan điểm “nhất thống” triết học với văn chương bởi thời cổ đại các nhà tư tưởng/ nhà lập thuyết thường dùng văn chương để thuyết giáo, giảng Đạo. Những cuốn sách, bài thuyết ấy được gọi là sách Kinh, sách Thánh. Người viết lên những cuốn sách ấy gọi là thánh hiền.
Sách của họ viết ra gọi là sách Thánh Hiền. Quan điểm đào tạo và tuyển chọn người tài thời xưa là “văn võ song toàn”. Các sách “Tứ thư”, “Ngũ kinh” bao gồm tất cả các lĩnh vực để người ra làm quan sau này không chỉ am tường phép trị nước an dân mà còn giỏi văn chương. Tư tưởng “văn - sử - triết bất phân” kéo dài hàng nghìn năm suốt thời trung đại với quan điểm đề cao: “dĩ thi thủ sĩ”, “văn dĩ tải đạo”, “thi ngôn chí”.
Tư duy hiện đại khu biệt hóa đặc trưng, chức năng của từng ngành, từng lĩnh vực, triết học và văn chương được tách ra và được khu biệt ở tính đặc trưng, đặc thù. Tuy nhiên, sự liên hệ, tác động ảnh hưởng giữa triết học với văn chương thì vẫn rất chặt chẽ. Triết học xuyên thấm vào văn chương ở chủ đề tư tưởng tác phẩm. Mối quan hệ này thực chất là mối liên hệ giữa nhận thức tư tưởng với cảm hứng sáng tạo.
Mỗi tác phẩm văn chương trước hết là một thông điệp văn hóa, thể hiện trí tuệ, chiều sâu, truyền thống văn hóa - văn minh của mỗi dân tộc. Nhân loại từng ngỡ ngàng trước tính triết lý - triết luận trong các kho tàng thần thoại, các pho sử thi cổ 8 điển của các dân tộc trên thế giới, như Thần thoại Hi Lạp, sử thi Iliat - Ôđixê, Thần thoại Trung Quốc, sử thi Mahabharata và Ramayana của Ấn Độ. Những kiệt tác văn chương của các cây bút lớn trên thế giới, như Faust của Goethe, Đôn Kihôtê của Cervantes, các vở bi kịch của Shakespeare, truyện ngắn của Jack London, O. cũng đồng thời là những công trình tư tưởng, giàu ý nghĩa triết lý nhân sinh, không chỉ hấp dẫn ở thời đại tác phẩm ra đời mà còn có có ý nghĩa với mọi thời đại bởi tư tưởng của các tác phẩm đã đạt tới những giá trị cốt lõi của chân - thiện - mỹ.
Văn học Việt Nam có thể tự hào góp phần cho văn học nhân loại những áng văn chương giàu trí tuệ: Mo Đẻ đất đẻ nước của người Mường, Xống chụ xon xao của người Thái, Truyện Kiều của Nguyễn Du v. Như vậy, yếu tố triết luận là khái niệm nhằm chỉ khía cạnh triết học tiềm ẩn và hiện diện trong một sáng tạo nghệ thật nào đó. Nó bao gồm cả nội dung và hình thức biểu hiện. Đó là những ý tưởng mang tầm triết học mang đậm tính chủ quan của chủ thể sáng tạo được thể hiện một cách nghệ thuật.
Tìm hiểu, nghiên cứu yếu tố triết lý - triết luận trong các tác phẩm văn chương là góp phần tìm hiểu bản sắc độc đáo và tầm vóc của mỗi nền văn hóa. Nghiên cứu yếu tố triết luận trong các tác phẩm văn chương cũng là tìm hiểu cốt cách tâm hồn, trí tuệ, nhân cách nhà văn, qua đó có thể đánh giá vị trí, cống hiến của nhà văn với cộng đồng nhân loại và nền văn học dân tộc mà nhà văn đó thuộc về. Yếu tố triết luận làm nên tư tưởng và tầm vóc tác phẩm, mang lại khoái cảm trí tuệ - thẩm mỹ cho độc giả. Mỗi nền văn hóa có cách ứng xử và thể hiện tính triết lý - triết luận khác nhau.
Các giai đoạn, thời kỳ của mỗi nền văn hóa cũng có cách ứng xử và biểu hiện khác nhau với yếu tố triết luận trong các tác phẩm, ấy là chưa kể, mỗi cá tính sáng tạo lại có cách thể hiện của riêng mình, vì vậy, tìm hiểu, đánh giá yếu tố triết luận trong tác phẩm văn chương luôn là một thách đố thú vị đối với giới nghiên cứu nói riêng, người đọc nói chung. Những dấu ấn đặc sắc của yếu tố triết luận trong văn chương nhân loại Như đã đề cập, triết luận tạo nên tầm vóc tư tưởng, hồn cốt tác phẩm. Tác phẩm lớn là tác phẩm mang chiều sâu triết học nhân bản, chứa đựng những triết luận nhân sinh soi sáng đến muôn đời. Văn học nhân loại đã từng trải qua/ chứng kiến những nền văn học và những tác giả, tác phẩm xuất chúng bởi tư tưởng triết luận nhân văn sâu sắc.