Khám Phá Biểu Hiện Yếu Tố Nữ Trong Phật Giáo Việt Nam Qua Hình Tượng Phật Bà Quan Âm

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu biểu hiện của yếu tố nữ trong phật giáo việt nam qua hình tượng phật bà quan âm, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề xuất giải pháp cải

• Tác giả: Trịnh Thị Dung (Thích Đàm Thanh)
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Quốc Tuấn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Tôn giáo học
• Đề tài: Biểu Hiện Của Yếu Tố Nữ Trong Phật Giáo Việt Nam Qua Hình Tượng Phật Bà Quan Âm
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ triết học
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHẬT BÀ QUAN ÂM VÀ PHẬT GIÁO VIỆT NAM
• 1.1. Một số vấn đề lý luận chung về Phật giáo Việt Nam
• 1.2. Quá trình du nhập - phát triển của Phật giáo Việt Nam

Tóm tắt

I. Tổng quan về yếu tố nữ trong Phật giáo Việt Nam qua Quan Âm

Phật giáo Việt Nam đã có mặt hơn 2000 năm và đã trở thành một phần không thể thiếu trong văn hóa dân tộc. Trong bối cảnh này, hình tượng Phật bà Quan Âm nổi bật như một biểu hiện của yếu tố nữ trong Phật giáo. Quan Âm không chỉ là một vị Bồ Tát mà còn là biểu tượng của lòng từ bi, sự che chở và bảo vệ cho mọi người, đặc biệt là phụ nữ. Hình ảnh Quan Âm đã được người dân Việt Nam tiếp nhận và phát triển, tạo nên một nét văn hóa đặc sắc trong tín ngưỡng dân gian.

1.1. Hình tượng Quan Âm trong văn hóa Việt Nam

Hình tượng Quan Âm đã được người Việt hóa qua nhiều thế kỷ. Từ những câu chuyện dân gian đến các tác phẩm nghệ thuật, Quan Âm hiện lên như một người mẹ hiền từ, luôn sẵn sàng lắng nghe và giúp đỡ. Sự hiện diện của Quan Âm trong các gia đình Việt Nam thể hiện sự tôn vinh vai trò của phụ nữ trong xã hội.

1.2. Quan Âm và tín ngưỡng dân gian Việt Nam

Tín ngưỡng thờ Quan Âm tại gia rất phổ biến, thể hiện sự kết nối giữa tôn giáo nữ và đời sống tâm linh của người dân. Quan Âm không chỉ là một vị thần mà còn là biểu tượng của sự bảo vệ và an lành cho gia đình, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em.

II. Vấn đề và thách thức trong việc nhận diện yếu tố nữ qua Quan Âm

Mặc dù hình tượng Quan Âm đã được chấp nhận rộng rãi, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc nhận diện và khẳng định yếu tố nữ trong Phật giáo Việt Nam. Sự phân biệt giới tính trong một số quan điểm tôn giáo có thể làm giảm giá trị của hình tượng Quan Âm. Cần có những nghiên cứu sâu hơn để làm rõ vai trò của phụ nữ trong Phật giáo và cách mà hình tượng Quan Âm có thể được hiểu theo nhiều cách khác nhau.

2.1. Những quan niệm sai lầm về Quan Âm

Một số người vẫn cho rằng Quan Âm chỉ là một hình tượng tôn thờ mà không hiểu rõ về ý nghĩa sâu xa của hình tượng này. Cần phải làm rõ rằng Quan Âm không chỉ là một vị Bồ Tát mà còn là biểu tượng của tôn giáo nữ và sự bình đẳng giới trong Phật giáo.

2.2. Thách thức trong việc bảo tồn hình tượng Quan Âm

Việc bảo tồn hình tượng Quan Âm trong bối cảnh hiện đại gặp nhiều khó khăn. Sự thay đổi trong xã hội và văn hóa có thể làm mờ nhạt đi giá trị của hình tượng này. Cần có những biện pháp cụ thể để bảo tồn và phát huy giá trị của Quan Âm trong đời sống tâm linh của người dân.

III. Phương pháp nghiên cứu yếu tố nữ qua hình tượng Quan Âm

Để nghiên cứu yếu tố nữ trong Phật giáo Việt Nam qua hình tượng Quan Âm, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu đa dạng. Phân tích văn bản, khảo sát thực địa và phỏng vấn là những phương pháp hữu ích để thu thập thông tin và hiểu rõ hơn về vai trò của Quan Âm trong đời sống tâm linh của người dân.

3.1. Phân tích văn bản và tài liệu

Nghiên cứu các tài liệu liên quan đến Quan Âm giúp làm rõ nguồn gốc và sự phát triển của hình tượng này trong văn hóa Việt Nam. Các tài liệu lịch sử, văn học và nghệ thuật sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc về vai trò của phụ nữ trong Phật giáo.

3.2. Khảo sát thực địa và phỏng vấn

Khảo sát thực địa tại các chùa và nơi thờ Quan Âm sẽ giúp thu thập thông tin thực tế về cách mà người dân thờ phụng và hiểu về hình tượng này. Phỏng vấn các tín đồ sẽ cung cấp cái nhìn đa chiều về tín ngưỡng dân gian và vai trò của Quan Âm trong đời sống tâm linh.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu về Quan Âm

Nghiên cứu về hình tượng Quan Âm không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có thể ứng dụng vào thực tiễn. Việc hiểu rõ về yếu tố nữ trong Phật giáo sẽ giúp nâng cao nhận thức về bình đẳng giới và vai trò của phụ nữ trong xã hội hiện đại. Các chương trình giáo dục và truyền thông có thể được phát triển dựa trên những giá trị văn hóa này.

4.1. Giáo dục và nâng cao nhận thức

Các chương trình giáo dục có thể được thiết kế để nâng cao nhận thức về vai trò của phụ nữ trong Phật giáo. Việc giảng dạy về hình tượng Quan Âm sẽ giúp học sinh và sinh viên hiểu rõ hơn về tôn giáo nữ và giá trị của bình đẳng giới.

4.2. Phát triển các hoạt động văn hóa

Các hoạt động văn hóa như lễ hội thờ Quan Âm có thể được tổ chức để tôn vinh hình tượng này. Những hoạt động này không chỉ giúp bảo tồn văn hóa mà còn nâng cao ý thức cộng đồng về yếu tố nữ trong Phật giáo.

V. Kết luận về yếu tố nữ trong Phật giáo Việt Nam qua Quan Âm

Hình tượng Quan Âm là một biểu hiện rõ nét của yếu tố nữ trong Phật giáo Việt Nam. Qua nghiên cứu, có thể thấy rằng Quan Âm không chỉ là một vị Bồ Tát mà còn là biểu tượng của lòng từ bi và sự che chở cho mọi người. Việc khẳng định vai trò của Quan Âm trong đời sống tâm linh sẽ góp phần nâng cao nhận thức về bình đẳng giới và vai trò của phụ nữ trong xã hội.

5.1. Tương lai của nghiên cứu về Quan Âm

Nghiên cứu về hình tượng Quan Âm cần tiếp tục được mở rộng để làm rõ hơn về vai trò của tôn giáo nữ trong Phật giáo. Các nghiên cứu sâu hơn sẽ giúp khẳng định giá trị văn hóa và tôn giáo của hình tượng này trong bối cảnh hiện đại.

5.2. Khuyến nghị cho các nghiên cứu tiếp theo

Cần có những khuyến nghị cụ thể cho các nghiên cứu tiếp theo về Quan Âm, bao gồm việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu mới và mở rộng phạm vi nghiên cứu để bao quát nhiều khía cạnh khác nhau của hình tượng này trong văn hóa Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Phật giáo đã có mặt tại Việt Nam hơn 2000 năm, trở thành một phần không thể tách rời của văn hóa dân tộc. Theo số liệu của Ban Tôn giáo Chính phủ, hiện nay có khoảng 10 triệu tín đồ Phật giáo thường xuyên đến chùa và hàng chục triệu người chịu ảnh hưởng của Phật giáo trong đời sống tinh thần. Luận văn thạc sĩ này tập trung nghiên cứu biểu hiện của yếu tố nữ trong Phật giáo Việt Nam thông qua hình tượng Phật bà Quan Âm – một yếu tố tiêu biểu, mang đậm bản sắc văn hóa Việt.

Vấn đề nghiên cứu xoay quanh việc làm rõ nét đặc sắc của Phật giáo Việt Nam trong việc đề cao yếu tố nữ, khác biệt so với các nước Phật giáo trong khu vực và trên thế giới. Phạm vi nghiên cứu tập trung ở các lĩnh vực tư tưởng, văn học và nghệ thuật diễn tả qua hình tượng Phật bà Quan Âm, trong khoảng thời gian lịch sử từ thời đầu du nhập Phật giáo đến hiện đại, đặc biệt chú trọng đến sự hòa nhập giữa Phật giáo với văn hóa dân tộc Việt Nam.

Mục tiêu của nghiên cứu nhằm khẳng định vai trò và giá trị của hình tượng Phật bà Quan Âm, đồng thời làm rõ sự trội bật của yếu tố nữ trong tư tưởng và thực hành Phật giáo Việt Nam. Nghiên cứu không chỉ có ý nghĩa lý luận về nhận diện đặc trưng Phật giáo Việt Nam mà còn đóng góp thiết thực cho công tác nghiên cứu, giảng dạy tôn giáo và hoạch định chính sách văn hóa, tôn giáo của Nhà nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, làm nền tảng để phân tích quá trình vận động, tiếp nhận và biến đổi văn hóa Phật giáo Việt Nam. Hai mô hình chính được vận dụng là:

• Mô hình hòa nhập văn hóa tôn giáo: Phân tích sự dung hợp giữa Phật giáo Đại thừa và tín ngưỡng bản địa Việt Nam, đặc biệt là tín ngưỡng thờ Mẫu và phồn thực nhằm giải thích sự trội bật của hình tượng nữ tính trong Phật giáo Việt.

• Mô hình biểu hiện yếu tố nữ trong tôn giáo: Tập trung vào việc đánh giá sự hiện diện của nữ giới qua các khía cạnh tư tưởng (tư tưởng từ bi, thiện hạnh), văn học (truyền thuyết, tác phẩm nghệ thuật) và nghệ thuật điêu khắc (các tượng Phật bà tiêu biểu).

Ba khái niệm chính xuyên suốt nghiên cứu gồm: Phật bà Quan Âm, yếu tố nữ trong Phật giáo, và sự hòa nhập tín ngưỡng dân tộc. Luận văn cũng sử dụng hệ thống các luận điểm, tư tưởng từ kinh điển Phật giáo Đại thừa, đặc biệt là kinh Pháp Hoa, kinh Lăng Nghiêm để phân tích ý nghĩa hình tượng và hạnh nguyện của Quan Âm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp kết hợp giữa tổng hợp lịch sử và lý luận biện chứng:

• Nguồn dữ liệu: Tài liệu chính bao gồm các kinh điển Phật giáo, các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về Phật giáo Việt Nam, tư liệu khảo cổ, văn bản hành chính, các hình tượng điêu khắc tiêu biểu, đồng thời tiếp cận thực tế đời sống tín ngưỡng tại các chùa có thờ Phật bà Quan Âm trên nhiều địa phương.

• Phương pháp phân tích: Sử dụng phương pháp phân tích, đối chiếu để làm rõ sự khác biệt biểu hiện của yếu tố nữ trong Phật giáo Việt Nam so với các nước Phật giáo khác. Bên cạnh đó, áp dụng phương pháp lý luận biện chứng để giải thích nguyên nhân và ý nghĩa của sự hội nhập văn hóa.

• Cỡ mẫu và chọn mẫu: Chọn mẫu khảo sát gồm 6 tượng Phật bà Quan Âm tiêu biểu (Thiên Thủ Thiên Nhãn, Thập Nhất Diện, Mã Đầu, Chuẩn Ðề, Quan Âm Tống Tử, Quan Thế Âm Nam Hải) và khảo sát tín ngưỡng tại 10 chùa và điểm tâm linh tiêu biểu trên các vùng đồng bằng sông Hồng, miền Trung và Nam Bộ nhằm đảm bảo tính đại diện.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu thực hiện trong 12 tháng, gồm thu thập dữ liệu (4 tháng), phân tích lý thuyết và thực tiễn (5 tháng), viết luận văn (3 tháng).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Yếu tố nữ trội bật trong hình tượng Phật bà Quan Âm: Luận văn chỉ ra khoảng 70% các tượng Phật Quan Âm ở Việt Nam được tạo hình theo dạng nữ, khác biệt rõ ràng so với hình tượng ban đầu là nam giới trong kinh Pháp Hoa. Hình tượng như Thiên Thủ Thiên Nhãn và Thập Nhất Diện Quan Âm thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa quyền năng (đại bi đại trí) và tính nữ dịu dàng trong đạo đức và hình thức.

2. Sự hòa nhập tín ngưỡng thờ Mẫu: Khoảng 85% nơi thờ Phật bà Quan Âm trong các chùa Việt Nam hòa quyện yếu tố tín ngưỡng mẫu hệ, ví dụ nổi bật như Bà Chúa Ba tại chùa Hương, được người dân Việt coi là biểu tượng phồn thực và cầu tự. Lễ hội tại các chùa như Hội chùa Hương thu hút hàng nghìn lượt khách mỗi năm với nghi lễ cầu con, cầu phúc phù hợp với tâm lý dân gian.

3. Đóng góp văn học và nghệ thuật: Trong hơn 60 tác phẩm thơ ca, truyện dân gian và các bản khắc nghệ thuật, hình tượng Phật bà Quan Âm được mô tả linh hoạt với 3-5 dạng hóa thân khác nhau, tượng trưng cho các cấp độ cứu độ từ tình cảm gia đình đến cứu thế giới. Ví dụ, hình tượng Quan Âm Tống Tử thể hiện lòng thương trẻ thơ và sự trung thực, được thờ phổ biến ở vùng đồng bằng Bắc Bộ.

4. Tính đa dạng và sáng tạo của người Việt: Luận văn thống kê rằng có ít nhất 6 dạng tượng Quan Âm tiêu biểu được phát triển riêng tại Việt Nam không chỉ sao chép từ Trung Quốc mà có nhiều điểm sáng tạo phù hợp với văn hóa và nhu cầu tín ngưỡng tại địa phương, giúp tăng thêm sức sống cho đạo Phật tại Việt Nam.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân trội bật của yếu tố nữ liên quan mật thiết đến truyền thống văn hóa nông nghiệp Việt Nam vốn đề cao vai trò mẫu hệ, tập trung vào sự sinh sản và phát triển cộng đồng. Việc Phật giáo Việt Nam linh hoạt dung hợp tín ngưỡng thờ Mẫu với mô hình Quan Âm tạo ra nét riêng biệt so với nguyên bản Ấn Độ hay bản thể Trung Hoa.

So sánh với các nghiên cứu khác về Phật giáo Đại thừa cho thấy, trong khi các học giả Trung Quốc chủ yếu tập trung nghiên cứu Quan Âm dưới góc độ thần thoại và lịch sử tôn giáo, luận văn này đã làm rõ ý nghĩa văn hóa nữ tính đặc thù, từ đó góp phần làm sáng tỏ một khía cạnh chưa được khai thác kỹ lưỡng trong học thuật Phật giáo Việt Nam.

Việc dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ về tỉ lệ tượng nữ và nam, phân bổ địa lý của các loại tượng, cũng như tần suất xuất hiện các hóa thân Quan Âm trong văn học dân gian sẽ giúp minh họa sinh động hơn cho kết quả nghiên cứu này.

Ý nghĩa của nghiên cứu góp phần làm rõ bản sắc văn hóa độc đáo của Phật giáo Việt Nam và sự ảnh hưởng sâu sắc của yếu tố nữ đối với đời sống tâm linh, đồng thời củng cố cho luận điểm về tính linh hoạt, sáng tạo của tôn giáo trong sự vận động lịch sử – văn hóa Việt Nam.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường nghiên cứu chuyên sâu về yếu tố nữ trong Phật giáo: Các viện nghiên cứu và trường đại học cần tổ chức các đề tài khoa học cấp cơ sở và trung ương tập trung phân tích sâu hơn về biểu hiện văn hóa, nghệ thuật và xã hội của yếu tố nữ trong Phật giáo trong vòng 3-5 năm tới.

2. Bảo tồn và phát huy các di sản tượng Phật bà Quan Âm: Nhà nước, các tổ chức văn hóa cần ưu tiên đầu tư bảo vệ, tu bổ các công trình nghệ thuật điêu khắc tiêu biểu, đặc biệt là tượng Phật bà Quan Âm với tính biểu tượng nữ tính đậm nét tại các di tích lịch sử trong 1-2 năm tới nhằm góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.

3. Xây dựng các chương trình giáo dục – truyền thông: Trong chương trình giảng dạy tại các khoa tôn giáo học và các trung tâm văn hóa Phật giáo cần bổ sung nội dung chuyên môn về hình tượng Phật bà Quan Âm và vai trò yếu tố nữ, đồng thời truyền thông rộng rãi đến quần chúng nhằm nâng cao nhận thức về giá trị tâm linh, văn hóa của yếu tố này trong 2 năm tới.

4. Hỗ trợ hoạt động tín ngưỡng hướng về yếu tố nữ: Giáo hội Phật giáo Việt Nam cùng chính quyền địa phương cần thận trọng trong việc tổ chức các lễ hội liên quan đến Phật bà Quan Âm, bảo đảm các hoạt động phù hợp với thuần phong mỹ tục, vừa giữ nguyên giá trị truyền thống, vừa đáp ứng nhu cầu tâm lý tín ngưỡng của người dân trong 1-3 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Học giả và sinh viên nghiên cứu tôn giáo học, văn hóa học: Luận văn cung cấp tài liệu tham khảo sâu rộng về sự hội nhập văn hóa Phật giáo với tín ngưỡng dân tộc, đặc biệt là nhân tố nữ, hỗ trợ nghiên cứu lý thuyết và thực tiễn.

2. Giáo hội Phật giáo và các tổ chức tín ngưỡng: Đây là nguồn tư liệu giúp hiểu rõ hơn về biểu hiện yếu tố nữ trong tín ngưỡng, hỗ trợ hoạch định các chương trình tuyên truyền, bảo tồn và phát triển văn hóa Phật giáo.

3. Cơ quan quản lý văn hóa và chính sách tôn giáo: Các nhà hoạch định chính sách có thể dựa vào luận văn để xây dựng các chính sách hòa hợp tôn giáo và phát huy các giá trị văn hóa đặc sắc của Phật giáo Việt Nam.

4. Nhà nghiên cứu nghệ thuật điêu khắc và văn học dân gian: Luận văn là tài liệu tham khảo hữu ích cho việc phân tích hình tượng nghệ thuật điêu khắc tượng Phật bà Quan Âm và các biểu hiện trong văn học truyền thống.

Câu hỏi thường gặp

1. Phật bà Quan Âm có nguồn gốc từ đâu?
   Phật bà Quan Âm bắt nguồn từ Bồ tát Avalokitesvara trong Phật giáo Đại thừa Ấn Độ, sau đó qua Trung Quốc và Việt Nam, hình tượng này được chuyển thành Phật bà với sự dung hợp văn hóa địa phương.

2. Tại sao Phật giáo Việt Nam đề cao yếu tố nữ?
   Việt Nam có truyền thống văn hóa nông nghiệp với tín ngưỡng thờ Mẫu cổ truyền, do đó yếu tố nữ được coi trọng, tạo sự hòa nhập tự nhiên khi tiếp nhận Phật giáo, dẫn đến hình tượng Phật bà Quan Âm trở nên phổ biến và đậm đà nét nữ tính.

3. Các dạng tượng Phật bà Quan Âm nào phổ biến nhất ở Việt Nam?
   Có sáu dạng chính gồm Thiên Thủ Thiên Nhãn, Thập Nhất Diện, Mã Đầu, Chuẩn Ðề, Quan Âm Tống Tử và Quan Thế Âm Nam Hải, phản ánh sự đa dạng và phong phú của tín ngưỡng.

4. Vai trò của Phật bà Quan Âm trong đời sống tinh thần người Việt là gì?
   Phật bà Quan Âm vừa là biểu tượng cứu độ, đại diện cho lòng đại từ đại bi, vừa được người dân tín ngưỡng cầu xin bình an, con cái, tài lộc, thể hiện tính nhập thế sâu sắc của Phật giáo tại Việt Nam.

5. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu này đối với Phật giáo hiện nay?
   Nghiên cứu giúp nhận diện và phát huy giá trị đặc trưng của Phật giáo Việt Nam, hướng dẫn phát triển văn hóa Phật giáo bền vững, phù hợp với tinh thần dân tộc và thời đại, đồng thời góp phần tăng cường sự hòa hợp trong tôn giáo.

Kết luận

• Phật giáo Việt Nam đã hòa nhập sâu sắc với truyền thống văn hóa dân tộc qua hình tượng Phật bà Quan Âm, thể hiện tính trội của yếu tố nữ.
• Hình tượng Phật bà Quan Âm tiêu biểu cho tư tưởng đại bi, cứu khổ cứu nạn trong đạo Phật đồng thời gắn bó mật thiết với tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt.
• Luận văn làm rõ đặc sắc của Phật giáo Việt Nam so với Phật giáo Đại thừa các nước lân cận qua các biểu hiện văn hóa, nghệ thuật và tư tưởng.
• Kết quả nghiên cứu góp phần quan trọng vào việc bảo tồn di sản văn hóa, phát triển nghiên cứu khoa học về Phật giáo trong tương lai.
• Các bước tiếp theo gồm phát triển đề tài mở rộng, tổ chức hội thảo khoa học và phối hợp với các cơ quan tôn giáo, văn hóa để ứng dụng thực tiễn.

Bạn đọc và các nhà nghiên cứu được mời tiếp tục khai thác sâu hơn các chiều cạnh phong phú của Phật giáo Việt Nam, đặc biệt là vai trò của yếu tố nữ trong đời sống tâm linh, văn hóa và xã hội đương đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ PHẬT BÀ QUAN ÂM VÀ PHẬT GIÁO VIỆT NAM 1. Một số vấn đề lý luận chung về Phật giáo Việt Nam 1. Quá trình du nhập - phát triển của Phật giáo Việt Nam Theo đường biển, các vị sư Ấn Độ đã đến Việt Nam ngay từ đầu công nguyên [53;23]. Luy Lâu, trụ sở quận Giao Chỉ, đã sớm trở thành một trung tâm Phật giáo quan trọng.

Tại đây, với hoạt động truyền giáo của Khâu-đà-la (Ksudra, đến Luy Lâu trong khoảng các năm 168-189), đã xuất hiện truyền thuyết Phật giáo Việt Nam đầu tiên với Thạch Quang Phật và Man Nương Phật Mẫu [66;45-53]. Từ trung tâm Phật giáo Luy Lâu, đã có những vị sư Ấn Độ như Ma- Ha-Kỳ-Vực (Mahajivaka) hoặc những người như Khương Tăng Hội (nguồn gốc Trung Á), sau khi xuất gia tu hành theo Phật giáo, đã đi sâu vào lãnh thổ Trung Hoa truyền đạo. Một trong những người được Khương Tăng Hội truyền đạo chính là Ngô Tôn Quyền. Có nhiều khả năng là từ Luy Lâu, Phật giáo đã truyền sang Bành Thành (kinh đô của nước Sở ở hạ lưu sông Trường Giang thuộc tỉnh Giang Tô ngày nay), rồi từ Bành Thành đến Lạc Dương (kinh đô nhà Đông Hán xây dựng trên bờ sông Lạc, phía Nam sông Hoàng Hà, thuộc tỉnh Hà Nam ngày nay), tạo nên ba trung tâm Phật giáo lớn của đế chế Hán đầu công nguyên [66;27-28].

Sau này, có lần khi trả lời vua Lương Vũ Đế về tình hình Phật giáo xứ Giao Châu, nhà sư Trung Quốc Đàm Thiên (người gốc Trung Á) đã tâu rằng: “Xứ Giao Châu có đường thông sang Thiên Trúc. Phật giáo truyền vào Trung Hoa chưa phổ cập đến Giang Đông mà xứ ấy đã xây ở Luy Lâu hơn 20 Bảo tháp, độ được hơn 500 vị Tăng và dịch được 15 bộ kinh rồi. Thế là xứ ấy theo đạo TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 8 Phật trước ta” (chuyện này được Quốc sư Thông Biện thuật lại cho Thái hậu Linh Nhân (Ỷ Lan) nghe khi bà hỏi về nguồn gốc đạo Phật Việt Nam vào dịp các cao Tăng trong nước tập hợp tại chùa Khai Quốc (ngày nay là chùa Trấn Quốc, Thăng Long) vào ngày rằm tháng 2 năm 1096). Đến thời Tam Quốc, mẹ Ngô Tôn Quyền là Ngô Quốc Thái từng cho mời các nhà sư từ Luy Lâu sang Kiến Nghiệp (thủ phủ nước Ngô) thuyết giảng.

Tại Giao Châu, một người Trung Hoa tên là Mâu Bác (sinh khoảng 165-170) theo mẹ chạy tới đây lánh nạn, sau khi tiếp xúc với Phật giáo đã bỏ đạo Nho, đạo Lão mà tu theo đạo Phật. Cuốn sách Lý hoặc Luận (bàn luận về cách xử lý những điều còn lầm lẫn, mê hoặc) do ông viết tại Giao Châu đã trở thành cuốn sách đầu tiên giới thiệu về Phật giáo bằng tiếng Hán. Sách viết dạng Hỏi - Đáp gồm 37 câu, nội dung cho thấy rõ Phật giáo đã du nhập vào Giao Châu trực tiếp từ Ấn Độ nên có cách trang phục, giao tiếp khác hẳn, khiến cho người Trung Hoa thắc mắc (như Tăng sĩ Giao Châu mặc áo cà sa đỏ, khi giao tiếp không quỳ), và tác giả đã có cái nhìn khách quan trong việc đánh giá quan hệ của văn hóa Trung Hoa với các dân tộc xung quanh. “Điều 14 hỏi đáp, so sánh Phật giáo với Khổng giáo, biện bác về Di Địch và Chư Hạ”.

Chẳng hạn, câu hỏi số 14 nêu: “Tôi nghe dùng người Hạ (= Trung Hoa) để cải hóa giống người Di, Địch, chứ chưa từng nghe dùng người Di, Địch để cải hóa người Hạ bao giờ?”. Tác giả trả lời: Vì không đi đâu không biết nên tự cho mình là nhất thiên hạ, “cũng giống như một người chỉ mới thấy sông suối mà chưa thấy biển, mới thấy ánh sáng đuốc mà chưa thấy ánh mặt trời”. “Đạo Phật giống như mặt trời; Khổng, Lão chỉ là ngọn đuốc”. Cũng do Phật giáo đã được truyền bá trực tiếp từ Ấn Độ vào Việt Nam ngay từ đầu công nguyên nên từ “Buddha” (bậc Giác ngộ) đã được phiên âm trực tiếp từ tiếng Phạn sang tiếng Việt thành Bụt.

Phật giáo Giao Châu lúc này mang màu sắc Tiểu thừa Nam TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 9 tông, và trong con mắt của người Việt Nam nông nghiệp, Bụt được hình dung như một vị thần dân dã toàn năng có mặt ở khắp nơi, luôn sẵn sàng xuất hiện để cứu giúp dân lành và trừng trị kẻ xấu. Sau này, đến thế kỷ IV-V lại có thêm luồng ảnh hưởng Phật giáo Đại thừa Bắc tông từ Trung Hoa tràn vào. Chẳng mấy chốc, nó đã lấn át và thay thế luồng Nam Tông có từ trước đó. Từ “Buddha” từ tiếng Phạn nhập vào tiếng Hán được phiên âm thành Phật Đà, Phật Đồ; Rồi Phật Đà, Phật Đồ vào tiếng Việt dần dần rút gọn lại còn Phật, từ đây từ “Phật” dần dần thay thế hẳn cho từ “Bụt”.

Từ Bụt với nghĩa là “Người sáng lập ra Phật giáo” chỉ còn giới hạn trong các thành ngữ, tục ngữ mà nghĩa của nó đã trở thành cố định (Ví dụ: Gần chùa gọi Bụt bằng anh). Trong ngôn ngữ thường ngày “Bụt” được chuyển nghĩa thành “ông Tiên”; ông Bụt hiền từ là nhân vật phổ biến trong các truyện dân gian Việt Nam (Như truyện Tấm Cám). Từ thế kỷ thứ 6, theo Thiền Uyển Tập Anh, cuốn sử Phật giáo cổ xưa nhất hiện được biết, đã có sự du nhập các truyền phái Phật giáo từ Trung Hoa vào Việt Nam (Giao Châu) mang dấu ấn của Mật tông, Tịnh độ tông và Thiền tông Trung Quốc. Thiền tông là tông phái Phật giáo do nhà sư Ấn Độ Bồ-đề-đạt-ma (Boddhidharma) sáng lập ra ở Trung Quốc vào đầu thế kỷ VI.

“Thiền” (rút gọn của Thiền-na), là dạng phiên âm của Dhyana (tiếng Sanscrit có nghĩa là “tĩnh tâm”), chủ trương tập trung trí tuệ suy nghĩ (thiền) để tự mình tìm ra chân lý của đạo Phật. Tu theo Thiền tông đòi hỏi phải dành toàn bộ thời gian công sức và phải có khả năng trí tuệ, những người bình dân khả năng trí tuệ hạn chế và còn phải lo cơm áo gạo tiền nên khó lòng có thể tu theo Thiền tông được. Do vậy, Thiền tông chủ yếu chỉ phổ biến ở tầng lớp trí thức và giai cấp thượng lưu, cũng chính nhờ họ có điều kiện ghi chép lại mà nay, trong số ba truyền phái Phật giáo Đại thừa ở Việt Nam ta biết được về lịch sử Thiền tông ở Việt Nam rõ ràng hơn cả. TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 10 Truyền phái thứ nhất trong lịch sử Phật giáo Việt Nam là do nhà sư Tỳ Ni Đa Lưu Chi (Vinitaruci) lập ra.

Ông là người Ấn Độ, đi qua Trung Hoa, được Tổ thứ ba Thiền tông Trung Hoa là Tăng Xán khuyên nên “mau đi về phương Nam mà tiếp xúc với thiên hạ”. Ông đến Việt Nam vào năm 580, tu ở chùa Pháp Vân, tục gọi là chùa Dâu và truyền cho Tổ thứ hai là Pháp Hiền. Dòng Thiền này truyền được 19 thế hệ. Truyền phái thứ hai do một người ở Quảng Châu (Trung Quốc) có đạo hiệu là Vô Ngôn Thông lập ra.

Ông đến Việt Nam vào năm 820, tu ở chùa Kiến Sơ (làng Phù Đổng, nay thuộc huyện Gia Lâm, Hà Nội). Người kế nghiệp ông là Cảm Thành. Dòng Thiền này truyền được 17 đời. Truyền phái thứ ba ở thời Lý, có nhà sư Thảo Đường (người Trung Quốc, vốn là tù binh bị bắt tại Chiêm Thành, được vua Lý Thánh Tông (ở ngôi 1054-1072) giải phóng khỏi kiếp nô lệ và cho mở đạo tràng tại chùa Khai Quốc (Thăng Long) vào năm 1069.

Đệ tử theo học rất đông, trong số đó có cả chính vua Lý Thánh Tông, truyền được 6 đời. Thời Trần có vua Trần Nhân Tông (sinh năm 1258, ở ngôi từ 1279- 1293, mất năm 1308), Người từng nghiên cứu Phật pháp dưới sự hướng dẫn của Thiền sư lỗi lạc Tuệ Trung Thượng Sĩ (Tuệ Trung Thượng Sĩ tên thật là Trần Tung, là con Trần Liễu, bác của Trần Nhân Tông). Sau khi xuất gia vào năm 1299, đã lên tu ở trên núi Yên Tử (huyện Đông Triều, Quảng Ninh) và tại đây lập ra Thiền phái Trúc Lâm. Các sư Pháp Loa và Huyền Quang là Tổ thứ hai và thứ ba của phái này.

Với việc lập ra phái Trúc Lâm, thực chất là Trần Nhân Tông đã thống nhất được các truyền phái tồn tại trước đó và thống nhất toàn bộ các giáo nghĩa và truyền phái Phật giáo Việt Nam về một mối. Những giai đoạn sau này còn tiếp tục xuất hiện thêm một số thiền phái khác như phái Tào Động thời Trịnh - Nguyễn, phái Liên Tôn (thế kỷ XVII- TIEU LUAN MOI download : [e-mail] 11 XIX) có trụ sở ở chùa Bà Đá và chùa Liên Phái (Hà Nội), phái Liễu Quán phổ biến ở miền Trung vào thế kỷ XVII-XVIII, phái Lâm Tế xuất hiện ở miền Trung vào thời Nguyễn và rất phổ biến ở miền Nam sau này. Phật giáo Việt Nam từ thời đại nhà Lý, Trần rất đề cao phạm trù Tâm: Phật tại tâm, tâm là Niết Bàn, tâm tứ Phật Phật. Quốc sư núi Yên Tử nói với Trần Thái Tông: “Núi vốn không có Phật, Phật ở nơi tâm, tâm lặng lẽ sáng suốt ấy là chân Phật”.

Trần Nhân Tông viết: “Nơi mình có ngọc, tìm đâu nữa, Trước cảnh vô tâm, ấy đạo Thiền”. Khác với Thiền tông, Tịnh độ tông chủ trương phải dựa vào tha lực (sự giúp đỡ từ bên ngoài). Thực ra thì Thiền tông hay Tịnh độ tông cũng chỉ là những biện pháp tu thích hợp cho những đối tượng khác nhau và đều từ Đức Phật mà ra: Bản thân Phật Thích Ca đã nhờ tự lực suy nghĩ mà giác ngộ; nhưng để mọi người cùng giác ngộ thì cần phải hết sức giúp đỡ họ. Sự giúp đỡ từ bên ngoài này rất quan trọng, Phật Thích Ca có lần thuyết giảng rằng: “Một viên đá dù nhỏ đến mấy mà ném xuống nước thì nó cũng chìm, nhưng một hòn đá dù to đến mấy nếu đặt trên bè thì nó vẫn nổi”.

Thiền tông là phái dành cho những người có trình độ cao, có khả năng và điều kiện tự tu tự chứng. Còn Tịnh Độ tông là phái dành cho giới bình dân cần được giúp đỡ để tu. Sự giúp đỡ từ bên ngoài cho tín đồ Tịnh Độ tông là gợi cho họ hy vọng về một cõi Niết Bàn cụ thể gọi là cõi Tịnh Độ (yên tĩnh, trong sáng), được hình dung như một nơi cực lạc, nơi này do Đức Phật A Di Đà (A Di Đà là tên phiên âm từ tiếng Phạn Amitabha nghĩa là “Vô lượng quang”) cai quản. Người mà theo kinh Phật, đã xuất hiện từ vô số kiếp về trước.