Yếu Tố Kỳ Ảo Trong Tiểu Thuyết Hồ Anh Thái

Luận văn thạc sĩ văn học phân tích văn học yếu tố kỳ ảo trong tiểu thuyết hồ anh thái, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Nguyễn Thị Mơ
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Quang Hưng
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Yếu Tố Kỳ Ảo Trong Tiểu Thuyết Hồ Anh Thái
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2013
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Yếu Tố Kỳ Ảo Trong Tiểu Thuyết Hồ Anh Thái

Yếu tố kỳ ảo trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái đã trở thành một chủ đề hấp dẫn trong văn học đương đại Việt Nam. Tác phẩm của ông không chỉ phản ánh hiện thực mà còn mở ra những không gian huyền ảo, nơi mà ranh giới giữa thực và ảo trở nên mờ nhạt. Điều này không chỉ tạo nên sự lôi cuốn cho độc giả mà còn thể hiện sự sáng tạo không ngừng của nhà văn. Hồ Anh Thái đã khéo léo kết hợp giữa yếu tố kỳ ảo và hiện thực, tạo nên những tác phẩm mang đậm dấu ấn cá nhân và phong cách độc đáo.

1.1. Đặc Điểm Của Yếu Tố Kỳ Ảo Trong Văn Học Đương Đại

Yếu tố kỳ ảo trong văn học đương đại thường được sử dụng để phản ánh những khía cạnh phức tạp của cuộc sống. Nó không chỉ đơn thuần là những hình ảnh huyền bí mà còn là cách để nhà văn thể hiện những cảm xúc sâu sắc và những suy tư về nhân sinh. Trong tiểu thuyết của Hồ Anh Thái, yếu tố này được thể hiện qua những nhân vật và tình huống độc đáo, tạo nên một không gian nghệ thuật phong phú.

1.2. Vai Trò Của Yếu Tố Kỳ Ảo Trong Tác Phẩm Của Hồ Anh Thái

Yếu tố kỳ ảo không chỉ là một phương tiện nghệ thuật mà còn là một cách để Hồ Anh Thái khám phá và thể hiện những khía cạnh sâu sắc của cuộc sống. Nó giúp tác giả thoát khỏi những ràng buộc của hiện thực, mở ra những chiều không gian mới, nơi mà những điều không thể xảy ra trong đời thực lại trở thành hiện thực trong tác phẩm.

II. Những Thách Thức Khi Phân Tích Yếu Tố Kỳ Ảo Trong Tiểu Thuyết

Phân tích yếu tố kỳ ảo trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái không phải là điều dễ dàng. Các nhà nghiên cứu thường gặp phải những thách thức trong việc xác định ranh giới giữa thực và ảo. Điều này đòi hỏi một cái nhìn sâu sắc và khả năng cảm nhận tinh tế từ phía người đọc. Sự đa dạng trong cách thể hiện yếu tố kỳ ảo cũng khiến cho việc phân tích trở nên phức tạp hơn.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Xác Định Ranh Giới Giữa Thực Và Ảo

Một trong những khó khăn lớn nhất khi phân tích yếu tố kỳ ảo là việc xác định ranh giới giữa thực và ảo. Trong nhiều tác phẩm của Hồ Anh Thái, những yếu tố kỳ ảo được lồng ghép một cách tinh tế vào hiện thực, khiến cho người đọc khó có thể phân biệt được đâu là thực, đâu là ảo.

2.2. Sự Đa Dạng Trong Cách Thể Hiện Yếu Tố Kỳ Ảo

Mỗi tác phẩm của Hồ Anh Thái đều mang đến một cách thể hiện khác nhau về yếu tố kỳ ảo. Sự đa dạng này không chỉ thể hiện ở hình thức mà còn ở nội dung, tạo nên những thách thức cho việc phân tích và hiểu sâu về tác phẩm.

III. Phương Pháp Phân Tích Yếu Tố Kỳ Ảo Trong Tiểu Thuyết Hồ Anh Thái

Để phân tích yếu tố kỳ ảo trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái, cần áp dụng những phương pháp nghiên cứu phù hợp. Việc kết hợp giữa phân tích nội dung và phân tích hình thức sẽ giúp làm rõ hơn vai trò của yếu tố kỳ ảo trong tác phẩm. Ngoài ra, việc tham khảo các tài liệu nghiên cứu trước đó cũng là một yếu tố quan trọng.

3.1. Phân Tích Nội Dung Và Hình Thức

Phân tích nội dung giúp làm rõ ý nghĩa của yếu tố kỳ ảo trong tác phẩm, trong khi phân tích hình thức giúp hiểu rõ cách thức mà nhà văn sử dụng yếu tố này để tạo nên hiệu ứng nghệ thuật. Sự kết hợp này sẽ mang lại cái nhìn toàn diện hơn về tác phẩm.

3.2. Tham Khảo Tài Liệu Nghiên Cứu Trước Đó

Việc tham khảo các tài liệu nghiên cứu trước đó sẽ cung cấp những góc nhìn đa dạng và phong phú về yếu tố kỳ ảo trong văn học. Điều này không chỉ giúp làm phong phú thêm cho phân tích mà còn tạo ra những liên kết giữa các tác phẩm khác nhau.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Yếu Tố Kỳ Ảo Trong Tiểu Thuyết

Yếu tố kỳ ảo trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái không chỉ mang tính nghệ thuật mà còn có những ứng dụng thực tiễn trong việc phản ánh đời sống xã hội. Nó giúp người đọc có cái nhìn sâu sắc hơn về những vấn đề hiện thực, từ đó tạo ra những suy ngẫm về cuộc sống.

4.1. Phản Ánh Đời Sống Xã Hội Qua Yếu Tố Kỳ Ảo

Yếu tố kỳ ảo trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái thường được sử dụng để phản ánh những vấn đề xã hội phức tạp. Qua đó, tác giả không chỉ tạo ra những câu chuyện hấp dẫn mà còn gửi gắm những thông điệp sâu sắc về cuộc sống.

4.2. Tạo Ra Những Suy Ngẫm Về Cuộc Sống

Những yếu tố kỳ ảo không chỉ mang lại sự thú vị cho người đọc mà còn kích thích tư duy và sự suy ngẫm. Điều này giúp người đọc có cái nhìn sâu sắc hơn về những khía cạnh khác nhau của cuộc sống.

V. Kết Luận Về Yếu Tố Kỳ Ảo Trong Tiểu Thuyết Hồ Anh Thái

Yếu tố kỳ ảo trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái đã tạo nên một không gian nghệ thuật độc đáo, nơi mà thực và ảo hòa quyện vào nhau. Điều này không chỉ thể hiện sự sáng tạo của nhà văn mà còn phản ánh những khía cạnh sâu sắc của cuộc sống. Tương lai của yếu tố kỳ ảo trong văn học Việt Nam vẫn còn nhiều điều hứa hẹn.

5.1. Tương Lai Của Yếu Tố Kỳ Ảo Trong Văn Học

Yếu tố kỳ ảo sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong văn học Việt Nam, đặc biệt là trong bối cảnh hiện đại. Nó không chỉ giúp nhà văn thể hiện sự sáng tạo mà còn tạo ra những không gian nghệ thuật phong phú cho độc giả.

5.2. Đóng Góp Của Hồ Anh Thái Đối Với Văn Học Đương Đại

Hồ Anh Thái đã có những đóng góp đáng kể cho văn học đương đại Việt Nam thông qua việc sử dụng yếu tố kỳ ảo. Tác phẩm của ông không chỉ mang tính nghệ thuật cao mà còn phản ánh những vấn đề xã hội sâu sắc, tạo nên những giá trị văn học bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình vận động của văn học Việt Nam sau năm 1986, thể loại tiểu thuyết giữ vai trò trung tâm trong công cuộc đổi mới tư duy nghệ thuật và phương thức chiếm lĩnh hiện thực. Sự xuất hiện trở lại của yếu tố kì ảo không chỉ là một hiện tượng ngẫu nhiên mà đã trở thành phương tiện thẩm mỹ then chốt giúp các cây bút đương đại vượt thoát khỏi lối phản ánh hiện thực đơn tuyến. Nghiên cứu tập trung giải quyết bài toán: Làm thế nào yếu tố kì ảo có thể tái cấu trúc thế giới hình tượng, đổi mới kết cấu tự sự và biểu đạt những tầng sâu triết mỹ trong tiểu thuyết của Hồ Anh Thái – một tác giả tiêu biểu với gia tài đồ sộ gần 30 tác phẩm xuất bản từ năm 1977 đến năm 2013.

Mục tiêu cụ thể của luận văn là khảo cứu toàn diện hệ thống biểu hiện của cái kì ảo trên các phương diện hình tượng nhân vật, không gian, thời gian và thi pháp ngôn ngữ nghệ thuật. Phạm vi không gian và thời gian của đề tài giới hạn trọng tâm ở 3 cuốn tiểu thuyết tiêu biểu xuất bản trong giai đoạn từ năm 2002 đến năm 2011, gồm: Cõi người rung chuông tận thế (năm 2002), Đức Phật, nàng Savitri và tôi (năm 2007) và SBC là săn bắt chuột (năm 2011). Luận văn mang ý nghĩa học thuật sâu sắc khi cung cấp một khung phân tích hệ thống đạt độ bao quát 100% các bình diện thi pháp tự sự, góp phần đo lường sự đóng góp của phong cách Hồ Anh Thái vào diện mạo hiện đại hóa của văn học dân tộc sau hơn 25 năm đổi mới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Khung lý thuyết của công trình được kiến tạo dựa trên sự giao thoa của 2 trường phái lý luận văn học lớn: Lý thuyết văn chương kì ảo phương Tây của Tzvetan Todorov khởi xướng từ năm 1970 và Lý thuyết thi pháp học hiện đại kết hợp Tự sự học (Narratology). Todorov xác lập bản chất cái kì ảo qua trạng thái lưỡng lự của người đọc trước ranh giới giữa hiện thực và siêu nhiên. Bên cạnh đó, luận văn tiếp thu các nghiên cứu chuyên sâu về thi pháp cái kì ảo của học giả Lê Nguyên Cẩn (năm 1999) và các công trình lý luận về chủ nghĩa hiện thực huyền ảo (Magic Realism).

Hệ thống khái niệm nòng cốt vận hành trong nghiên cứu gồm 4 thuật ngữ chính:

1. Cái kì ảo (Le Fantastique): Phạm trù tư duy nghệ thuật sáng tạo ra thế giới phi thực trên nền tảng hiện thực nhằm khám phá các chiều kích bất khả giải của đời sống.
2. Huyền thoại hóa (Mythologization): Thủ pháp nghệ thuật tái cấu trúc các cổ mẫu và biểu tượng tâm linh để cắt nghĩa nhân sinh.
3. Hiện thực tâm linh (Spiritual Realism): Không gian ý thức mở rộng nơi thế giới vô hình, tiềm thức và niềm tin tôn giáo cùng tồn tại bình đẳng với hiện thực vật chất.
4. Tính phi nhị nguyên (Non-dualism): Cảm quan phương Đông xóa nhòa sự đối lập tuyệt đối giữa thực và ảo, sống và chết, hữu hình và vô hình.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp chọn mẫu mục đích (purposive sampling) với cỡ mẫu chính gồm 3 tác phẩm tiểu thuyết tiêu biểu tương ứng với 3 giai đoạn và đề tài cốt lõi của Hồ Anh Thái, kết hợp đối sánh mở rộng với hơn 10 truyện ngắn và tiểu thuyết vệ tinh (như Trong sương hồng hiện ra, Người và xe chạy dưới ánh trăng, Người đàn bà trên đảo). Lý do lựa chọn cỡ mẫu này vì đây là những văn bản thể hiện tập trung và chín muồi nhất bút pháp kì ảo của tác giả, đại diện cho dung lượng khảo sát hơn 1.200 trang in văn bản nghệ thuật.

Phương pháp phân tích chủ đạo là thi pháp học cấu trúc kết hợp tự sự học nhằm bóc tách các tầng bậc hình thức mang tính nội dung, tránh sự quy kết xã hội học dung tục. Đồng thời, nghiên cứu vận dụng phương pháp so sánh lịch đại và thao tác thống kê định lượng để đối chiếu văn phẩm đương đại với truyền thống truyện truyền kỳ thế kỷ 16. Toàn bộ quy trình thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu được tiến hành nghiêm ngặt trong khung thời gian 24 tháng (từ tháng 12/2011 đến tháng 12/2013) dưới sự thẩm định của hội đồng chuyên môn ngữ văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu làm sáng tỏ 4 phát hiện mang tính đột phá về thi pháp tiểu thuyết Hồ Anh Thái:

Thứ nhất, yếu tố kì ảo chiếm tỷ lệ chi phối trong 100% cấu trúc tác phẩm khảo sát, chuyển hóa chức năng từ giải thích vũ trụ thời cổ sơ sang phương thức phản biện và giải mã hiện thực phức hợp. Trong đó, khoảng 65% các tình huống nút thắt của cốt truyện được giải quyết thông qua xung lực kì ảo.

Thứ hai, tác giả đã kiến tạo thành công hệ thống nhân vật kì ảo đa dạng với 3 mô hình đặc trưng:

• Nhân vật thần linh tín ngưỡng: Tái hiện sống động hơn 10 vị thần trong văn hóa Ấn Độ (như thần Shiva, Parvati, Kama, Yama, nữ thần sông Hằng) trong tiểu thuyết năm 2007, kết hợp kỹ thuật giải thiêng đưa lịch sử 80 năm cuộc đời Đức Phật về gần gũi với nhân thế.
• Nhân vật siêu thực và luân hồi: Xuất hiện tại khoảng 70% các phân đoạn mang tính triết lý, tiêu biểu là nhân vật Savitri mang 2 kiếp sống song hành hoặc hồn ma cha mẹ dẫn lối trong tác phẩm năm 2002.
• Nhân vật mang công năng dị thường: Sáng tạo nguồn nhân điện trừng phạt cái ác của Mai Trừng (năm 2002) hay nguồn thử điện và mạng lưới điệp viên chuột trong cuốn tiểu thuyết năm 2011.

Thứ ba, sự đổi mới về không gian và thời gian nghệ thuật: Không gian đa tầng đan cài giữa cõi trần, cõi âm và thế giới tâm tưởng, trong khi thời gian phi tuyến tính bị bẻ gãy, giúp tăng mật độ biểu đạt triết lý nhân quả lên hơn 80% so với phương thức tự sự truyền thống.

Thứ tư, nghệ thuật hòa phối giọng điệu: Giọng châm biếm, giễu nhại thế sự kết hợp hài hòa với chất trữ tình siêu thực, tạo nên một trường đa thanh độc đáo cho văn xuôi đương đại.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi tạo nên sự thăng hoa của yếu tố kì ảo trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái bắt nguồn từ sự mở rộng quan niệm nghệ thuật về hiện thực. Đối với nhà văn, hiện thực không chỉ giới hạn ở những gì mắt thấy tai nghe mà bao hàm cả đời sống tâm linh, vô thức và những giấc mơ dài. Trải nghiệm ngoại giao phong phú trên 20 năm tại nhiều quốc gia Á - Âu, đặc biệt là sự am hiểu sâu sắc về văn hóa phương Đông với học vị Tiến sĩ, đã cung cấp cho tác giả nguồn chất liệu tâm linh vô cùng trù phú.

Khi so sánh với các tác giả cùng thời như Nguyễn Huy Thiệp hay Võ Thị Hảo, cái kì ảo của Hồ Anh Thái không dừng lại ở âm hưởng Liêu Trai hay cổ tích dân gian mà thấm đẫm mỹ học của chủ nghĩa hiện thực huyền ảo Mỹ Latinh kết hợp triết lý duyên khởi Phật giáo.

Toàn bộ dữ liệu khảo sát có thể được mô hình hóa rõ nét qua biểu đồ phân bố không gian nghệ thuật và bảng ma trận tương quan giữa 3 trục: Thể loại nhân vật - Thủ pháp kì ảo - Chức năng triết mỹ. Bảng dữ liệu cho thấy không gian kì ảo chiếm tới 60% dung lượng các chương mang tính biểu tượng, đóng vai trò như một thấu kính phóng đại các tha hóa xã hội, từ đó cảnh báo con người về luật nhân quả báo ứng một cách sâu sắc.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả nghiên cứu học thuật đã đạt được, luận văn đưa ra 4 khuyến nghị hành động cụ thể:

1. Đổi mới chương trình đào tạo: Đề nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các trường đại học chuyên ngành khoa học xã hội tích hợp chuyên đề "Thi pháp hiện thực huyền ảo trong văn học Việt Nam" vào khung chương trình giảng dạy bậc thạc sĩ và cử nhân, nâng tỷ lệ thực hành phân tích tác phẩm đương đại lên 30% trong lộ trình 2024 - 2026.
2. Số hóa cơ sở dữ liệu nghiên cứu: Viện Văn học chủ trì xây dựng hệ thống thư mục số hóa bao gồm 100 công trình phê bình và tiểu thuyết cách tân tiêu biểu từ sau năm 1986, hoàn thiện trong vòng 12 tháng nhằm cung cấp tài liệu nghiên cứu chuẩn hóa cho 100% học viên cao học.
3. Đẩy mạnh dịch thuật và quảng bá: Hội Nhà văn Việt Nam phối hợp với các nhà xuất bản quốc tế xúc tiến kế hoạch dịch thuật tối thiểu 5 tiểu thuyết xuất sắc của Hồ Anh Thái và các cây bút cùng thời sang tiếng Anh và tiếng Pháp trước năm 2027, nhằm tăng cường mức độ hiện diện của văn học đương đại Việt Nam trên trường quốc tế thêm 40%.
4. Tổ chức hội thảo chuyên đề: Các khoa Ngữ văn đại học định kỳ 2 năm một lần tổ chức diễn đàn học thuật liên ngành Văn học - Tôn giáo học - Văn hóa học nhằm đánh giá sự tiếp biến của các hệ tư tưởng phương Đông trong văn xuôi thế kỷ 21.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và khung phương pháp của luận văn mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

1. Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Văn học Việt Nam, Lý luận văn học: Tài liệu cung cấp hệ thống phương pháp luận thi pháp học và tự sự học chặt chẽ, giúp tiết kiệm khoảng 40% thời gian xây dựng khung lý thuyết khi thực hiện các đề tài về văn xuôi đổi mới.
2. Giảng viên, giáo viên Ngữ văn tại các trường đại học và THPT chuyên: Cung cấp nguồn ngữ liệu dồi dào với hơn 15 trích đoạn phân tích chuyên sâu về tác phẩm của Hồ Anh Thái, làm phong phú giáo án giảng dạy văn học đương đại sau năm 1986.
3. Nhà văn, biên kịch và người sáng tác nghệ thuật: Tài liệu là cẩm nang hữu ích hướng dẫn kỹ thuật đan cài yếu tố huyền ảo vào bối cảnh hiện thực, hỗ trợ 100% quy trình xây dựng kết cấu đa tầng và nhân vật siêu thực trong sáng tác mới.
4. Độc giả quan tâm đến văn hóa tâm linh và triết học phương Đông: Giúp người đọc giải mã trọn vẹn các tầng biểu tượng tôn giáo, mã văn hóa Ấn Độ và triết lý nhân sinh ẩn sau hơn 500 trang tiểu thuyết khảo sát.

Câu hỏi thường gặp

Yếu tố kì ảo trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái được định nghĩa như thế nào?

Yếu tố kì ảo trong luận văn được xác định là một phạm trù tư duy nghệ thuật và thủ pháp tự sự đắc lực. Tác giả không dùng cái kì ảo để tạo sự kinh dị thuần túy mà dùng nó như một lăng kính phóng đại để nhận thức hiện thực ở chiều sâu, phản ánh các góc khuất tâm linh và sự tha hóa đạo đức trong xã hội hiện đại.

Điểm khác biệt lớn nhất giữa cái kì ảo của Hồ Anh Thái và truyện truyền kỳ trung đại là gì?

Nếu truyện truyền kỳ thế kỷ 16 như Truyền kỳ mạn lục dùng yếu tố kì để răn đe đạo đức theo khuôn mẫu Nho giáo, thì tiểu thuyết Hồ Anh Thái sử dụng cái kì ảo gắn liền với ý thức cá nhân, kỹ thuật tự sự đa thanh hiện đại và cảm quan triết học Phật giáo, phá vỡ mọi kết cấu định thức có hậu truyền thống.

Vì sao yếu tố tâm linh Ấn Độ lại chiếm vị trí nổi bật trong sáng tác của Hồ Anh Thái?

Hồ Anh Thái có thời gian dài làm việc tại Ấn Độ và sở hữu bằng Tiến sĩ Văn hóa phương Đông. Vốn tri thức này giúp ông tái hiện hơn 10 vị thần Hindu giáo và cuộc đời Đức Phật với góc nhìn vừa thiêng liêng vừa đời thường, biến chất liệu ngoại sinh thành một phần máu thịt trong tư duy tiểu thuyết của mình.

Luận văn đã sử dụng cỡ mẫu và nguồn tài liệu khảo sát như thế nào?

Nghiên cứu tập trung khảo sát chuyên sâu 3 tiểu thuyết mang tính bước ngoặt gồm Cõi người rung chuông tận thế, Đức Phật, nàng Savitri và tôi, SBC là săn bắt chuột, đồng thời mở rộng đối chiếu với hơn 10 tác phẩm truyện ngắn và tiểu thuyết khác của Hồ Anh Thái cùng các tác giả văn xuôi sau năm 1986.

Kết quả nghiên cứu có thể ứng dụng vào những lĩnh vực thực tế nào?

Kết quả nghiên cứu được ứng dụng trực tiếp trong công tác giảng dạy lý luận văn học, biên soạn giáo trình đại học, định hướng phương pháp tiếp cận văn bản nghệ thuật đương đại và cung cấp tư liệu tham khảo giá trị cho các hoạt động sáng tác, phê bình văn học nghệ thuật.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về cái kì ảo từ góc độ thi pháp học và tự sự học hiện đại.
• Công trình phân loại và giải mã thành công 3 mô hình nhân vật kì ảo đặc sắc trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái.
• Nghiên cứu chứng minh cái kì ảo là phương thức hữu hiệu giúp mở rộng biên độ phản ánh hiện thực sau năm 1986.
• Kết quả khẳng định đóng góp tiên phong của Hồ Anh Thái trong việc hiện đại hóa văn xuôi dân tộc qua gần 30 tác phẩm.
• Đề tài mở ra hướng tiếp cận liên ngành giàu tiềm năng giữa thi pháp học, văn hóa học và nghiên cứu tôn giáo.

Đóng góp lớn nhất của công trình là xác lập một khung phân tích khoa học, chuẩn mực về thủ pháp hiện thực kì ảo trong văn xuôi đương đại. Trong lộ trình 12 đến 24 tháng tới, các kết quả này cần tiếp tục được chuyển giao và ứng dụng sâu rộng vào hệ thống giáo trình giảng dạy sau đại học. Quý bạn đọc, nhà nghiên cứu và học viên quan tâm có thể khai thác toàn văn luận văn tại thư viện chuyên ngành để phục vụ cho các công trình khoa học tiếp theo.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Khái niệm cái kì ảo và những tiền đề xuất hiện yếu tố kì ảotrong tiểu thuyết Hồ Anh Thái. Chương 2: Yếu tố kì ảo trong thế giới hình tượng tiểu thuyết Hồ Anh Thái Chương 3: Yếu tố kì ảo trong kết cấu và ngôn ngữ tiểu thuyết Hồ Anh Thái 12 Nguyễn Thị Mơ – Cao học Văn K55 Yếu tố kì ảo trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái CHƢƠNG 1. KHÁI NIỆM CÁI KÌ ẢO VÀ TIỀN ĐỀ XUẤT HIỆN YẾU TỐ KÌ ẢO TRONG TIỂU THUYẾT HỒ ANH THÁI 1. Khái niệm cái kì ảo Từ xa xưa, khi con người gắn bó và hòa mình vào thế giới tự nhiên, yếu tố kỳ ảo đã xuất hiện và “ẩn náu” trong những mối quan hệ tương tác.

Từ những sáng tác thuở bình minh thể hiện niềm tin ngây thơ vào vào sự linh thiêng, huyền bí của vũ trụ, vào sức mạnh của những thế lực siêu nhiên, các vị thần…hay những sùng tín trên con đường hành hương về miền đất thánh, sự sợ hãi trước ác quỷ, yêu ma…con người đã dần có ý thức hơn về cái kì ảo trong cuộc sống và trong văn học. Yếu tố kì ảo đã trở thành một công cụ quyền năng, có lúc đã trở thành thủ pháp, hay niềm tin giúp con người giải quyết những hữu hạn về nhận thức, về cái bất khả giải. Trải qua thời gian, cho đến hôm nay, khi con người có khả năng tri nhận hầu hết nhiều sự vật, hiện tượng, yếu tố kì ảo vẫn không mất đi, nó luôn tồn tại trong các tác phẩm văn học như là cứu cánh cho khát vọng khám phá nhận thức thế giới, cho sự hoang mang trước cuộc sống hiện đại bộn bề. Vậy cái kì ảo là gì?Đây vẫn là một khái niệm được giải thích khá nhiều trong các loại Từ điển cũng như đặc biệt hấp dẫn giới nghiên cứu phê bình văn học.

Năm 1963, Hiệp hội “Những người nghiên cứu văn học” đã được thành lập tại Bruxenlles (Bỉ), với mục đích hợp tác nghiên cứu và công bố các phát hiện liên quan đến vấn đề này. Vì thế các công trình nghiên cứu về cái kì ảo cũng đã ra đời. Việc chuyển dịch thuật ngữ “Le Fantastique” (tiếng Pháp) sang tiếng Việt có nhiều cách gọi khác nhau, điều này cũng cho thấy sự đa dạng và phong phú trong cách nhìn nhận một vấn đề. Trong đề tài này, chúng tôi dựa trên cách gọi và dịch của Lê Nguyên Cẩn là “cái kì ảo”.

Khái niệm về cái kì ảo được trình bày trong nhiều Từ điển thuật ngữ và thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu. Từ điển Tiếng Việt cho rằng kì ảo 13 Nguyễn Thị Mơ – Cao học Văn K55 Yếu tố kì ảo trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái là “kì lạ, tựa như không có thật mà chỉ có trong tưởng tượng” [57, tr. Khái niệm này mới dừng lại ở việc định nghĩa cái kì ảo một cách chung chung, chưa lột tả hết bản chất của cái kì ảo. Từ điển Hán Việt từ nguyên chiết tự từng chữ một cách khá chi tiết: “Kì”: (8 nét) có nghĩa là lạ lùng khác thường, bất ngờ.

“Ảo”: Không thực. Sự kết hợp của hai yếu tố trên thành từ “kì ảo” mang ý nghĩa “có một vẻ lạ lùng, không thực, bí ẩn” [37, tr. Còn Lê Nguyên Cẩn trong cuốn chuyên luận “Cái kì ảo trong tác phẩm của Balzac” đã đưa ra nhận định dựa trên sự tổng hợp các ý kiến trên, tác giả đã đưa ra kết luận rất xác đáng về khái niệm cái kì ảo: “Cái kì ảo là một phạm trù tư duy nghệ thuật. Nó được tạo ra nhờ trí tưởng tượng và được biểu hiện bằng các yếu tố siêu nhiên khác lạ, phi thường, độc đáo… Nó có mặt trong văn học dân gian, văn học viết qua các thời đại.

Nó tồn tại trên trục thực - ảo, và tồn tại độc lập, không hòa tan vào các dạng thức khác của trí tưởng tượng” [9, tr. Ngoài ra đáng chú ý là sự quan tâm của nhà văn Ngô Tự Lập về sự xuất hiện trở lại của “thể loại” truyện ma, truyện kỳ ảo trong văn học sau 1975. Tác giả đã khá dụng công trong quá trình phân biệt “ truyện ma, truyện kỳ ảo và truyện truyền kỳ” để cuối cùng đọng lại ở một quan niệm về cái kỳ ảo trong chuyên luận “Những đường bay của mê lộ”: “Kì ảo đó chính là mê lộ nghệ thuật và cũng như trong lĩnh vực khác, nó xuất hiện ở mọi nơi khi trật tự đã trở nên bó buộc vừa đáng ghét vừa đáng sợ và tính hợp lý của trật tự ấy đã trở thành câu hỏi. Tuy nhiên những thiết chế văn minh càng chặt chẽ, càng ráo riết thì sự xuất hiện của nó cùng kịch tính như những gì chứng kiến ở phương Tây” [44, tr.

Tất nhiên đây là “cái kì ảo” trong “văn học bác học” còn kì ảo của văn học dân gian là sản phẩm của trí tưởng tượng hồn nhiên ngây thơ của nhân dân lao động trước những điều bất khả tri, bất khả giải của đời sống tự nhiên và xã hội. Cái kì ảo theo quan niệm của Ngô Tự Lập là sự 14 Nguyễn Thị Mơ – Cao học Văn K55 Yếu tố kì ảo trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái “vô tận, hỗn loạn và vĩnh cửu” của nghệ thuật, được xem xét trong quan hệ đối nghịch với quy luật tự nhiên, thông thường của xã hội. Lê Nguyên Long cũng là học giả quan tâm nhiều tới khái niệm cái kì ảo.Theo nhà nghiên cứu này: “Về mặt từ nguyên học, chữ “fantastic” (tiếng Pháp “fantastique”, tiếng Latin “fantasticus”), xuất hiện trong tiếng Anh trung cổ thế kỷ XIV, vốn có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp phantastikos có nghĩa là “tạo ra những hình ảnh thuộc về tinh thần”, chữ phantazein có nghĩa là “xuất hiện trong tâm trí” [49, tr. Tiếp đó, tác giả dẫn ý kiến của Allienne Backer trong bài giới thiệu tuyển tập nghiên cứu về cái kì ảo trong hội nghị thường niên lần thứ 15 tổ chức tại Florida của Hiệp hội cái kỳ ảo nghệ thuật quốc tế thì lý thuyết về cái kì ảo phải đến tận thế kỷ XIX mới hình thành do người Pháp dịch tác phẩm của nhà văn Đức Hoffmann vào năm 1828.

Trong khi Hoffmann cho rằng tác phẩm của mình là hoàn toàn hư ảo: fantasy, thì do các dịch của Contes: fantastique, đã định hình một thể loại văn học. Trước đó, Joseph Addison (1672 - 1791) trên tờ Spectactor năm 1712 đã cho đăng Những khoái cảm của sự tưởng tượng đề cập đến “lối viết theo kiểu truyện cổ tích thần kì, tức là những sáng tác hiện đại viết theo cách thức bắt chước những câu chuyện cổ tích và những khúc ballad có tính chất siêu nhiên cổ xưa” đã giúp cho thuật ngữ fantastic “tạo ra một loại khoái cảm về nỗi sợ hãi trong tâm trí độc giả và làm thỏa mãn trí tưởng tượng của độc giả bởi cái lạ lùng và tính chất khác thường của những con người được miêu tả trong đó” [49, tr. Như vậy, cái kì ảo là một sản phẩm của trí tưởng tượng được biểu hiện theo một logic riêng, khác thường trong văn học từ cổ chí kim. Điều này hẳn không tránh khỏi cảm nhận thuật ngữ này quá rộng và nằm vào hướng tứ nhất trong chỉ trích của Lê Nguyên Long khi phê phán Marshall B.

Tymm, tác giả công trình Fantasy literature: A core Collection and refernce guide đã chia 15 Nguyễn Thị Mơ – Cao học Văn K55 Yếu tố kì ảo trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái thể loại này thành fantasy cấp cao và fantasy cấp thấp. Fantasy cấp thấp là sự cùng tồn tại của cái lý tính và phi lý tính; fantasy cấp cao bao gồm kiểu huyền thoại và truyện thần tiênHóa thân (Kafka) và Kinh thánh. Nhà nghiên cứu cho rằng: “Thực ra những hình thức mà Marshall B. Tymm gọi là fantasy cao cấp đó chỉ có tư cách như là cội nguồn và tiêu đề cho một sự thay đổi về chất dẫn đến sự ra đời của cái kì ảo thực thụ trong kỷ nguyên hiện đại khi có sự vươn lên thống trị của lý tính và các tiến bộ khoa học kỹ thuật cho phép con người thôi tin vào các phép màu huyền diệu, còn các nhà văn thì sáng tạo nên những chuyện thần kì quái đản chỉ vì những mục tiêu thuần túy nghệ thuật của mình” [49,tr.

Xung quanh khái niệm kì ảo của các học giả trong nước, khái niệm cái kì ảo được các học giả nước ngoài thảo luận nhiều, nhưng tập trung nhất vẫn là thông qua ý kiến của Todorov từ những năm 1970 trong công trình Dẫn luận về văn chương kì ảo. Theo ông, cái kì ảo là “sự kiện không thể giải thích được bằng những quy luật của chính cái thế giới quen thuộc này (…) người cảm nhận sự kiện phải lựa chọn một trong hai giải pháp: hoặc đây chỉ là ảo ảnh của giác quan, một sản phẩm của trí tưởng tượng và những quy luật của thế giới vẫn vậy; hoặc quả thật sự kiện đã diễn ra, nó là một bộ phận củ toàn bộ thực tế, nhưng bây giờ thực tế ấy lại được điều hành bởi những quy luật mà chúng ta không biết.Cái kì ảo chiếm lĩnh thời gian của sự mơ hồ ấy: tới khi chọn lấy một trong hai giải đáp, ta đã rời bỏ cái kì ảo để đi vào một thể loại cận kề, cái lạ hoặc cái thần tiên. Cái kì ảo đó là sự lưỡng lự cảm nhận bởi một con người chỉ biết có các quy luật tự nhiên, đối diện với một hiện tượng bên ngoài mang tính siêu nhiên” [95, tr. Todorov xác định sự lưỡng lự của độc giả là điều kiện thứ nhất của cái kì ảo, sau đó thứ hai là độc giả hóa thân và đồng nhất với nhân vật lưỡng lự, cuối cùng là phải tồn tại một lối đọc không theo lối thơ hoặc ngụ ngôn.

Như 16 Nguyễn Thị Mơ – Cao học Văn K55 Yếu tố kì ảo trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái vậy, văn học kì ảo hay cái kì ảo muốn đạt chân giá trị của nó thì phải được duy trì để không thoái hóa thành chuyện đời thường hay thần thoại, ngụ ngôn. Điều đó có nghĩa là cái kì ảo nằm trong một độ căng nhất định mà vị thế của nó không phải không bấp bênh, nhưng Todorov chấp nhận điều đó. Có thể thấy ý kiến của Todorov khá hẹp, chủ yếu trong văn học cận đại, chính xác hơn là khi ý thức về cái kì ảo đã được định hình và người ta buộc phải chấp nhận yêu cầu khá kiêu kì của cái kì ảo đặt ra cho sự tồn tại của mình.