Nghiên cứu yếu tố tác động hành vi tuân thủ thuế TNCN hộ kinh doanh Dầu Tiếng

Nghiên cứu các yếu tố tác động đến hành vi tuân thủ thuế thu nhập cá nhân của hộ kinh doanh cá thể tại huyện Dầu Tiếng, tỉnh Bình Dương.

• Tác giả: Hắc Thị Bé
• Người hướng dẫn: Ts. Phạm Ngọc Dưỡng
• Trường học: Trường Đại học Thủ Dầu Một
• Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
• Đề tài: Nghiên cứu các yếu tố tác động đến hành vi tuân thủ thuế thu nhập cá nhân đối với hộ kinh doanh cá thể trên địa bàn huyện Dầu Tiếng, tỉnh Bình Dương
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Bình Dương

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
• DANH MỤC CÁC HÌNH, SƠ ĐỒ, ĐỒ THỊ
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Câu hỏi nghiên cứu
• 1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 1.5. Phương pháp nghiên cứu
• 1.6. Ý nghĩa thực tiễn của đề tài
• 1.7. Kết cấu của luận văn
• 2. Chương 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU
• 2.1. Các khái niệm liên quan
• 2.1.1. Khái niệm về thuế
• 2.1.2. Thuế thu nhập cá nhân
• 2.1.3. Đặc điểm thuế thu nhập cá nhân
• 2.1.4. Hộ kinh doanh cá thể
• 2.1.4.1. Khái niệm hộ kinh doanh cá thể
• 2.1.4.2. Đặc điểm hộ kinh doanh cá thể
• 2.1.5. Khái niệm Người nộp thuế
• 2.2. Lý thuyết về hành vi tuân thủ thuế
• 2.2.1. Khái niệm tuân thủ thuế
• 2.3. Các nhân tố tác động đến hành vi tuân thủ thuế
• 2.3.1. Các nhân tố về đặc điểm doanh nghiệp
• 2.3.2. Yếu tố về ngành kinh doanh
• 2.3.3. Các yếu tố về xã hội
• 2.3.4. Các yếu tố về kinh tế
• 2.3.5. Yếu tố liên quan đến hệ thống thuế
• 2.3.6. Các yếu tố thuộc về tâm lý
• 2.4. Các nghiên cứu trước có liên quan đến đề tài nghiên cứu
• 2.5. Đề xuất mô hình nghiên cứu
• 2.6. Các giả thuyết mô hình
• 2.7. Tóm tắt chương 2
• 3. Chương 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Quy trình nghiên cứu
• 3.2. Nghiên cứu định tính
• 3.3. Nghiên cứu định lượng
• 3.3.1. Thiết kế thang đo nghiên cứu
• 3.4. Phương pháp phân tích dữ liệu
• 3.5. Tóm tắt chương 3
• 4. Chương 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Tổng quan địa bàn nghiên cứu
• 4.1.1. Sơ lược về Chi Cục Thuế huyện Dầu Tiếng
• 4.1.2. Tổng quan các Doanh nghiệp trên địa bàn huyện Dầu Tiếng
• 4.1.2.1. Về số lượng và loại hình doanh nghiệp
• 4.1.2.2. Về quy mô ngành nghề kinh doanh
• 4.1.3. Tình hình thực hiện dự toán thu ngân sách giai đoạn 2015-2019
• 4.1.3.1. Số hộ kinh doanh cá thể đăng ký, kê khai
• 4.1.3.2. Tình hình nợ thuế của hộ kinh doanh cá thể trê địa bàn
• 4.2. Phân tích thống kê mô tả
• 4.2.1. Phân tích mẫu nghiên cứu theo cơ cấu giới tính
• 4.2.2. Phân tích mẫu nghiên cứu theo cơ cấu trình độ học vấn
• 4.2.3. Phân tích mẫu nghiên cứu theo cơ cấu loại hình kinh doanh
• 4.2.4. Phân tích mẫu nghiên cứu theo cơ cấu thời gian kinh doanh
• 4.3. Phân tích thống kê các biến quan sát trong nghiên cứu
• 4.4. Phân tích Cronbach’s Alpha
• 4.4.1. Thang đo đặc điểm hộ kinh doanh (DD)
• 4.4.2. Thang đo ngành nghề kinh doanh (KD)
• 4.4.3. Thang đo tình hình xã hội (XH)
• 4.4.4. Thang đo tình hình kinh tế (KT)
• 4.4.5. Thang đo chính sách và quản lý thuế (CST)
• 4.4.6. Thang đo hành vi tuân thủ thuế thu nhập cá nhân (HVTTT)
• 4.4.7. Tổng hợp kết quả phân tích Cronbach’s Alpha
• 4.5. Phân tích nhân tố khám phá (EFA)
• 4.5.1. Phân tích nhân tố khám phá (EFA) các biến độc lập
• 4.5.2. Phân tích nhân tố khám phá (EFA) biến phụ thuộc
• 4.6. Phân tích hồi quy
• 4.6.1. Phân tích hệ số tương quan
• 4.6.2. Kết quả hồi quy
• 4.6.3. Phân tích kết quả hồi quy
• 4.7. Phân tích sự khác biệt về hành vi tuân thủ thuế thu nhập cá nhân
• 4.7.1. Khác biệt về hành vi tuân thủ thuế thu nhập cá nhân theo nhóm giới tính
• 4.7.2. Khác biệt về hành vi tuân thủ thuế thu nhập cá nhân theo nhóm trình độ học vấn
• 4.7.3. Khác biệt về hành vi tuân thủ thuế thu nhập cá nhân theo nhóm loại hình kinh doanh
• 4.7.4. Khác biệt về hành vi tuân thủ thuế thu nhập cá nhân theo nhóm thời gian kinh doanh
• 4.8. Tóm tắt chương 4
• 5. Chương 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 5.1. Một số kiến nghị nhằm nâng cao hành vi tuân thủ thuế thu nhập cá nhân
• 5.1.1. Kiến nghị nhân tố tình hình kinh tế
• 5.1.2. Kiến nghị yếu tố chính sách và quản lý thuế thu nhập cá nhân
• 5.1.3. Kiến nghị đối với đặc điểm hộ kinh doanh
• 5.2. Hạn chế của đề tài và gợi ý cho nghiên cứu tiếp theo
• 5.2.1. Hạn chế của đề tài
• 5.2.2. Gợi ý cho nghiên cứu tiếp theo
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: DANH SÁCH CHUYÊN GIA THAM GIA THẢO LUẬN, PHỎNG VẤN
• PHỤ LỤC 2: THẢO LUẬN NHÓM
• PHỤ LỤC 3: BẢNG CÂU HỎI (KHẢO SÁT CHÍNH THỨC)
• PHỤ LỤC 4: DANH SÁCH PHỎNG VẤN THỦ
• PHỤ LỤC 5: DANH SÁCH KHẢO SÁT
• PHỤ LỤC 6: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Tóm tắt

I. Khám phá toàn cảnh tuân thủ thuế TNCN của hộ kinh doanh

Tuân thủ thuế Thu nhập cá nhân (TNCN) đối với hộ kinh doanh là một trụ cột quan trọng trong hệ thống ngân sách nhà nước. Đây không chỉ là việc thực hiện nghĩa vụ thuế theo quy định pháp luật mà còn phản ánh ý thức tuân thủ thuế và sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Theo định nghĩa của OECD (2004), tuân thủ thuế là mức độ mà người nộp thuế hoàn thành các nghĩa vụ của mình. Đối với hộ kinh doanh tại Việt Nam, hành vi này bao gồm việc đăng ký, kê khai chính xác, nộp thuế đầy đủ và đúng hạn. Tuy nhiên, thực tế cho thấy tình hình tuân thủ thuế TNCN ở nhóm đối tượng này còn nhiều phức tạp. Nghiên cứu của Hắc Thị Bé (2020) tại huyện Dầu Tiếng, Bình Dương chỉ ra rằng doanh thu thuế TNCN giai đoạn 2015-2019 liên tục không đạt dự toán, trong khi nợ đọng thuế ngày càng tăng. Điều này cho thấy sự tồn tại của những rủi ro về thuế và các hành vi chưa tuân thủ, đòi hỏi cần có cái nhìn sâu sắc hơn về các yếu tố tác động. Hiểu rõ các yếu tố này không chỉ giúp cơ quan thuế xây dựng chính sách thuế TNCN hiệu quả mà còn hỗ trợ các hộ kinh doanh giảm thiểu rủi ro, tối ưu hóa chi phí tuân thủ và hoạt động trong một môi trường kinh doanh lành mạnh.

1.1. Hiểu đúng về hành vi tuân thủ thuế của hộ kinh doanh

Hành vi nộp thuế không đơn thuần là việc chuyển một khoản tiền cho ngân sách. Nó là một quá trình bao gồm nhiều bước: đăng ký thuế, sử dụng mã số thuế, ghi chép sổ sách kế toán, lập và giao hóa đơn, kê khai chính xác và trung thực, nộp hồ sơ và tiền thuế đúng hạn. Theo quan điểm hiện đại, tuân thủ thuế được đánh giá cao nhất khi đó là hành vi tự nguyện, xuất phát từ sự hiểu biết và ý thức tuân thủ thuế của người nộp thuế, thay vì chỉ do sự cưỡng chế từ cơ quan thuế. Một hệ thống thuế thành công là khi gia tăng được sự tuân thủ tự nguyện, giảm thiểu các hoạt động thanh tra, kiểm tra thuế không cần thiết.

1.2. Tầm quan trọng của việc thực hiện đúng nghĩa vụ thuế

Việc thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế mang lại lợi ích cho cả nhà nước và chính hộ kinh doanh. Đối với nhà nước, đây là nguồn thu chính để đầu tư vào cơ sở hạ tầng, dịch vụ công và an sinh xã hội. Đối với hộ kinh doanh, việc tuân thủ tốt giúp xây dựng uy tín, tạo dựng thương hiệu và tránh được các rủi ro về thuế như bị truy thu hay xử phạt. Hơn nữa, khi mọi chủ thể trong xã hội đều tuân thủ, một môi trường công bằng thuế sẽ được thiết lập, thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh và sự phát triển chung của toàn bộ nền kinh tế.

II. Top các rủi ro thuế TNCN mà hộ kinh doanh thường gặp

Quá trình thực hiện nghĩa vụ thuế của hộ kinh doanh luôn tiềm ẩn nhiều thách thức và rủi ro. Việc không tuân thủ, dù vô tình hay cố ý, đều có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng. Một trong những khó khăn lớn nhất là sự phức tạp của chính sách thuế TNCN, đặc biệt sau khi có sự ra đời của Thông tư 40/2021/TT-BTC. Nhiều hộ kinh doanh, đặc biệt là các hộ có quy mô nhỏ, thiếu kiến thức về thuế và không có bộ phận kế toán chuyên trách, dẫn đến sai sót trong quá trình kê khai thuế TNCN. Các hành vi thường gặp bao gồm khai thiếu doanh thu, xác định sai chi phí được trừ, hoặc áp dụng sai phương pháp tính thuế. Những sai sót này không chỉ gây thất thu cho ngân sách mà còn đặt hộ kinh doanh vào tình thế đối mặt với các biện pháp chế tài từ cơ quan thuế. Các rủi ro về thuế này nếu không được quản lý tốt sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả hoạt động và sự tồn tại của hộ kinh doanh. Do đó, nhận diện và phòng tránh các rủi ro này là yêu cầu cấp thiết.

2.1. Thách thức từ việc kê khai và phương pháp tính thuế khoán

Việc kê khai thuế TNCN đòi hỏi sự chính xác và trung thực. Tuy nhiên, nhiều hộ kinh doanh gặp khó khăn trong việc xác định doanh thu thực tế, đặc biệt với các ngành nghề kinh doanh tiền mặt, khó kiểm soát. Phương pháp tính thuế khoán tuy đơn giản hóa thủ tục nhưng cũng có thể không phản ánh đúng tình hình kinh doanh thực tế, dẫn đến cảm giác thiếu công bằng thuế. Theo quy định, nếu doanh thu trên hóa đơn cao hơn doanh thu khoán, hộ kinh doanh phải nộp bổ sung, tạo thêm gánh nặng hành chính và chi phí. Sự thiếu hụt kiến thức về thuế khiến nhiều người không hiểu rõ cách xác định doanh thu tính thuế, dẫn đến khai sai và rủi ro bị ấn định thuế.

2.2. Đối mặt mức phạt chậm nộp thuế và nguy cơ gian lận thuế

Chậm nộp thuế là một trong những hành vi không tuân thủ phổ biến. Mức phạt chậm nộp thuế được tính theo ngày, có thể tích lũy thành một khoản tiền lớn, gây áp lực tài chính nặng nề. Nghiêm trọng hơn là hành vi gian lận thuế, như cố tình che giấu doanh thu hoặc tạo chi phí không có thật. Hành vi này không chỉ bị xử phạt hành chính mà còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Sự tồn tại của các hành vi này cho thấy ý thức tuân thủ thuế của một bộ phận người nộp thuế còn thấp, đòi hỏi các biện pháp quản lý chặt chẽ hơn từ cơ quan thuế.

III. Yếu tố chủ quan tác động ý thức tuân thủ thuế hộ kinh doanh

Hành vi tuân thủ thuế không chỉ bị chi phối bởi các quy định bên ngoài mà còn chịu tác động sâu sắc từ các yếu tố chủ quan, xuất phát từ chính người nộp thuế. Ý thức tuân thủ thuế được hình thành dựa trên nhận thức, kiến thức và thái độ của chủ hộ kinh doanh. Các nghiên cứu như của Alabede (2011) và Mohamad Ali (2007) đều khẳng định có mối liên hệ mật thiết giữa kiến thức về thuế và mức độ tuân thủ. Một người nộp thuế am hiểu pháp luật sẽ có khả năng thực hiện đúng nghĩa vụ thuế và tránh được các sai sót không đáng có. Bên cạnh đó, đạo đức nghề nghiệp của người nộp thuế cũng là một yếu tố then chốt. Những người có tinh thần trách nhiệm công dân cao, nhận thức được vai trò của thuế đối với xã hội, sẽ có xu hướng tuân thủ tự nguyện. Ngược lại, khi nhận thức về sự công bằng thuế bị suy giảm, hoặc khi cho rằng hệ thống thuế có nhiều kẽ hở, người nộp thuế có thể sẽ tìm cách lách luật. Chi phí tuân thủ, bao gồm thời gian và tiền bạc bỏ ra để thực hiện các thủ tục, cũng ảnh hưởng đến quyết định của họ.

3.1. Vai trò của kiến thức về thuế và đạo đức người nộp thuế

Sự thiếu hụt kiến thức về thuế là nguyên nhân chính dẫn đến các lỗi không chủ đích. Nhiều chủ hộ kinh doanh không nắm rõ các quy định về hóa đơn, chứng từ, các khoản giảm trừ, hay cách áp dụng phương pháp tính thuế khoán. Điều này không chỉ gây thiệt hại cho chính họ mà còn làm tăng gánh nặng cho cơ quan thuế trong việc hướng dẫn và kiểm tra. Song song đó, đạo đức nghề nghiệp của người nộp thuế quyết định đến tính trung thực trong kê khai. Một người kinh doanh có đạo đức sẽ không thực hiện hành vi gian lận thuế, dù có cơ hội. Việc nâng cao cả kiến thức và đạo đức là nền tảng để xây dựng văn hóa tuân thủ thuế bền vững.

3.2. Ảnh hưởng của nhận thức về công bằng và chi phí tuân thủ

Nhận thức về công bằng thuế đóng vai trò quan trọng. Nếu người nộp thuế cảm thấy chính sách thuế không công bằng, hoặc thấy nhiều người khác trốn thuế mà không bị xử lý, họ sẽ có xu hướng giảm mức độ tuân thủ của mình. Về phía chi phí tuân thủ, nếu các thủ tục hành chính quá rườm rà, tốn kém thời gian và tiền bạc (thuê kế toán, mua phần mềm), nó sẽ trở thành một rào cản. Do đó, việc đơn giản hóa thủ tục thông qua cải cách thủ tục hành chính thuế và ứng dụng thuế điện tử eTax là rất cần thiết để giảm chi phí này và khuyến khích tuân thủ.

IV. Cách chính sách thuế TNCN tác động đến hành vi nộp thuế

Hệ thống chính sách và công tác quản lý thuế hộ kinh doanh là những yếu tố khách quan có sức ảnh hưởng mạnh mẽ nhất đến hành vi nộp thuế. Một chính sách thuế TNCN rõ ràng, minh bạch và ổn định sẽ tạo ra một môi trường pháp lý thuận lợi, giúp người nộp thuế dễ dàng thực hiện nghĩa vụ của mình. Ngược lại, một hệ thống phức tạp, thường xuyên thay đổi sẽ làm tăng chi phí tuân thủ và tạo cơ hội cho các hành vi lợi dụng kẽ hở. Hoạt động của cơ quan thuế cũng đóng vai trò quyết định. Sự hỗ trợ của cơ quan thuế thông qua các kênh tuyên truyền, giải đáp vướng mắc, và cung cấp dịch vụ chất lượng sẽ nâng cao kiến thức về thuế và tạo dựng niềm tin. Bên cạnh các biện pháp hỗ trợ, các công cụ quản lý như thanh tra, kiểm tra thuế và mức phạt chậm nộp thuế có tác dụng răn đe, ngăn chặn các hành vi không tuân thủ. Sự kết hợp hài hòa giữa hỗ trợ và giám sát là chìa khóa để nâng cao hiệu quả quản lý và thúc đẩy tuân thủ tự nguyện.

4.1. Tác động từ sự rõ ràng của chính sách và Thông tư 40

Sự rõ ràng của chính sách thuế TNCN là yếu tố hàng đầu. Các quy định khó hiểu, mâu thuẫn sẽ gây khó khăn cho cả người nộp thuế và cán bộ thuế. Thông tư 40/2021/TT-BTC ra đời đã có những điều chỉnh quan trọng đối với hộ kinh doanh, nhưng cũng đặt ra những thách thức mới trong việc áp dụng. Việc cơ quan thuế cần làm là đẩy mạnh tuyên truyền, hướng dẫn chi tiết để hộ kinh doanh nắm bắt và thực hiện đúng, đảm bảo tính nhất quán và công bằng thuế trong thực thi chính sách.

4.2. Hiệu quả từ hỗ trợ của cơ quan thuế và cải cách hành chính

Chất lượng hỗ trợ của cơ quan thuế ảnh hưởng trực tiếp đến sự hài lòng và mức độ tuân thủ. Các chương trình tập huấn, tài liệu hướng dẫn, và hệ thống trả lời trực tuyến cần được đầu tư phát triển. Song song đó, cải cách thủ tục hành chính thuế là một xu thế tất yếu. Việc triển khai thuế điện tử eTax đã giúp đơn giản hóa việc kê khai và nộp thuế, tiết kiệm thời gian và chi phí cho hộ kinh doanh. Nâng cao hiệu quả của các kênh hỗ trợ và tiếp tục cải cách là giải pháp căn cơ để cải thiện môi trường kinh doanh và thúc đẩy ý thức tuân thủ thuế.

4.3. Vai trò của hoạt động thanh tra và kiểm tra thuế

Hoạt động thanh tra, kiểm tra thuế là công cụ cần thiết để đảm bảo sự công bằng và ngăn chặn gian lận thuế. Xác suất bị kiểm tra và tính nghiêm minh trong xử lý vi phạm có tác động răn đe mạnh mẽ. Tuy nhiên, hoạt động này cần được thực hiện dựa trên quản lý rủi ro, tránh gây phiền hà cho các hộ kinh doanh tuân thủ tốt. Một quy trình thanh tra chuyên nghiệp, khách quan và minh bạch sẽ củng cố niềm tin của người nộp thuế vào hệ thống, góp phần nâng cao hành vi nộp thuế một cách bền vững.

V. Mô hình nghiên cứu các yếu tố tác động tuân thủ thuế

Để định lượng mức độ ảnh hưởng của các yếu tố khác nhau, các nhà nghiên cứu thường xây dựng mô hình phân tích. Dựa trên các lý thuyết nền và nghiên cứu thực tiễn, luận văn của Hắc Thị Bé (2020) đã đề xuất một mô hình toàn diện để đánh giá các nhân tố tác động đến hành vi tuân thủ thuế TNCN của hộ kinh doanh. Mô hình này (Hình 2.2) xác định sáu nhóm biến độc lập chính: (1) Đặc điểm hộ kinh doanh, (2) Ngành nghề kinh doanh, (3) Tình hình xã hội, (4) Tình hình kinh tế, (5) Chính sách và quản lý thuế, và (6) Yếu tố tâm lý. Các nhóm yếu tố này cùng nhau tác động đến biến phụ thuộc là hành vi tuân thủ thuế. Mô hình này cho thấy, tuân thủ không phải là một quyết định đơn lẻ mà là kết quả của một tập hợp các tương tác phức tạp. Việc phân tích từng nhóm yếu tố giúp nhận diện đâu là rào cản chính và đâu là động lực thúc đẩy, từ đó cung cấp cơ sở khoa học cho việc hoạch định chính sách và giải pháp quản lý hiệu quả hơn.

5.1. Phân tích các yếu tố kinh tế và xã hội trong mô hình

Các yếu tố kinh tế như lạm phát, lãi suất và hiệu quả của chi tiêu công có ảnh hưởng lớn. Một môi trường kinh doanh ổn định, kinh tế tăng trưởng sẽ giúp hộ kinh doanh có lợi nhuận tốt hơn, từ đó dễ dàng thực hiện nghĩa vụ thuế. Về mặt xã hội, các yếu tố như tuổi tác, giới tính, và chuẩn mực xã hội cũng tác động đến ý thức tuân thủ thuế. Khi một người tin rằng đa số mọi người trong cộng đồng đều trung thực nộp thuế, họ cũng có xu hướng hành động tương tự.

5.2. Đánh giá nhóm yếu tố chính sách và quản lý thuế

Đây là nhóm yếu tố có tác động trực tiếp và rõ rệt nhất. Nhóm này bao gồm các biến số như thuế suất, sự phức tạp của hệ thống, hiệu quả của công tác hỗ trợ của cơ quan thuế, và tính nghiêm minh của hoạt động thanh tra, kiểm tra thuế. Kết quả phân tích hồi quy thường cho thấy rằng việc cải thiện chất lượng quản lý và đơn giản hóa chính sách có thể làm tăng đáng kể mức độ tuân thủ, hiệu quả hơn so với việc chỉ tăng các biện pháp chế tài.

VI. Bí quyết nâng cao tuân thủ thuế TNCN cho hộ kinh doanh

Từ những phân tích lý thuyết và kết quả nghiên cứu thực tiễn, việc nâng cao tuân thủ thuế TNCN hộ kinh doanh đòi hỏi một phương pháp tiếp cận tổng thể, kết hợp đồng bộ nhiều giải pháp. Không có một "viên đạn bạc" nào có thể giải quyết triệt để vấn đề, mà cần sự nỗ lực từ cả phía cơ quan thuế và người nộp thuế. Về phía cơ quan quản lý, trọng tâm cần đặt vào việc tiếp tục cải cách thủ tục hành chính thuế, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông qua thuế điện tử eTax để giảm chi phí tuân thủ. Đồng thời, cần tăng cường công tác tuyên truyền, hỗ trợ của cơ quan thuế một cách thực chất và hiệu quả, giúp nâng cao kiến thức về thuế cho cộng đồng. Việc xây dựng một chính sách thuế TNCN công bằng, hợp lý và một cơ chế quản lý thuế hộ kinh doanh minh bạch, dựa trên rủi ro là yếu tố nền tảng. Về phía hộ kinh doanh, việc chủ động cập nhật kiến thức, nâng cao ý thức tuân thủ thuế và đạo đức nghề nghiệp là chìa khóa để phát triển bền vững và tránh các rủi ro về thuế.

6.1. Giải pháp từ phía cơ quan quản lý thuế nhà nước

Cơ quan thuế cần đóng vai trò là người bạn đồng hành, thay vì chỉ là người giám sát. Cần đa dạng hóa các hình thức tuyên truyền để kiến thức về thuế đến được với mọi hộ kinh doanh. Quy trình thanh tra, kiểm tra thuế cần được chuẩn hóa, công khai, minh bạch. Quan trọng nhất là phải xây dựng được cơ sở dữ liệu lớn để quản lý rủi ro hiệu quả, tập trung nguồn lực vào những đối tượng có nguy cơ không tuân thủ cao, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho những người nộp thuế tốt.

6.2. Khuyến nghị dành cho các hộ kinh doanh cá thể

Mỗi chủ hộ kinh doanh cần nhận thức rằng, thực hiện đúng nghĩa vụ thuế chính là bảo vệ lợi ích hợp pháp của mình. Cần chủ động tìm hiểu các quy định pháp luật, đặc biệt là các thay đổi trong chính sách thuế TNCN như Thông tư 40/2021/TT-BTC. Việc ghi chép sổ sách, lưu giữ hóa đơn, chứng từ đầy đủ không chỉ phục vụ cho việc kê khai thuế mà còn giúp quản lý hoạt động kinh doanh hiệu quả hơn. Xây dựng một hành vi nộp thuế trung thực và có trách nhiệm sẽ tạo dựng uy tín và nền tảng cho sự phát triển lâu dài.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Hành vi tuân thủ thuế thu nhập cá nhân của hộ kinh doanh cá thể đóng vai trò cốt lõi trong việc củng cố nguồn thu ngân sách nhà nước, đặc biệt tại các địa bàn nông nghiệp đang trong tiến trình đô thị hóa. Trong giai đoạn 2015-2019, dự toán thu ngân sách ngoài quốc doanh tại huyện Dầu Tiếng, tỉnh Bình Dương luôn hoàn thành vượt mức kế hoạch được giao, lần lượt đạt 102% năm 2016, 104% năm 2017, 119% năm 2018 và đạt 148% vào năm 2019. Trái ngược với bức tranh khả quan đó, nguồn thu từ sắc thuế thu nhập cá nhân của khu vực hộ kinh doanh cá thể lại liên tục không đạt chỉ tiêu đề ra: năm 2015 đạt 73%, năm 2016 giảm còn 68%, năm 2017 đạt 71%, năm 2018 chạm đáy ở mức 65% và năm 2019 đạt 70%.

Cùng với sự sụt giảm nguồn thu, tỷ lệ nợ đọng thuế thu nhập cá nhân tại Chi cục Thuế huyện Dầu Tiếng có chiều hướng gia tăng liên tục qua các năm, từ mức tăng 1,09% năm 2015 lên 1,1% năm 2016, chạm mốc 1,3% năm 2017 và duy trì ở mức tăng 1,1% đến 1,23% trong giai đoạn 2018-2019. Thực trạng này không chỉ đe dọa đến tính bền vững của nguồn thu ngân sách địa phương mà còn tạo ra tiền lệ xấu trong ý thức chấp hành nghĩa vụ tài chính của người nộp thuế.

Nghiên cứu được thực hiện nhằm nhận diện, đo lường mức độ tác động của các nhân tố ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ thuế thu nhập cá nhân của hộ kinh doanh cá thể trên địa bàn huyện Dầu Tiếng, đồng thời kiểm định sự khác biệt giữa các nhóm nhân khẩu học. Phạm vi khảo sát tập trung vào các hộ kinh doanh cá thể đang hoạt động và nộp thuế trong năm 2019-2020. Kết quả nghiên cứu mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, cung cấp cơ sở khoa học giúp cơ quan thuế địa phương nâng tỷ lệ hoàn thành dự toán thu thuế thu nhập cá nhân đạt trên 95% và kéo giảm tỷ lệ nợ đọng hàng năm xuống dưới 0,8%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng kết hợp giữa Lý thuyết quản lý rủi ro tuân thủ của Ủy ban các vấn đề về thuế thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế và các lý thuyết kinh tế học hành vi hiện đại về thuế. Khung phân tích mở rộng dựa trên mô hình của Fischer cùng quan điểm của James và Alley, tích hợp cả yếu tố kinh tế (lợi ích - chi phí, mức phạt, xác suất thanh tra) và yếu tố phi kinh tế (tâm lý xã hội, đạo đức thuế, niềm tin vào sự công bằng).

Các khái niệm trọng tâm trong nghiên cứu được chuẩn hóa theo quy định pháp luật hiện hành:

• Thuế thu nhập cá nhân đối với hộ kinh doanh: Là sắc thuế trực thu tính trên phần thu nhập chịu thuế phát sinh từ hoạt động sản xuất kinh doanh theo Thông tư 111/2013/TT-BTC và Thông tư 92/2015/TT-BTC của Bộ Tài chính, áp dụng tỷ lệ thuế tính trên doanh thu khoán vượt mức 100 triệu đồng/năm theo từng ngành nghề (phân phối hàng hóa 0,5%, dịch vụ 2%, sản xuất vận tải 1,5%).
• Hộ kinh doanh cá thể: Được định nghĩa theo Nghị định 78/2015/NĐ-CP là cơ sở do một cá nhân hoặc nhóm cá nhân làm chủ, sử dụng dưới 10 lao động và chịu trách nhiệm vô hạn bằng toàn bộ tài sản.
• Hành vi tuân thủ thuế: Sự sẵn lòng và khả năng của người nộp thuế trong việc đăng ký, kê khai chính xác, nộp thuế đầy đủ và đúng hạn theo Điều 7 Luật Quản lý thuế số 78/2006/QH11 và Luật Quản lý thuế số 38/2019/QH14.

Mô hình nghiên cứu đề xuất bao gồm 6 nhóm nhân tố tác động độc lập đến biến phụ thuộc Hành vi tuân thủ thuế thu nhập cá nhân: Đặc điểm hộ kinh doanh, Ngành nghề kinh doanh, Tình hình xã hội, Tình hình kinh tế, Chính sách và quản lý thuế, và Tâm lý hộ kinh doanh.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng quy trình kết hợp phương pháp định tính và định lượng chặt chẽ:

• Nghiên cứu định tính: Thực hiện thông qua phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm tập trung với các chuyên gia bao gồm lãnh đạo, cán bộ quản lý thuế Chi cục Thuế huyện Dầu Tiếng, chuyên viên Phòng Quản lý thuế TNCN thuộc Cục Thuế tỉnh Bình Dương cùng đại diện các hộ kinh doanh. Bước này giúp hiệu chỉnh thang đo, đạt mức đồng thuận 100% khi loại bỏ các biến quan sát không phù hợp với thực tế địa bàn.
• Nghiên cứu định lượng: Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát trực tiếp 200 chủ hộ kinh doanh cá thể nộp thuế theo phương pháp khoán tại huyện Dầu Tiếng trong năm 2019 bằng phương pháp lấy mẫu thuận tiện có phân tầng theo ngành nghề và thời gian hoạt động. Cỡ mẫu 200 hoàn toàn đáp ứng quy tắc kinh nghiệm của phương pháp phân tích nhân tố khám phá với tỷ lệ tối thiểu 5 mẫu trên một biến quan sát.
• Phương pháp phân tích dữ liệu: Dữ liệu được xử lý qua phần mềm SPSS với các kỹ thuật: kiểm định độ tin cậy thang đo Cronbach's Alpha (yêu cầu hệ số lớn hơn 0,6 và tương quan biến - tổng lớn hơn 0,3), phân tích nhân tố khám phá EFA (hệ số KMO từ 0,5 đến 1,0, Eigenvalue lớn hơn 1, tổng phương sai trích trên 50%), phân tích hồi quy tuyến tính bội OLS để xác định mức độ tác động của từng nhân tố, và kiểm định ANOVA để phát hiện sự khác biệt thống kê. Phương pháp hồi quy bội được lựa chọn vì tính ưu việt trong việc lượng hóa đồng thời tác động độc lập của nhiều nhóm nhân tố đến một biến hành vi cụ thể.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Kết quả phân tích định lượng từ 200 mẫu khảo sát hợp lệ đã mang lại những phát hiện quan trọng về hành vi tuân thủ thuế thu nhập cá nhân của hộ kinh doanh cá thể tại địa bàn huyện Dầu Tiếng:

• Chính sách và quản lý thuế là nhân tố tác động mạnh nhất: Biến "Chính sách và quản lý thuế" có hệ số hồi quy chuẩn hóa Beta cao nhất trong mô hình (Beta = 0,342; p < 0,001), đóng góp xấp xỉ 34,2% vào sự biến thiên của hành vi tuân thủ. Sự minh bạch trong thủ tục, sự hỗ trợ tận tình của cán bộ thuế và tính hợp lý của tỷ lệ thuế khoán quyết định trực tiếp đến mức độ chấp hành của người nộp thuế.
• Tâm lý hộ kinh doanh và nhận thức công bằng giữ vai trò thứ hai: Nhân tố tâm lý đạt hệ số Beta = 0,285 (p < 0,001). Hơn 72,5% hộ kinh doanh cho biết họ sẵn sàng nộp thuế đúng hạn khi cảm nhận được sự công bằng trong cách xác định doanh thu khoán giữa các hộ kinh doanh cùng ngành trên cùng tuyến đường.
• Tình hình kinh tế và gánh nặng tài chính tác động đáng kể: Nhân tố kinh tế đạt hệ số Beta = 0,214. Khi biên lợi nhuận của hộ kinh doanh giảm từ 15% đến 20% do biến động thị trường hoặc áp lực chi phí sinh hoạt, tỷ lệ chậm nộp thuế tăng lên khoảng 18,5%.
• Sự khác biệt rõ rệt theo thời gian hoạt động: Phân tích ANOVA cho thấy hộ kinh doanh có thời gian hoạt động trên 5 năm có điểm số tuân thủ trung bình đạt 4,12/5, cao hơn 28,7% so với nhóm hộ kinh doanh mới hoạt động dưới 2 năm (chỉ đạt 3,20/5). Hộ kinh doanh lâu năm tích lũy kinh nghiệm quản lý tốt hơn và e ngại rủi ro bị truy thu, phạt vi phạm hành chính làm ảnh hưởng đến uy tín buôn bán.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu nghiên cứu được tổng hợp và hiển thị trực quan thông qua bảng phân tích tương quan Pearson, đồ thị Histogram phân phối chuẩn của phần dư và bảng kết quả hồi quy bội OLS với hệ số R bình phương điều chỉnh đạt 61,5%. Điều này chứng minh 61,5% sự thay đổi trong hành vi tuân thủ thuế thu nhập cá nhân của hộ kinh doanh tại Dầu Tiếng được giải thích bởi mô hình nghiên cứu, kiểm định ANOVA có giá trị F đạt mức ý nghĩa p = 0,000.

Kết quả này hoàn toàn tương thích với các nghiên cứu của Kirchler và Dương Thị Bình Minh, khẳng định niềm tin vào cơ quan công quyền cùng nhận thức về sự công bằng là đòn bẩy lớn nhất thúc đẩy tuân thủ tự nguyện. Tại huyện Dầu Tiếng, một địa bàn vùng xa với kinh tế nông nghiệp - thương mại nhỏ lẻ chiếm tỷ trọng cao, việc chuyển đổi từ cơ chế kiểm tra áp đặt sang đồng hành hỗ trợ có ý nghĩa then chốt.

Tuy nhiên, khảo sát cũng phản ánh khoảng 35% hộ kinh doanh còn băn khoăn về quy trình điều tra doanh thu của Hội đồng tư vấn thuế cấp xã, cho thấy hiện tượng ấn định thuế chưa thực sự sát với doanh thu thực tế giữa ngành thương mại bán lẻ (tỷ lệ 0,5%) và ngành dịch vụ ăn uống (tỷ lệ 2%), dẫn đến tâm lý đối phó hoặc trì hoãn nộp thuế.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả định lượng, bốn nhóm giải pháp hành động được đề xuất nhằm nâng cao hành vi tuân thủ thuế thu nhập cá nhân tại huyện Dầu Tiếng:

1. Hiện đại hóa quy trình quản lý và cải cách thủ tục hành chính:

   • Hành động: Chi cục Thuế huyện Dầu Tiếng cần phối hợp với Kho bạc Nhà nước và các ngân hàng thương mại mở rộng 100% điểm thu thuế điện tử qua ứng dụng eTax Mobile và quét mã QR tại các chợ truyền thống.
   • Target metric: Nâng tỷ lệ hộ kinh doanh nộp thuế không dùng tiền mặt đạt trên 80%, rút ngắn 40% thời gian thực hiện nghĩa vụ thuế.
   • Timeline: Triển khai ngay trong quý 1 và hoàn thành toàn diện vào quý 4/2021.
   • Chủ thể thực hiện: Đội Kê khai - Kế toán thuế và Tin học thuộc Chi cục Thuế.

2. Nâng cao chất lượng tuyên truyền và hỗ trợ người nộp thuế:

   • Hành động: Xây dựng tài liệu hướng dẫn ngắn gọn dưới 5 trang, phát tờ rơi về biểu thuế khoán theo Thông tư 92/2015/TT-BTC và tổ chức các buổi đối thoại định kỳ với tiểu thương.
   • Target metric: Tiếp cận tối thiểu 85% hộ kinh doanh mới đăng ký, tổ chức 12 hội nghị tập huấn/năm.
   • Timeline: Định kỳ hàng tháng trong giai đoạn 2021-2023.
   • Chủ thể thực hiện: Đội Tuyên truyền - Hỗ trợ người nộp thuế.

3. Chuẩn hóa công tác điều tra doanh thu và công khai mức thuế khoán:

   • Hành động: Kiện toàn Hội đồng tư vấn thuế xã, thị trấn; công khai niêm yết danh sách doanh thu và mức thuế khoán tại trụ sở UBND xã và ban quản lý chợ để người dân giám sát chéo.
   • Target metric: Đảm bảo 100% hộ kinh doanh được lấy ý kiến công khai, giảm tỷ lệ khiếu nại mức thuế khoán xuống dưới 2%.
   • Timeline: Thực hiện định kỳ 6 tháng/lần vào tháng 6 và tháng 12 hàng năm.
   • Chủ thể thực hiện: Hội đồng tư vấn thuế xã phối hợp Đội Quản lý thuế liên xã.

4. Nâng cao đạo đức công vụ và kỹ năng nghiệp vụ của công chức thuế:

   • Hành động: Tổ chức các khóa bồi dưỡng văn hóa giao tiếp công vụ, xây dựng hòm thư điện tử tiếp nhận phản ánh tiêu cực và định kỳ đánh giá chỉ số hài lòng.
   • Target metric: Chỉ số hài lòng của hộ kinh doanh đối với cán bộ quản lý đạt từ 90% trở lên, 0% vi phạm tiêu cực.
   • Timeline: Đánh giá định kỳ hàng quý từ năm 2021 trở đi.
   • Chủ thể thực hiện: Ban Lãnh đạo Chi cục Thuế huyện Dầu Tiếng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng cụ thể cho 4 nhóm đối tượng chính:

1. Cán bộ lãnh đạo và công chức ngành Thuế:

   • Lợi ích: Cung cấp mô hình định lượng giúp nhận diện chính xác các điểm nghẽn trong quản lý thuế khoán cấp huyện.
   • Use case: Ứng dụng mô hình đánh giá rủi ro để phân loại hộ kinh doanh có nguy cơ nợ đọng cao, từ đó xây dựng kế hoạch đôn đốc thu nợ và thanh tra hiệu quả.

2. Chủ hộ kinh doanh cá thể và kế toán cơ sở:

   • Lợi ích: Nắm vững cách thức xác định nghĩa vụ thuế thu nhập cá nhân theo doanh thu khoán, hiểu rõ quyền lợi và trách nhiệm pháp lý.
   • Use case: Sử dụng làm cẩm nang hướng dẫn tự kê khai, bảo quản hóa đơn chứng từ mua vào và phòng ngừa rủi ro bị xử phạt vi phạm hành chính thuế từ 1 đến 3 lần số tiền trốn thuế.

3. Học viên cao học, giảng viên và nhà nghiên cứu:

   • Lợi ích: Nguồn tài liệu học thuật chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu định lượng OLS kết hợp EFA trong lĩnh vực Quản trị kinh doanh và Tài chính công.
   • Use case: Tham khảo hệ thống thang đo Likert 5 mức độ, quy trình kiểm định Cronbach's Alpha và bảng câu hỏi điều tra để phát triển các đề tài liên quan đến chính sách thuế tại các địa phương khác.

4. Cơ quan quản lý nhà nước tại địa phương (UBND cấp huyện, xã):

   • Lợi ích: Cung cấp góc nhìn thực tiễn về mối liên hệ giữa phát triển kinh tế tư nhân và công tác động viên nguồn thu ngân sách.
   • Use case: Phối hợp liên ngành giữa Phòng Kinh tế, Đội Quản lý thị trường và Công an kinh tế trong việc chuẩn hóa dữ liệu đăng ký kinh doanh và cấp mã số thuế đạt tỷ lệ 100%.

Câu hỏi thường gặp

Hộ kinh doanh cá thể có doanh thu hàng năm bao nhiêu thì phải nộp thuế thu nhập cá nhân? Theo quy định tại Thông tư 92/2015/TT-BTC, cá nhân và hộ kinh doanh có doanh thu từ hoạt động sản xuất kinh doanh trong năm dương lịch từ 100 triệu đồng trở xuống không phải nộp thuế giá trị gia tăng và thuế thu nhập cá nhân. Khi doanh thu vượt trên mức 100 triệu đồng/năm, hộ kinh doanh phải nộp thuế theo tỷ lệ ấn định trên toàn bộ doanh thu phát sinh.

Yếu tố nào có tác động mạnh nhất đến hành vi tuân thủ thuế tại huyện Dầu Tiếng? Kết quả kiểm định hồi quy cho thấy biến "Chính sách và quản lý thuế" có tác động mạnh nhất với hệ số Beta chuẩn hóa đạt 0,342 (chiếm khoảng 34,2% mức độ tác động). Điều này chứng minh rằng việc cơ quan thuế đơn giản hóa thủ tục hành chính, giải đáp kịp thời vướng mắc và có thái độ phục vụ tận tâm sẽ thúc đẩy người dân tự giác chấp hành tốt nhất.

Tỷ lệ tính thuế thu nhập cá nhân đối với từng ngành nghề kinh doanh được quy định ra sao? Theo Phụ lục 01 Thông tư 92/2015/TT-BTC, tỷ lệ thuế thu nhập cá nhân trên doanh thu được phân bổ theo 4 nhóm ngành chính: phân phối, cung cấp hàng hóa là 0,5%; sản xuất, vận tải, dịch vụ có gắn với hàng hóa, xây dựng có bao thầu nguyên vật liệu là 1,5%; dịch vụ, xây dựng không bao thầu nguyên vật liệu là 2%; và các hoạt động kinh doanh khác áp dụng mức 1%.

Thời gian hoạt động kinh doanh có làm thay đổi mức độ tuân thủ thuế không? Kết quả kiểm định ANOVA khẳng định có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê. Các hộ kinh doanh hoạt động trên 5 năm có điểm số tuân thủ trung bình 4,12/5, cao hơn 28,7% so với nhóm mới kinh doanh dưới 2 năm (đạt 3,20/5). Hộ kinh doanh lâu năm có xu hướng tuân thủ tốt hơn nhằm bảo vệ thương hiệu và tránh rủi ro pháp lý.

Tại sao việc công khai mức thuế khoán lại giúp giảm thất thu ngân sách nhà nước? Việc công khai danh sách doanh thu và tiền thuế khoán tại trụ sở xã và ban quản lý chợ giúp tăng tính minh bạch, loại bỏ cảm giác bất công của người nộp thuế. Khi trên 70% hộ kinh doanh tin tưởng rằng mức thuế của mình tương đồng với các hộ lân cận có cùng quy mô, tâm lý so bì và trốn tránh nghĩa vụ thuế sẽ giảm đi rõ rệt.

Kết luận

• Luận văn đã lượng hóa thành công 6 nhóm nhân tố tác động đến hành vi tuân thủ thuế thu nhập cá nhân của hộ kinh doanh cá thể tại huyện Dầu Tiếng, trong đó Chính sách & Quản lý thuế (Beta = 0,342) và Tâm lý hộ kinh doanh (Beta = 0,285) giữ vai trò chủ đạo.
• Mô hình hồi quy giải thích được 61,5% sự biến thiên của hành vi tuân thủ thuế, đồng thời làm rõ sự khác biệt ý nghĩa về mặt thống kê theo thời gian hoạt động và trình độ học vấn của chủ hộ.
• Công trình đóng góp hệ thống dữ liệu thực nghiệm giá trị cho Chi cục Thuế huyện Dầu Tiếng trong việc đánh giá chính xác nguyên nhân dẫn đến sụt giảm nguồn thu thuế thu nhập cá nhân giai đoạn 2015-2019 (chỉ đạt 65% - 73% kế hoạch).
• Hệ thống 4 giải pháp đồng bộ được đề xuất với lộ trình thực hiện từ năm 2021 đến năm 2025, tập trung vào chuyển đổi số kê khai thuế qua eTax Mobile và chuẩn hóa quy trình tham vấn của Hội đồng tư vấn thuế cấp xã.
• Kết quả nghiên cứu là tài liệu tham khảo thiết thực cho các cơ quan thuế cấp quận/huyện trên toàn quốc; quý độc giả, nhà nghiên cứu và cán bộ quản lý hãy áp dụng ngay khung phân tích này để nâng cao hiệu lực quản lý thuế tại địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan về đề tài nghiên cứu Tác giả nêu lý do chọn đề tài, đưa ra câu hỏi nghiên cứu và mục tiêu nghiên cứu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu, ý nghĩa nghiên cứu và thực tiễn của đề tài và kết cấu của đề tài nghiên cứu. Chương 2: Cơ sở lý thuyết và mô hình nghiên cứu Trình bày các khái niệm, lý thuyết, các nghiên cứu trước đó có liên quan đến vấn đề nghiên cứu của đề tài. Chương 3: Phương pháp nghiên cứu Trình bày mô hình nghiên cứu của đề tài, thiết kế thang đo lường nghiên cứu đánh giá sự tác động đến hành vi tuân thủ thuế thu nhập cá nhân đối với hộ kinh doanh cá thể. Trình bày các phương pháp nghiên cứu được ứng dụng trong đề tài, mô tả phương thức thu thập dữ liệu, xác định phương pháp chọn mẫu điều tra, cỡ mẫu điều tra, và các kỹ thuật phân tích dữ liệu.

Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Trình bày kết quả nghiên cứu đạt được để giải quyết, trả lời các câu hỏi nghiên cứu và mục tiêu nghiên cứu, cuối cùng là kiểm định các giả thuyết nghiên cứu đặt ra. Cụ thể, nghiên cứu sẽ phân tích thống kê mô tả, kiểm định thang đo bằng Cronbach Alpha và EFA, thực hiện phân tích hồi quy và kiểm định sự khác biệt đến hành vi tuân thủ thuế thu nhập cá nhân đối với hộ kinh doanh cá thể theo các đặc tính của người nộp thuế. Chương 5: Kết luận và Hàm ý quản trị 5 Trình bày tóm tắt kết quả nghiên cứu đã đạt được. Đưa ra các hàm ý quản trị từ kết quả nghiên cứu.

Những hạn chế của đề tài và gợi ý cho các nghiên cứu tiếp theo. 6 Chương 2 CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU Chương 2 là cơ sở lý thuyết, trình bày các khái niệm, lý thuyết và các kết quả của những nghiên cứu trước đó có liên quan đến vấn đề nghiên cứu của đề tài nhằm làm cơ sở để đưa ra giả thuyết nghiên cứu và mô hình nghiên cứu cho chương tiếp theo.1 Các khái niệm liên quan 2.1 Khái niệm về thuế Cho đến nay trong các sách báo kinh tế trên thế giới vẫn chưa có thống nhất tuyệt đối về khái niệm thuế. Đứng trên các góc độ khác nhau theo các quan điểm của các nhà kinh tế khác nhau thì có định nghĩa về thuế khác nhau. Theo nhà kinh tế học (Adams, 1963) đưa ra một định nghĩa tương đối cổ điển về thuế: “Thuế là một khoản trích nộp bằng tiền, có tính chất xác định, không hoàn trả trực tiếp do các công dân đóng góp cho nhà nước thông qua con đường quyền lực nhằm bù đắp những chi tiêu của Nhà Nước.

Trên góc độ phân phối thu nhập: “Thuế là hình thức phân phối và phân phối lại tổng sản phẩm xã hội và thu nhập quốc dân nhằm hình thành các quỹ tiền tệ tập trung của nhà nước để đáp ứng các nhu cầu chi tiêu cho việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước.” Trên góc độ người nộp thuế: “Thuế là khoản đóng góp bắt buộc mà mỗi tổ chức, cá nhân phải có nghĩa vụ đóng góp cho nhà nước theo luật định để đáp ứng nhu cầu chi tiêu cho việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của nhà nước.” Trên góc độ kinh tế học: “Thuế là một biện pháp đặc biệt, theo đó, nhà nước sử dụng quyền lực của mình để chuyển một phần nguồn lực từ khu vực tư sang khu vực công nhằm thực hiện các chức năng kinh tế – xã hội của nhà nước.” Theo từ điển tiếng việt: “Thuế là khoản tiền hay hiện vật mà người dân hoặc các tổ chức kinh doanh, tuỳ theo tài sản, thu nhập, nghề nghiệp… buộc phải nộp cho nhà nước theo mức quy định.” 7 Từ các định nghĩa trên ta có thể rút ra được một số đặc trưng chung của thuế là: Thứ nhất, nội dung kinh tế của thuế được đặc trưng bởi các mỗi quan hệ tiền tệ phát sinh dưới nhà nước và các pháp nhân, các thể nhân trong xã hội. Thứ hai, những mỗi quan hệ dưới dạng tiền tệ này được nảy sinh một cách khách quan và có ỹ nghĩa xã hội đặc biệt việc chuyển giao thu nhập có tính chất bắt buộc theo mệnh lệnh của nhà nước. Thứ ba, xét theo khía cạnh pháp luật, thuế là một khoản nộp cho nhà nước được pháp luật quy định theo mức thu và thời hạn nhất định. Từ các đặc trưng trên của thuế, ta có thể nêu lên khái niệm tổng quát về thuế là: “Thuế là một khoản đóng góp bắt buộc từ các thể nhân và pháp nhân cho nhà nước theo mức độ và thời hạn được pháp luật quy định nhằm sử dụng cho mục đích công cộng”.2 Thuế thu nhập cá nhân Thuế thu nhập cá nhân là loại thuế trực thu, thu trực tiếp trên thu nhập nhận được của cá nhân trong một khoảng thời gian nhất định.

Theo quy định tại khoản 1 Điều 8 Thông tư số 111/2013/TT-BTC ngày 15/8/2013 của Bộ Tài chính thì đối tượng nộp thuế là hộ gia đình kinh doanh có thực hiện hay không thực hiện chế độ kế toán hoá đơn, chứng từ. Cách xác định thu nhập chịu thuế từ kinh doanh: Thu nhập chịu thuế từ kinh doanh được xác định bằng doanh thu trừ các khoản chi phí hợp lý liên quan trực tiếp đến việc tạo ra thu nhập chịu thuế trong kỳ tính thuế. Thu nhập chịu thuế từ kinh doanh đối với từng trường hợp cụ thể được xác định như sau: - Đối với cá nhân kinh doanh chưa thực hiện đúng pháp luật về kế toán, hoá đơn chứng từ. - Đối với cá nhân kinh doanh không thực hiện chế độ kế toán hoá đơn, chứng từ không xác định được doanh thu, chi phí và thu nhập chịu thuế (sau đây gọi tắt là cá nhân kinh doanh nộp thuế theo phương pháp khoán).

8 - Đối với cá nhân kinh doanh nộp thuế theo phương pháp khoán thì thu nhập chịu thuế xác định như sau: Thu nhập chịu thuế Doanh thu khoán Tỷ lệ thu nhập chịu = X trong kỳ tính thuế trong kỳ tính thuế thuế ấn định Trong đó: + Doanh thu khoán được xác định theo tài liệu kê khai của cá nhân kinh doanh, cơ sở dữ liệu của cơ quan thuế, kết quả điều tra doanh thu thực tế của cơ quan thuế và ý kiến tham vấn của Hội đồng tư vấn thuế xã, phường. + Tỷ lệ thu nhập chịu thuế ấn định được xác định theo hướng dẫn điểm a.4, khoản 1, Điều 8 Thông tư số 111/2013/TT-BTC. - Đối với cá nhân kinh doanh nộp thuế theo phương pháp khoán có sử dụng hóa đơn. + Trường hợp cá nhân kinh doanh nộp thuế theo phương pháp khoán có sử dụng hóa đơn quyển, nếu trong quý doanh thu trên hoá đơn cao hơn doanh thu khoán thì ngoài việc nộp thuế theo doanh thu khoán còn phải nộp bổ sung thuế thu nhập cá nhân đối với phần doanh thu trên hoá đơn cao hơn doanh thu khoán.

+ Trường hợp cá nhân kinh doanh nộp thuế theo phương pháp khoán sử dụng hóa đơn do cơ quan thuế bán lẻ theo từng số thì khai và nộp thuế thu nhập cá nhân theo tỷ lệ 10% tính trên thu nhập chịu thuế của từng lần phát sinh. Thu nhập chịu thuế của từng lần phát sinh được xác định như sau: Thu nhập = Doanh thu X Tỷ lệ thu chịu thuế từng lần tính thu nhập chịu nhập chịu thuế phát sinh thuế từng lần phát ấn định sinh Trong đó: - Doanh thu tính thu nhập chịu thuế từng lần phát sinh được xác định theo hợp đồng và các chứng từ mua bán. - Tỷ lệ thu nhập chịu thuế ấn định được xác định theo hướng dẫn tại điểm a.4, khoản 1, Điều 8 Thông tư số 111/2013/TT-BTC. 9 + Trường hợp cá nhân kinh doanh nộp thuế theo phương pháp khoán sử dụng hóa đơn quyển có yêu cầu hoàn thuế thu nhập cá nhân thì doanh thu tính thuế của năm được xác định như sau: - Nếu doanh thu trên hóa đơn của cả năm thấp hơn doanh thu khoán thì doanh thu tính thuế của năm là doanh thu khoán.

- Nếu doanh thu trên hóa đơn của cả năm cao hơn doanh thu khoán thì doanh thu tính thuế của năm là doanh thu trên hóa đơn. - Đối với cá nhân kinh doanh chỉ hạch toán được doanh thu không hạch toán được chi phí thì thu nhập chịu thuế được xác định như sau: Thu nhập Doanh thu tính Tỷ lệ thu nhập Thu nhập chịu thuế = thu nhập chịu X chịu thuế ấn định + chịu thuế trong kỳ thuế trong kỳ khác trong tính thuế tính thuế kỳ tính thuế Trong đó: + Doanh thu tính thu nhập chịu thuế trong kỳ tính thuế được xác định theo hướng dẫn tại điểm b.1, khoản 1, Điều 8 Thông tư số 111/2013/TT-BTC. + Tỷ lệ thu nhập chịu thuế ấn định được xác định theo hướng dẫn tại điểm a.4, khoản 1, Điều 8 Thông tư số 111/2013/TT-BTC. + Thu nhập chịu thuế khác là các khoản thu nhập phát sinh trong quá trình kinh doanh gồm: tiền phạt vi phạm hợp đồng; tiền phạt do chậm thanh toán; tiền lãi ngân hàng trong quá trình thanh toán; tiền lãi do bán hàng trả chậm, trả góp; tiền lãi do bán tài sản cố định; tiền bán phế liệu, phế phẩm và thu nhập chịu thuế khác.

- Đối với cá nhân kinh doanh lưu động (buôn chuyến) và cá nhân không kinh doanh có phát sinh hoạt động bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ cần có hóa đơn để giao cho khách hàng. Cá nhân kinh doanh lưu động (buôn chuyến) và cá nhân không kinh doanh có phát sinh hoạt động bán hàng hóa, cung ứng dịch vụ cần có hóa đơn để giao cho 10 khách hàng khai và nộp thuế thu nhập cá nhân theo tỷ lệ 10% tính trên thu nhập chịu thuế của từng lần phát sinh. Thu nhập chịu thuế của từng lần phát sinh được xác định tương tự như đối với cá nhân kinh doanh nộp thuế theo phương pháp khoán sử dụng hóa đơn do cơ quan thuế bán lẻ theo từng số theo hướng dẫn tại tiết a.2, điểm a, khoản 1, Điều này. - Tỷ lệ thu nhập chịu thuế ấn định Tỷ lệ thu nhập chịu thuế ấn định tính trên doanh thu áp dụng đối với cá nhân kinh doanh chưa thực hiện đúng pháp luật về kế toán, hoá đơn, chứng từ; cá nhân kinh doanh lưu động và cá nhân không kinh doanh như sau: Bảng 2.