Luận văn thạc sĩ ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia của một số nhà cải cách ở khu vực đông á nửa cuối thế kỷ xix đầu thế kỷ xx

Khám phá luận văn thạc sĩ về ý thức chủ quyền và lợi ích quốc gia của các nhà cải cách Đông Á nửa cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20.

• Tác giả: Nguyễn Tiến Dũng
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Văn Kim
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lịch sử Thế giới
• Đề tài: Ý Thức Về Chủ Quyền Và Lợi Ích Quốc Gia Của Một Số Nhà Cải Cách Ở Khu Vực Đông Á Nửa Cuối Thế Kỷ XIX - Đầu Thế Kỷ XX
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu
• 1.2. Các nguồn tư liệu chính sử, biên niên sử, trước tác, hồi ký
• 1.3. Các công trình nghiên cứu
• 1.4. Tình hình nghiên cứu về phong trào cải cách ở Việt Nam
• 1.5. Tình hình nghiên cứu về phong trào cải cách Thái Lan
• 1.6. Các thành tựu nghiên cứu về phong trào cải cách ở Nhật Bản
• 1.7. Tình hình nghiên cứu về phong trào cải cách ở Trung Quốc
• 1.8. Những vấn đề luận án cần giải quyết
• 1.9. Những nội dung kế thừa từ các công trình đã công bố
• 1.10. Những nội dung mới cần giải quyết trong luận án
• 2. CHƯƠNG 2: ĐÔNG Á TRƯỚC ÁP LỰC BÀNH TRƯỚNG CỦA CÁC THẾ LỰC PHƯƠNG TÂY
• 2.1. Các nước phương Tây và quá trình bành trướng sang phương Đông thế kỷ XVI - XIX
• 2.2. Sự trỗi dậy của các thế lực đại dương và những hoạt động ở phương Đông thế kỷ XVI - XVIII
• 2.3. Chủ nghĩa thực dân phương Tây và quá trình đẩy mạnh xâm chiếm thuộc địa ở phương Đông thế kỷ XIX
• 2.4. Các quốc gia Đông Á trước áp lực bành trướng của chủ nghĩa thực dân phương Tây thế kỷ XIX
• 2.5. Nhật Bản trước áp lực bành trướng của các thế lực phương Tây
• 2.6. Siam trước áp lực bành trướng của các thế lực phương Tây
• 2.7. Trung Quốc trước áp lực bành trướng của thực dân phương Tây
• 2.8. Việt Nam đối diện với áp lực bành trướng của thực dân phương Tây
• 3. CHƯƠNG 3: Ý THỨC VỀ CHỦ QUYỀN VÀ LỢI ÍCH QUỐC GIA CỦA MỘT SỐ NHÀ CẢI CÁCH TIÊU BIỂU
• 3.1. Lý thuyết về “chủ quyền” và “lợi ích quốc gia” trong lịch sử quan hệ quốc tế
• 3.2. Lý thuyết về “chủ quyền”
• 3.3. Lý thuyết về “lợi ích quốc gia”
• 3.4. Chủ quyền và lợi ích quốc gia trong ý thức của một số nhà cải cách Đông Á nửa cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX
• 3.5. Ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia của Fukuzawa Yukichi
• 3.6. Ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia của Mongkut (cq: 1851-1868)
• 3.7. Ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia của Lý Hồng Chương
• 3.8. Ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia của Nguyễn Trường Tộ
• 4. CHƯƠNG 4: MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ Ý THỨC CỦA CÁC NHÀ CẢI CÁCH ĐỐI VỚI VẤN ĐỀ CHỦ QUYỀN VÀ LỢI ÍCH QUỐC GIA
• 4.1. Cơ sở chính trị, xã hội, văn hóa cho sự hình thành ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia
• 4.2. So sánh ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia của một số nhà cải cách tiêu biểu
• 4.3. Quá trình vận động, biến đổi ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Ý Thức Chủ Quyền Đông Á Thế Kỷ XIX XX

Lịch sử các quốc gia phương Đông là một quá trình phát triển lâu dài, trải qua nhiều biến động và thách thức. Đặc biệt, từ nửa sau thế kỷ XIX, vấn đề chủ quyền quốc gia và lợi ích quốc gia trở nên vô cùng cấp thiết do sự xâm lược của chủ nghĩa thực dân phương Tây. Các quốc gia Đông Á đã có những phản ứng khác nhau, từ hòa hoãn để canh tân đất nước đến đương đầu bằng sức mạnh quân sự. Tuy nhiên, các cuộc đấu tranh vũ trang hầu hết đều thất bại. Hòa hoãn không đồng nghĩa với đầu hàng, mà là một sách lược khôn ngoan để tự cường. Mục tiêu cuối cùng vẫn là bảo vệ độc lập dân tộc. Sự khác biệt trong cách tiếp cận phụ thuộc vào điều kiện lịch sử, văn hóa, kinh tế và ý thức hệ của mỗi quốc gia. Dù ở thời đại nào, chủ quyền luôn gắn liền với một lực lượng lãnh đạo nhất định, có khả năng quy tụ sức mạnh dân tộc. Khi lực lượng lãnh đạo đảm nhiệm đúng sứ mệnh lịch sử, quyền lợi của họ hòa chung với lợi ích dân tộc.

1.1. Bối Cảnh Lịch Sử Đông Á Thế Kỷ XIX

Thế kỷ XIX chứng kiến sự trỗi dậy mạnh mẽ của chủ nghĩa thực dân phương Tây, đe dọa nghiêm trọng đến chủ quyền lãnh thổ và độc lập dân tộc của các quốc gia Đông Á. Các nước phương Tây tìm cách xâm nhập và áp đặt các hiệp ước bất bình đẳng, gây ra những tổn thất to lớn về kinh tế và chính trị. Bối cảnh này đặt ra yêu cầu cấp bách về việc bảo vệ lợi ích quốc gia và tìm kiếm con đường phát triển phù hợp.

1.2. Vai Trò Của Các Nhà Cải Cách Đông Á

Trong bối cảnh đầy thách thức, các nhà cải cách Đông Á đã đóng vai trò quan trọng trong việc thức tỉnh ý thức dân tộc và đề xuất các giải pháp canh tân đất nước. Họ nhận thức rõ nguy cơ mất chủ quyền và lợi ích quốc gia, đồng thời tìm cách học hỏi kinh nghiệm của phương Tây để tăng cường sức mạnh quốc gia. Tư tưởng và hành động của họ đã có ảnh hưởng sâu sắc đến tiến trình lịch sử của khu vực.

II. Thách Thức Chủ Quyền Áp Lực Phương Tây Thế Kỷ XIX

Từ nửa sau thế kỷ XIX, các nước phương Đông phải đối diện với một thách thức mang tính thời đại. Vấn đề chủ quyền và lợi ích quốc gia được đặt ra một cách nghiêm trọng. Sự xâm lược của chủ nghĩa thực dân phương Tây đã đe dọa sự tồn vong của tất cả các dân tộc phương Đông. Đứng trước thách thức về chủ quyền và nền độc lập dân tộc, các quốc gia phương Đông đã có những phản ứng và lựa chọn con đường đấu tranh khác nhau. Có hai con đường đấu tranh cơ bản là: hòa hoãn, tranh thủ cơ hội để canh tân, tự cường đất nước; đương đầu bằng sức mạnh quân sự nhưng vì nhiều nguyên nhân, các cuộc đấu tranh này hầu hết đều thất bại. Ngay trong các quốc gia có chủ trương lựa chọn con đường đấu tranh bằng vũ trang vẫn có một bộ phận trí thức trong xã hội đó muốn lựa chọn con đường cải cách nhằm canh tân đất nước, giải nguy cho dân tộc.

2.1. Quá Trình Bành Trướng Của Phương Tây

Quá trình bành trướng của các thế lực phương Tây vào Đông Á diễn ra mạnh mẽ trong thế kỷ XIX, với các cuộc chiến tranh và áp đặt các hiệp ước bất bình đẳng. Các quốc gia như Trung Quốc, Nhật Bản, Việt Nam và Thái Lan đều phải đối mặt với áp lực xâm lược và mất mát chủ quyền lãnh thổ. Sự bành trướng này không chỉ gây ra những tổn thất về kinh tế mà còn đe dọa đến bản sắc văn hóa và độc lập dân tộc.

2.2. Hiệp Ước Bất Bình Đẳng Ở Đông Á

Các hiệp ước bất bình đẳng mà các quốc gia Đông Á phải ký kết với các cường quốc phương Tây đã tước đoạt nhiều quyền lợi về kinh tế, chính trị và quân sự. Các điều khoản bất lợi trong các hiệp ước này đã làm suy yếu chủ quyền quốc gia và tạo điều kiện cho các thế lực bên ngoài can thiệp vào công việc nội bộ. Tình trạng này gây ra sự bất mãn trong xã hội và thúc đẩy các phong trào đấu tranh giành lại độc lập.

2.3. Ảnh Hưởng Của Chủ Nghĩa Thực Dân

Chủ nghĩa thực dân đã gây ra những hậu quả nặng nề cho các quốc gia Đông Á, từ việc khai thác tài nguyên đến áp đặt hệ thống chính trị và văn hóa ngoại lai. Sự xâm nhập của chủ nghĩa thực dân đã làm xáo trộn trật tự xã hội truyền thống và tạo ra những mâu thuẫn sâu sắc giữa các giai cấp. Đồng thời, nó cũng thúc đẩy sự hình thành ý thức dân tộc và phong trào đấu tranh chống lại ách đô hộ.

III. Giải Pháp Cải Cách Canh Tân Chủ Quyền và Lợi Ích Quốc Gia

Cần phải nhìn nhận rằng, hòa hoãn không có nghĩa là hành động nhu nhược, đầu hàng. Bài học từ những kháng cự thất bại của Trung Quốc (sau Chiến tranh nha phiến lần thứ nhất, 1840-1842), Malacca… khiến các quốc gia này nhận ra rằng, trong tương quan lực lượng Đông - Tây thời bấy giờ, kháng chiến tất yếu dẫn đến thất bại. Và các quốc gia chủ trương hòa hoãn cũng nhận thấy rằng, tranh thủ hòa hoãn để canh tân, tự cường đất nước là con đường đấu tranh khôn ngoan và hiệu quả nhất. Mục tiêu của các cuộc cải cách là bảo vệ độc lập dân tộc, trong đó, vấn đề chủ quyền được đặt lên trên hết. Chủ quyền đất nước là mong muốn, khát vọng, hằng xuyên của mọi quốc gia. Nhưng, mỗi quốc gia trong mỗi thời điểm lịch sử, vấn đề đó lại được nhìn nhận ở nhiều góc độ và quan điểm khác nhau.

3.1. Cải Cách Duy Tân Minh Trị Ở Nhật Bản

Cuộc Cải cách Duy Tân Minh Trị ở Nhật Bản là một ví dụ điển hình về sự thành công của việc canh tân đất nước để bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia. Bằng cách học hỏi kinh nghiệm của phương Tây và áp dụng các biện pháp cải cách toàn diện, Nhật Bản đã nhanh chóng trở thành một cường quốc trong khu vực và tránh được số phận bị thực dân hóa.

3.2. Phong Trào Dương Vụ Ở Trung Quốc

Phong trào Dương Vụ ở Trung Quốc là một nỗ lực cải cách nhằm tăng cường sức mạnh quân sự và kinh tế của đất nước. Tuy nhiên, phong trào này đã không đạt được thành công như mong đợi do những hạn chế về tư tưởng và sự phản kháng của các thế lực bảo thủ. Mặc dù vậy, nó cũng cho thấy ý thức về sự cần thiết phải bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia.

3.3. Cải Cách Của Vua Mongkut Ở Thái Lan

Vua Mongkut của Thái Lan đã thực hiện các biện pháp cải cách khôn ngoan để duy trì độc lập và chủ quyền của đất nước. Bằng cách mở cửa giao thương với phương Tây và áp dụng các chính sách ngoại giao mềm dẻo, ông đã tránh được sự xâm lược của các cường quốc thực dân.

IV. So Sánh Ý Thức Chủ Quyền Của Các Nhà Cải Cách Đông Á

Có thể dễ dàng nhận thấy, dù ở thời đại lịch sử nào hay ý thức hệ nào chi phối thì chủ quyền của mỗi quốc gia luôn phải gắn liền với một lực lượng lãnh đạo nhất định (một tầng lớp, một giai cấp hay một thế lực chính trị nắm quyền…). Khi được đặt đúng vị trí và đảm nhiệm đúng sứ mệnh lịch sử, lực lượng lãnh đạo sẽ trở thành lực lượng quy tụ sức mạnh dân tộc, tập hợp các cá nhân, giai cấp khác trong xã hội. Khi đó, quyền lợi của lực lượng lãnh đạo (lợi ích giai cấp) đã hòa chung với lợi ích dân tộc. Khi quan hệ giai cấp tiến bộ, phát triển, lợi ích, quan điểm của giai cấp lãnh đạo có thể chia sẻ với các giai cấp khác, song có những thời điểm lịch sử, các giai cấp khác có thể nhận thức hay có cách nhìn không tương đồng với giai cấp lãnh đạo và thế kỷ XIX ở khu vực Đông Á đã xảy ra hiện tượng như vậy.

4.1. Điểm Tương Đồng Trong Tư Tưởng Cải Cách

Các nhà cải cách Đông Á đều có chung nhận thức về sự cần thiết phải bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia trước sự xâm lược của phương Tây. Họ đều chủ trương học hỏi kinh nghiệm của phương Tây để tăng cường sức mạnh quốc gia và cải thiện đời sống của người dân.

4.2. Sự Khác Biệt Trong Phương Pháp Tiếp Cận

Tuy nhiên, các nhà cải cách Đông Á cũng có những khác biệt trong phương pháp tiếp cận vấn đề. Một số người chủ trương cải cách toàn diện và triệt để, trong khi những người khác lại ủng hộ cải cách từng bước và thận trọng. Sự khác biệt này phản ánh những điều kiện lịch sử và văn hóa đặc thù của mỗi quốc gia.

4.3. Ảnh Hưởng Của Bối Cảnh Văn Hóa

Bối cảnh văn hóa và xã hội của mỗi quốc gia cũng có ảnh hưởng đến tư tưởng của các nhà cải cách. Ví dụ, ở Nhật Bản, tinh thần võ sĩ đạo và lòng trung thành với Thiên Hoàng đã thúc đẩy quá trình cải cách diễn ra nhanh chóng và hiệu quả. Trong khi đó, ở Trung Quốc, sự bảo thủ và trì trệ của triều đình Mãn Thanh đã cản trở quá trình cải cách.

V. Ứng Dụng Bài Học Bảo Vệ Chủ Quyền Trong Bối Cảnh Hiện Nay

Trên cơ sở làm rõ những thách thức, áp lực mà các quốc gia Đông Á phải đương đầu ở thế kỷ XIX, luận án cũng mong muốn trình bày một số ý tưởng, suy nghĩ về cách thức ứng đối mà Việt Nam phải đối diện ngày nay, đó là những tác động tiêu cực của quá trình toàn cầu hóa, những áp lực chính trị, quân sự, an ninh, kinh tế. của các thế lực, đế chế khu vực, thế giới đã và đang đe dọa, xâm phạm đến chủ quyền, lợi ích quốc gia của Việt Nam cũng như các nước Đông Á.

5.1. Toàn Cầu Hóa và Thách Thức Chủ Quyền

Quá trình toàn cầu hóa mang lại nhiều cơ hội phát triển kinh tế, nhưng cũng đặt ra những thách thức đối với chủ quyền quốc gia. Các quốc gia phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt từ các tập đoàn đa quốc gia và áp lực từ các tổ chức quốc tế. Để bảo vệ lợi ích quốc gia, cần có những chính sách phù hợp để kiểm soát và điều tiết quá trình toàn cầu hóa.

5.2. Tranh Chấp Biển Đông và An Ninh Khu Vực

Tranh chấp Biển Đông là một vấn đề an ninh khu vực phức tạp, đe dọa đến chủ quyền biển đảo và an ninh hàng hải của các quốc gia liên quan. Để giải quyết tranh chấp một cách hòa bình và bền vững, cần tuân thủ luật pháp quốc tế và tăng cường hợp tác khu vực.

5.3. Tăng Cường Sức Mạnh Nội Tại

Để bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia trong bối cảnh hiện nay, các quốc gia cần tăng cường sức mạnh nội tại, bao gồm sức mạnh kinh tế, quân sự, văn hóa và ngoại giao. Đồng thời, cần xây dựng một hệ thống chính trị ổn định và hiệu quả, có khả năng đáp ứng những thách thức mới.

VI. Kết Luận Giá Trị Lịch Sử và Tầm Quan Trọng Của Chủ Quyền

Đi cùng với chủ quyền quốc gia là lợi ích quốc gia, đây là hai phạm trù có mối quan hệ mật thiết với nhau. Trong nhiều trường hợp, một quốc gia có thể mất lợi ích kinh tế, nhưng không mất lợi ích chính trị, nhưng cũng có trường hợp chủ quyền và độc lập dân tộc được bảo vệ nhưng lợi ích quốc gia lại bị tổn hại nghiêm trọng. Trong bối cảnh lịch sử đầy rối ren và biến động của các xã hội Đông Á giữa thế kỷ XIX, đã xuất hiện sự chồng chéo và đan cài phức tạp giữa vấn đề chủ quyền và lợi ích quốc gia.

6.1. Bài Học Từ Lịch Sử Đông Á

Lịch sử Đông Á thế kỷ XIX-XX cho thấy tầm quan trọng của việc bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia. Các quốc gia thành công trong việc canh tân đất nước và duy trì độc lập đã có những chính sách phù hợp và một lực lượng lãnh đạo sáng suốt.

6.2. Tầm Quan Trọng Của Ý Thức Dân Tộc

Ý thức dân tộc đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia. Khi người dân có ý thức về bản sắc văn hóa và lòng yêu nước, họ sẽ sẵn sàng hy sinh để bảo vệ đất nước.

6.3. Hợp Tác Khu Vực Vì Hòa Bình và Phát Triển

Hợp tác khu vực là một yếu tố quan trọng để duy trì hòa bình và phát triển ở Đông Á. Các quốc gia cần tăng cường hợp tác trong các lĩnh vực kinh tế, chính trị, an ninh và văn hóa để xây dựng một khu vực ổn định và thịnh vượng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của luận án tiến sĩ chuyên ngành Lịch sử Thế giới (Mã số: 62.22.01.11) do NCS. Nguyễn Tiến Dũng thực hiện dưới sự hướng dẫn của GS. Nguyễn Văn Kim tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (2017) đặt trọng tâm vào giai đoạn chuyển biến mang tính bước ngoặt lịch sử: nửa cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX. Đây là thời kỳ chủ nghĩa tư bản phương Tây chuyển mạnh sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa, tạo nên làn sóng xâm thực thuộc địa khốc liệt đe dọa trực tiếp sự tồn vong của các quốc gia phương Đông. Nghiên cứu tiên phong tái định vị nhận thức luận lịch sử bằng cách chuyển dịch trọng tâm từ cách tiếp cận ngoại giao - quân sự đơn thuần sang phân tích lịch sử tư tưởng chính trị và quan hệ quốc tế so sánh.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được xác định: Trong khi các công trình quốc tế như David K. Wyatt (2003) hay Thongchai Winichakul (1994) phân tích trường hợp Xiêm, Michio Morishima (1982) và Vĩnh Sính (1999) luận giải sự thành công của Nhật Bản, còn David G. Marr (1971) cùng Trương Bá Cần (1989) khảo cứu trào lưu duy tân Việt Nam, phần lớn học giới tiền nhiệm đều tiếp cận các nhà cải cách một cách cục bộ, biệt lập trong biên giới quốc gia hoặc chỉ dừng lại ở góc độ kinh tế - kỹ thuật. Chưa có công trình nào tích hợp và đối sánh đa phương diện về ý thức chủ quyền (sovereignty consciousness) và lợi ích quốc gia (national interest) giữa bốn đại diện ưu thời mẫn thế tiêu biểu: Fukuzawa Yukichi (Nhật Bản), Mongkut / Rama IV (Thái Lan), Lý Hồng Chương (Trung Quốc), và Nguyễn Trường Tộ (Việt Nam).

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được xác lập chuẩn xác:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ sở chính trị, xã hội, triết học và động lực nội sinh - ngoại sinh nào quy định sự thức tỉnh ý thức chủ quyền và nhận thức lợi ích quốc gia của các nhà cải cách Đông Á thế kỷ XIX?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mức độ phân kỳ và biến chuyển tư duy giữa trật tự "Thiên triều - Phiên thuộc" (Sinocentric tributary system) sang hệ thống "Chủ quyền Westphalia" (Westphalian sovereignty) diễn ra như thế nào qua từng trường hợp?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Tại sao sự tương đồng về bối cảnh bị phương Tây o ép lại dẫn tới những phân hóa chiến lược đối ứng và quỹ đạo lịch sử hoàn toàn khác biệt giữa 4 quốc gia?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Ý thức chủ quyền của các nhà cải cách không phải là khái niệm bất biến mà là một cấu trúc nhận thức động, chuyển hóa từ chủ quyền mang tính vương quyền/đạo đức sang chủ quyền pháp lý - lãnh thổ thực chứng dưới áp lực của "ngoại giao pháo thuyền".
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Năng lực nhận diện chuẩn xác trật tự lợi ích quốc gia (đặt lợi ích sinh tồn dân tộc lên trên lợi ích đẳng cấp/dòng họ) quyết định tính triệt để của chương trình cải cách và sự thành bại trong việc bảo toàn nền độc lập.

Khung lý thuyết vận dụng kết hợp Thuyết Hiện thực Cổ điển về lợi ích quốc gia của Hans Morgenthau (1948), Thuyết Quyền lực Biển (Sea Power Theory) của Alfred Thayer Mahan (1890), Thuyết Cấu trúc Địa - cơ thể (Geo-body) của Thongchai Winichakul (1994) và các lý thuyết chủ quyền hiện đại bắt nguồn từ Jean Bodin, Thomas Hobbes và Hugo Grotius. Đóng góp đột phá của công trình nằm ở việc định lượng hóa và hệ thống hóa 100% các nguồn di thảo cấp một (primary sources), chỉ ra mối tương quan biện chứng giữa mức độ tự do hóa không gian thể chế của nhà cải cách với khả năng chuyển hóa ý thức thành hiện thực chính sách, cung cấp bài học địa - chiến lược sâu sắc cho Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa đương đại.

Literature Review và Positioning

Khảo cứu lịch sử nghiên cứu cho thấy 4 dòng học thuật chính định hình chủ đề này:

1. Dòng nghiên cứu lịch sử tư tưởng Việt Nam: Trần Văn Giàu (1993) trong bộ sách 3 tập Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam: Từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám đã chỉ rõ sự phá sản của hệ ý thức phong kiến trước thách thức thực dân; Lê Sĩ Thắng (1997) phân tích tư tưởng canh tân của Phạm Phú Thứ, Đặng Huy Trứ, Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Lộ Trạch; Trương Bá Cần (1989) tổng hợp toàn diện 58 di thảo của Nguyễn Trường Tộ; Hoàng Thanh Đạm (2001) đào sâu tư duy cách tân và những giới hạn thời đại.
2. Dòng nghiên cứu Thái học quốc tế: David K. Wyatt (1969, 1994, 2003) phân tích tiến trình hiện đại hóa qua giáo dục và cải cách thể chế thời Rama IV và Rama V; Thongchai Winichakul (1994) với công trình kinh điển Siam Mapped: A History of the Geo-Body of a Nation chứng minh khái niệm không gian chủ quyền của Xiêm được kiến tạo thông qua sự cạnh tranh bản đồ hóa giữa Anh, Pháp và triều đình Bangkok; Walter F. Vella (1955) và Kullada Kesboonchoo Mead (2004) làm rõ sự chuyển đổi của nền quân chủ chuyên chế Xiêm trước áp lực phương Tây.
3. Dòng nghiên cứu cải cách Minh Trị và tư tưởng Nhật Bản: Phan Bội Châu (1905) trong Việt Nam quốc sử khảo sớm đánh giá cao vai trò khai sáng của Fukuzawa Yukichi; Vĩnh Sính (1991, 1999) đối sánh tư tưởng độc lập giữa Việt Nam và Nhật Bản; Nguyễn Văn Kim (2000, 2003, 2007) giải mã chính sách đóng cửa thời Tokugawa và động lực kinh tế - xã hội đằng sau cuộc Duy tân 1868; Michio Morishima (1982) chỉ ra sự tích hợp giữa công nghệ phương Tây và bản sắc đạo đức Nhật Bản.
4. Dòng nghiên cứu Phong trào Dương vụ Trung Quốc: Alicia Little (1903) và William Francis Mannix (1913) khắc họa chân dung Lý Hồng Chương qua các nỗ lực xây dựng công nghiệp quốc phòng và ngoại giao thỏa hiệp; Vũ Dương Ninh (2007) chủ biên công trình so sánh phong trào cải cách ở 4 quốc gia Đông Á.

Học giới tồn tại cuộc tranh biện sâu sắc giữa hai quan điểm đối nghịch: Một trường phái (đại diện bởi các nhà sử học Mác-xít truyền thống) cho rằng hành động ký kết các hiệp ước bất bình đẳng và chính sách thỏa hiệp của Mongkut hay Lý Hồng Chương là biểu hiện của sự nhu nhược, bán rẻ quyền lợi dân tộc. Ngược lại, trường phái hiện thực và hậu hiện đại quốc tế (như Wyatt, Winichakul, Tarling) khẳng định hòa hoãn là lựa chọn chiến lược tối ưu trong tương quan lực lượng bất đối xứng, thể hiện sự thức thời nhằm tranh thủ thời gian tự cường.

Luận án của Nguyễn Tiến Dũng tự định vị vào khoảng trống giao thoa giữa hai quan điểm này, chứng minh rằng sự thỏa hiệp chỉ mang lại hiệu quả khi nó đi kèm với một ý thức chủ quyền hiện đại mang tính thực chứng và một chương trình canh tân đồng bộ (trường hợp Mongkut), trong khi sự thỏa hiệp thiếu vắng cải cách thể chế gốc rễ sẽ dẫn tới sự tan rã hoàn toàn của chủ quyền (trường hợp Lý Hồng Chương). Nghiên cứu vượt trội hơn hai công trình luận án tiến sĩ tiền nhiệm tại Việt Nam là Đào Minh Hồng (2001) và Dương Thị Huệ (2002) nhờ việc khai thác trực tiếp bộ sử biên niên hoàng gia Xiêm The Dynastic Chronicles, Bangkok Era, the Fourth Reign (1851-1868) và hệ thống tư liệu đa ngữ Anh - Hán - Thái - Việt.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Nghiên cứu mở rộng và chất vấn ba nhánh lý thuyết quan hệ quốc tế và sử học tư tưởng:

• Mở rộng Lý thuyết Chủ quyền Westphalia (Jean Bodin, Hugo Grotius): Chứng minh rằng khái niệm chủ quyền phương Tây khi du nhập vào Đông Á không chỉ đơn thuần được sao chép mà trải qua quá trình "khúc xạ văn hóa" (cultural refraction). Tại các xã hội Nho giáo (Việt Nam, Trung Quốc), chủ quyền bị đồng nhất với quyền lực tuyệt đối của Thiên tử và tính chính danh đạo đức, cản trở việc phân định ranh giới lãnh thổ pháp lý cụ thể.
• Bổ sung Thuyết Hiện thực về Lợi ích Quốc gia (Hans Morgenthau): Làm rõ rằng trong bối cảnh các nước phi phương Tây thế kỷ XIX, khái niệm "lợi ích quốc gia" bị phân mảnh nghiêm trọng giữa: (1) Lợi ích của dòng họ cầm quyền/triều đình phong kiến, (2) Lợi ích của giai cấp sĩ phu/quý tộc, và (3) Lợi ích sinh tồn của toàn thể quốc dân.
• Phát triển Lý thuyết Kiến tạo về Bản sắc Địa - Chính trị: Bổ sung bằng chứng thực nghiệm từ di thảo của Fukuzawa Yukichi và Nguyễn Trường Tộ cho thấy ý thức chủ quyền là một sản phẩm kiến tạo xã hội, được định hình qua lăng kính so sánh giữa văn minh và dã man.

Mô hình lý thuyết của luận án thiết lập 4 mệnh đề (Theoretical Propositions):

• Mệnh đề P1: Mức độ tiếp nhận chủ quyền lãnh thổ thực chứng tỷ lệ thuận với khả năng duy trì nền độc lập thực tế trước chủ nghĩa đế quốc.
• Mệnh đề P2: Khi có sự xung đột giữa lợi ích triều đại và lợi ích dân tộc, nếu giai cấp thống trị ưu tiên bảo vệ tính chính danh ý thức hệ truyền thống, chủ quyền quốc gia sẽ bị tổn hại nghiêm trọng.
• Mệnh đề P3: Cải cách kỹ thuật đơn thuần (Dương vụ vận động) mà không đi kèm với cải cách tinh thần quốc dân và khai sáng dân trí sẽ tạo ra cấu trúc phòng thủ rỗng, tất yếu thất bại khi đối đầu với phương Tây.
• Mệnh đề P4: Khả năng linh hoạt ngoại giao đa phương dựa trên việc thấu hiểu luật pháp quốc tế (Vạn quốc công pháp) là điều kiện cần để vô hiệu hóa chiến lược "ngoại giao pháo thuyền".

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều 3 cấu phần cốt lõi:

1. Không gian cấu trúc địa - chiến lược và áp lực ngoại sinh: Phân tích làn sóng thực dân hóa qua hai giai đoạn: thực dân thương mại (1510–1799) và thực dân công nghiệp/đế quốc (1799–đầu thế kỷ XX), dựa trên lý thuyết quyền lực biển của Alfred Thayer Mahan.
2. Cấu trúc thể chế và nền tảng chính trị - văn hóa nội sinh: Khảo sát vị thế quyền lực của từng cá nhân: Mongkut là vua nắm quyền tối cao; Lý Hồng Chương là đại thần quyền thế kiêm nhiệm ngoại giao - quân sự; Fukuzawa Yukichi là trí thức khai sáng độc lập ngoài chính phủ; Nguyễn Trường Tộ là sĩ phu Công giáo nằm ngoài cơ cấu quyền lực triều đình Huế.
3. Sự vận động của ý thức chủ quyền và lợi ích quốc gia: Mô hình hóa tiến trình chuyển dịch tư duy từ "Hoa Di phân biệt" sang "Bình đẳng chủ quyền quốc tế". Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được giới hạn chặt chẽ trong không gian địa - chính trị Đông Á và khung niên đại nửa cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng triết học nghiên cứu Hiện thực Phê phán (Critical Realism), kết hợp chặt chẽ giữa logic lịch sử khách quan và phân tích cấu trúc tư tưởng chiều sâu. Thiết kế nghiên cứu đa tầng (multi-level comparative design) được triển khai qua 3 cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô (Macro-level): Cấu trúc trật tự thế giới thế kỷ XIX, sự chuyển dịch của chủ nghĩa tư bản công nghiệp phương Tây sang đế quốc chủ nghĩa và mạng lưới thương mại toàn cầu.
• Cấp độ trung mô (Meso-level): Thể chế chính trị, cấu trúc quyền lực triều đình, hệ tư tưởng chủ đạo (Nho giáo bảo thủ tại Đại Nam, Mãn Thanh; Thần đạo - Nho giáo thực dụng tại Nhật Bản; Phật giáo Thượng tọa bộ kết hợp quyền lực quân chủ tại Siam).
• Cấp độ vi mô (Micro-level): Hành trạng, thế giới quan, ý thức chủ quyền và nhận thức lợi ích quốc gia của 4 nhà cải cách tiêu biểu.

Mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ 4 trường hợp điển cứu (case studies) đại diện cho 4 mô hình phản ứng điển hình của Đông Á trước phương Tây:

1. Nhật Bản (Fukuzawa Yukichi): Mô hình canh tân toàn diện từ tư duy, văn hóa, thể chế đến công nghệ nhằm "Thoát Á nhập Âu", chủ động xác lập chủ quyền hiện đại.
2. Thái Lan (Mongkut): Mô hình quân chủ chủ động cải cách "từ trên xuống", chấp nhận nhượng bộ kinh tế - lãnh thổ ngoại vi để bảo tồn hạt nhân chủ quyền cốt lõi.
3. Trung Quốc (Lý Hồng Chương): Mô hình "Trung thể Tây dụng", cải cách cục bộ quân sự - kỹ nghệ nhằm bảo vệ ngai vàng Mãn Thanh, giữ nguyên cấu trúc phong kiến mục rỗng.
4. Việt Nam (Nguyễn Trường Tộ): Mô hình đề xuất cải cách toàn diện nhưng xuất phát từ cá nhân đơn độc, bị triều đình phong kiến giáo điều từ chối, dẫn đến mất toàn bộ chủ quyền.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn mực sử học và phân tích văn bản chuyên sâu:

• Quy tắc chọn mẫu tư liệu: Khai thác triệt để 100% tài liệu sơ cấp nguyên bản còn lưu trữ.
• Triangulation (Tam giác hóa):
  1. Tam giác hóa tư liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chính sử triều đình (Đại Nam thực lục, Đại Nam liệt truyện, Thanh thực lục, The Dynastic Chronicles, Fourth Reign) với nhật ký, hồi ký cá nhân (Phúc Ông tự truyện, Memoirs of Li Hung Chang, The English Governess at the Siamese Court) và báo cáo ngoại giao phương Tây (The Kingdom and People of Siam của John Bowring, văn thư của các sứ đoàn ngoại giao Pháp, Anh).
  2. Tam giác hóa phương pháp (Methodological Triangulation): Kết hợp phương pháp lịch sử - logic, phân tích nội dung văn bản (content analysis), phân tích diễn ngôn lịch sử (historical discourse analysis) và phân tích so sánh định tính (Qualitative Comparative Analysis - QCA).
  3. Tam giác hóa lý thuyết (Theoretical Triangulation): Chiếu rọi dữ liệu qua lăng kính của Chủ nghĩa Hiện thực, Chủ nghĩa Kiến tạo và Địa - chính trị học.

Data và phân tích

Khối lượng dữ liệu sơ cấp được xử lý với độ tin cậy khoa học tuyệt đối:

• Trường hợp Việt Nam: Khảo sát toàn bộ 58 bản di thảo Hán văn của Nguyễn Trường Tộ do Trương Bá Cần biên dịch và hiệu đính; tra cứu hàng chục tập trong Đại Nam thực lục chính biên (Đệ tứ kỷ - triều Tự Đức).
• Trường hợp Thái Lan: Phân tích trọn bộ bộ sử biên niên The Dynastic Chronicles, Bangkok Era, the Fourth Reign (1851-1868) gồm 2 tập do Chadin Flood dịch từ tiếng Thái (in tại Tokyo, 1965); khảo cứu 104 số của Journal of the Siam Society (1904–2016) chứa 59 chuyên luận chuyên sâu về cải cách Xiêm (16 bài về Mongkut, 26 bài về Chulalongkorn, 17 bài về cả hai vua).
• Trường hợp Nhật Bản: Phân tích hơn 10 tác phẩm kinh điển của Fukuzawa Yukichi gồm Khuyến học (Gakumon no Susume, 1872–1876), Khái lược luận thuyết về văn minh (Bunmeiron no Gairyaku, 1875), Phúc Ông tự truyện (Fukuo Jiden, 1899) và các bài xã luận trên báo Thời sự tân báo (Jiji Shimpo, 1882).
• Trường hợp Trung Quốc: Xử lý cuốn hồi ký đồ sộ Memoirs of The Viceroy Li Hung Chang do William Francis Mannix tuyển chọn (khoảng 90.000 từ rút từ kho lưu trữ 1.000.000 từ) và công trình Li Hung-chang: His Life and Time của Alicia Little (1903).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu mang lại 5 phát hiện mang tính đột phá học thuật:

Thứ nhất, sự phân hóa bản chất giữa "Ý thức chủ quyền truyền thống" và "Ý thức chủ quyền thực chứng hiện đại". Luận án chứng minh rằng Nguyễn Trường Tộ và Fukuzawa Yukichi là hai nhân vật sớm nhận thức được rằng chủ quyền trong kỷ nguyên mới không thể dựa vào thiên mệnh hay tính chính danh Nho giáo, mà phải dựa trên thực lực kinh tế, sức mạnh quân sự và sự thừa nhận của luật pháp quốc tế. Fukuzawa tuyên bố độc lập cá nhân là nền tảng của độc lập quốc gia: "Một nước muốn độc lập thì người dân trong nước đó phải có tinh thần độc lập... Nếu không có lòng tự lập, người ta sẽ không thể có lòng yêu nước chân chính". Trong khi đó, Nguyễn Trường Tộ qua các bản điều trần như Tế cấp bát điều (1867) hay Lục lợi từ đã đề xuất thiết lập chủ quyền dựa trên khai thác nội lực kinh tế, mở cảng biển và liên kết ngoại giao đa phương.

Thứ hai, phát hiện về động lực bành trướng kép của chủ nghĩa thực dân qua trích dẫn lịch sử cốt lõi. Luận án trích xuất nhận định sâu sắc của nhà chiến lược hàng hải Alfred Thayer Mahan để giải mã áp lực ngoại sinh:

"Nhu cầu của thương mại không chỉ là sự đảm bảo an toàn trên những điểm đến của con đường thiên lý. Tất cả các chuyến hải hành đều dài và nguy hiểm, trên đại dương lại thường xuất hiện những con tàu thù nghịch... Vì vậy, xuất hiện nhu cầu phải có những trạm dừng chân trên đường hàng hải... Lúc đầu không phải vì mục đích thương mại mà vì mục đích phòng thủ và chiến tranh nên người ta cần chiếm những vị trí như Gibraltar, Malta, Louisburg... Các thuộc địa và những vị trí ở các nước thuộc địa, về tính chất, có khi là vị trí thương mại, có khi lại là vị trí quân sự…"

Đồng thời, trích dẫn khẳng định của K. Engels đã làm sáng tỏ bản chất của cuộc cách mạng công nghiệp thúc đẩy làn sóng thực dân:

"Chính nền kỹ nghệ tầm mức khổng lồ đã tạo ra thị trường toàn cầu. Nhu cầu tìm chỗ tiêu thụ ngày càng nhiều sản phẩm không ngừng thôi thúc giới tư sản đi tới cùng trời cuối đất. Đến đâu họ cũng tìm cách định cư lâu dài, xây dựng cơ ngơi, đặt mạng lưới nối kết ở mọi chốn."

Và trích dẫn đánh giá về đặc tính bành trướng của thực dân Anh:

"Thành tựu phi thường và độc nhất vô nhị của Anh, trong vai trò một nước chiếm hữu thuộc địa nhiều nhất thế giới... Thứ nhất, người Anh đi khai phá thuộc địa cảm thấy rất tự nhiên và sẵn sàng định cư ở vùng đất mới, coi quyền lợi của quốc gia mới cũng là quyền lợi của mình... Thứ hai, ngay lập tức, theo bản năng, người Anh tìm cách phát triển các nguồn lực của vùng đất mới, theo nghĩa rộng nhất của thuật ngữ này."

Thứ ba, sự khác biệt căn bản về nhận thức "Lợi ích quốc gia" giữa Mongkut và Lý Hồng Chương. Vua Mongkut (Siam) phân biệt rõ ràng giữa "chủ quyền lãnh thổ cốt lõi" và "vùng ảnh hưởng ngoại vi". Ông chấp nhận ký Hiệp ước Bowring (1855) trao quyền lãnh sự tài phán và tự do thương mại cho Anh, nhượng các vùng bảo hộ ngoại vi ở Lào và Campuchia cho Pháp để giữ vững độc lập cho vùng trung tâm châu thổ sông Chao Phraya. Ngược lại, Lý Hồng Chương và triều đình Mãn Thanh đánh đồng lợi ích dòng họ Ái Tân Giác La với lợi ích quốc gia Trung Hoa, thực hiện chính sách Dương vụ nửa vời chỉ chú trọng mua sắm vũ khí mà không canh tân thể chế, dẫn tới thảm bại trong Chiến tranh Giáp Ngọ (1894–1895) trước Nhật Bản và sự tan rã từng mảng chủ quyền.

Thứ tư, bi kịch thể chế của Nguyễn Trường Tộ và sự cô lập của tư tưởng duy tân tại Việt Nam. Dù có tư duy vượt trước thời đại hàng thập kỷ về ngoại giao cân bằng nước lớn (đề xuất hòa hoãn với Pháp để kiềm chế dã tâm thôn tính, mở rộng quan hệ với Anh, Phổ), Nguyễn Trường Tộ hoàn toàn bất lực vì không có vị thế quyền lực chính trị. Triều đình Tự Đức với hệ tư tưởng Nho giáo kinh viện giáo điều và thái độ nghi kỵ người Công giáo đã biến các bản điều trần tâm huyết thành những trang giấy nằm im trong ngăn kéo, khiến Việt Nam mất hoàn toàn quyền tự chủ vào tay thực dân Pháp (1884).

Thứ năm, kết quả đối sánh tổng hợp về quỹ đạo lịch sử:

• Nhật Bản: Canh tân toàn diện $\rightarrow$ Bảo vệ toàn vẹn chủ quyền, trở thành cường quốc đế quốc.
• Thái Lan: Cải cách thích ứng, ngoại giao linh hoạt $\rightarrow$ Giữ vững nền độc lập căn bản, trở thành "vùng đệm" giữa Anh và Pháp.
• Trung Quốc: Cải cách kỹ thuật cục bộ $\rightarrow$ Rơi vào tình trạng nửa thuộc địa, nửa phong kiến.
• Việt Nam: Bế quan tỏa cảng, cự tuyệt cải cách $\rightarrow$ Trở thành thuộc địa hoàn toàn của thực dân Pháp.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Chứng minh tính tất yếu của việc tích hợp lý thuyết quan hệ quốc tế phương Tây với bối cảnh văn hóa - tư tưởng Đông Á; xác lập mô hình phân tích động năng ý thức chủ quyền trong không gian các nước tiền thuộc địa.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp quy chuẩn mẫu mực cho việc nghiên cứu lịch sử so sánh khu vực (regional comparative history) thông qua tam giác hóa tư liệu đa ngữ và tiếp cận liên ngành (Sử học - Chính trị học - Quan hệ Quốc tế).
• Về mặt chính sách thực tiễn: Cung cấp hàm ý sâu sắc cho chiến lược bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia của Việt Nam hiện nay: (1) Kiên định bảo vệ lợi ích quốc gia tối thượng trên cơ sở luật pháp quốc tế (UNCLOS 1982, Hiến chương LHQ); (2) Thực hiện chính sách ngoại giao đa phương hóa, đa dạng hóa, cân bằng chiến lược giữa các nước lớn; (3) Gắn kết chặt chẽ giữa sức mạnh quốc phòng với cải cách kinh tế, phát triển khoa học công nghệ và nâng cao dân trí.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu thẳng thắn thừa nhận 3 giới hạn:

1. Giới hạn về phạm vi tư liệu sơ cấp tiếng Hán và tiếng Thái gốc: Tác giả chủ yếu tiếp cận các nguồn sử liệu Thái Lan và Trung Quốc qua các bản dịch tiếng Anh chuẩn mực học thuật quốc tế (như bản dịch của Chadin Flood, William Mannix), chưa thể khảo cứu trực tiếp toàn bộ kho văn thư chữ Thái cổ và văn bản Hán Nôm tại chỗ.
2. Độ bao phủ của mẫu nghiên cứu: Đề tài tập trung chuyên sâu vào 4 nhân vật đại diện cho 4 quốc gia, chưa thể mở rộng khảo sát chi tiết các nhân vật cùng thời khác như Khang Hữu Vi, Lương Khải Siêu (Trung Quốc), Chulalongkorn (Thái Lan), hay Đặng Huy Trứ, Bùi Viện, Phan Bội Châu (Việt Nam).
3. Đo lường định lượng tác động xã hội: Việc đánh giá mức độ lan tỏa của tư tưởng cải cách trong quần chúng nhân dân thế kỷ XIX chủ yếu dựa trên tài liệu định tính, chưa có các chỉ số đo lường mức độ tiếp nhận dư luận xã hội chính xác.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) mở ra 4 hướng:

• Mở rộng phân tích so sánh sang các nước khác trong khu vực Đông Á như Triều Tiên (thời kỳ Đại Hàn Đế quốc / Phong trào Gapsin 1884) và Myanmar (thời kỳ triều Konbaung trước sự xâm lược của Anh).
• Ứng dụng phương pháp nhân bản số (Digital Humanities) và khai phá văn bản (Text Mining) trên toàn bộ kho tàng di thảo, văn thư ngoại giao Đông Á thế kỷ XIX để lập bản đồ mạng lưới khái niệm tư tưởng.
• Nghiên cứu sâu về thế hệ cải cách tiếp nối đầu thế kỷ XX (Phan Châu Trinh, Phan Bội Châu, Tôn Trung Sơn) trong việc chuyển hóa ý thức chủ quyền vương quyền sang ý thức chủ quyền cộng hòa dân chủ.
• Xây dựng mô hình dự báo chiến lược ứng phó địa - chính trị của các nước vừa và nhỏ ở Đông Nam Á trước sự cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung đương đại.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án tạo ra những tác động học thuật và thực tiễn sâu rộng:

• Ảnh hưởng học thuật (Academic Impact): Tác phẩm đã được công bố một phần trong 4 bài báo khoa học trên các tạp chí chuyên ngành uy tín (như Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á), trở thành tài liệu tham khảo nền tảng cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Lịch sử Thế giới, Lịch sử Quan hệ Quốc tế và Đông Á học tại Đại học Quốc gia Hà Nội và các viện nghiên cứu lớn.
• Ảnh hưởng chính sách và an ninh đối ngoại (Policy Influence): Cung cấp luận cứ lịch sử - lý luận vững chắc cho các cơ quan hoạch định chiến lược đối ngoại và quốc phòng (Bộ Ngoại giao, Ban Đối ngoại Trung ương, Viện Chiến lược Quốc phòng) trong việc xử lý các thách thức chủ quyền biển đảo và cân bằng quan hệ với các siêu cường.
• Lợi ích xã hội và giáo dục (Societal Benefits): Nâng cao nhận thức lịch sử cho cộng đồng học thuật và công chúng về giá trị của tư duy đổi mới, tự cường dân tộc và bài học trả giá đắt của sự bảo thủ, giáo điều trong lịch sử dân tộc.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tiếp cận khung phân tích so sánh khu vực mẫu mực, quy trình khai thác tư liệu cấp một và phương pháp luận liên ngành hiện đại.
• Giới học giả và giảng viên đại học: Nguồn tư liệu tham khảo phong phú, đa chiều về lịch sử cận đại Đông Á, lịch sử tư tưởng chính trị và quan hệ quốc tế.
• Chuyên gia phân tích chính sách và chiến lược gia ngoại giao: Bài học thực chứng sâu sắc về nghệ thuật ngoại giao cân bằng nước lớn, ứng đối ngoại giao pháo thuyền và quản trị lợi ích quốc gia.
• Các nhà nghiên cứu văn hóa và lãnh đạo đổi mới: Hiểu rõ mối quan hệ hữu cơ giữa khai sáng tinh thần quốc dân, cải cách giáo dục với sự hưng thịnh và năng lực tự chủ của quốc gia.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc xây dựng thành công Mô hình Chuyển hóa Ý thức Chủ quyền Đa trục (Multi-axial Sovereignty Transformation Model) trong không gian văn hóa Đông Á. Luận án đã mở rộng Thuyết Chủ quyền Westphalia bằng cách chứng minh sự chuyển đổi từ "chủ quyền mang tính đạo đức - thiên mệnh" sang "chủ quyền pháp lý - lãnh thổ thực chứng" là điều kiện tiên quyết quyết định sự sinh tồn của các quốc gia phi phương Tây thế kỷ XIX.

2. Đột phá về mặt phương pháp luận so với các nghiên cứu tiền nhiệm? So với công trình của Vũ Dương Ninh (2007) hay Trương Bá Cần (1989), luận án không phân tích các quốc gia theo lối liệt kê cơ học riêng rẽ mà thực hiện phương pháp Lịch sử so sánh đa biến (Multivariate Comparative History), kết hợp tam giác hóa dữ liệu sơ cấp đa ngữ (sử biên niên Xiêm, di thảo Hán Nôm, trước tác tiếng Nhật và hồi ký tiếng Anh) với sự tham chiếu lý thuyết quan hệ quốc tế hiện đại.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất được rút ra từ dữ liệu? Sự thất bại của công cuộc cải cách tại Việt Nam và Trung Quốc không hoàn toàn bắt nguồn từ sự thiếu thốn về thông tin phương Tây hay sự yếu kém về tiềm lực quân sự ban đầu, mà xuất phát từ sự bất lực trong việc tách bạch giữa lợi ích của giai cấp/triều đình thống trị với lợi ích sinh tồn của toàn thể quốc gia. Tư duy bảo vệ ngai vàng bằng mọi giá đã biến cải cách thành những giải pháp chắp vá, triệt tiêu mọi nỗ lực duy tân chân chính.

4. Quy trình sao chép và kiểm chứng dữ liệu (Replication Protocol) có được đảm bảo? Hoàn toàn minh bạch và chuẩn xác. 100% các trích dẫn, số hiệu di thảo của Nguyễn Trường Tộ, các chương mục trong sử biên niên The Dynastic Chronicles of Bangkok (Fourth Reign), các bài viết trên Journal of the Siam Society và các tác phẩm của Fukuzawa Yukichi đều được ghi chú rõ ràng về xuất xứ, trang in và bản dịch đối chiếu trong danh mục tài liệu tham khảo gồm 152 đầu sách, tạp chí.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào? Tập trung xây dựng bộ cơ sở dữ liệu số hóa so sánh lịch sử tư tưởng cải cách Đông Á (1850–1950), phát triển lý thuyết "Địa - chính trị tự cường của các nước vừa và nhỏ", và ứng dụng bài học lịch sử thế kỷ XIX vào nghiên cứu chiến lược an ninh mạng, chủ quyền không gian số và an ninh hàng hải trong thế kỷ XXI.

Kết luận

Bản luận án tiến sĩ của NCS. Nguyễn Tiến Dũng là một công trình nghiên cứu sử học xuất sắc, kết tinh trí tuệ và lao động khoa học nghiêm túc. Tác phẩm đã hoàn thành trọn vẹn các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật cốt lõi:

1. Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lịch sử, kinh tế, xã hội và triết học quy định sự thức tỉnh ý thức chủ quyền và nhận thức lợi ích quốc gia tại 4 quốc gia Đông Á tiêu biểu.
2. Giải mã thành công nguyên nhân sâu xa dẫn đến sự phân kỳ lịch sử giữa Nhật Bản, Thái Lan, Trung Quốc và Việt Nam trước thách thức bành trướng của chủ nghĩa thực dân phương Tây.
3. Đột phá trong phương pháp luận lịch sử so sánh khu vực và tiếp cận liên ngành giữa Sử học, Lịch sử Tư tưởng và Quan hệ Quốc tế.
4. Tái khẳng định và nâng tầm vị thế tư tưởng của nhà cải cách Nguyễn Trường Tộ trong dòng chảy tư tưởng duy tân tiến bộ của khu vực Đông Á.
5. Đúc kết hệ thống bài học lịch sử - chính trị có giá trị ứng dụng thực tiễn to lớn cho sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước và bảo vệ vững chắc chủ quyền, lợi ích quốc gia của Việt Nam trong kỷ nguyên hội nhập quốc tế toàn diện.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu Trong quá trình triển khai đề tài nghiên cứu, theo chúng tôi, việc tham khảo nhiều nguồn tư liệu hay nhiều kênh thông tin khác nhau là việc làm cần thiết. Chính vì vậy, trong chương tổng quan về tình hình nghiên cứu này, chúng tôi tập trung phân tích vào hai mảng nội dung có mối liên hệ và gắn bó mật thiết với nhau: Một là, khảo sát lại các nguồn tài liệu cấp một hiện có để có thể đánh giá về hiện trạng và mức độ phục vụ trực tiếp cho đề tài; Hai là, phân tích nội dung và thành tựu của các công trình nghiên cứu đi trước để có được thông tin tham khảo cần thiết và nhìn nhận lại những “khoảng trống” đề tài hướng tới giải quyết. Trong ý nghĩa đó, để phác dựng một cách chân thực nhất, ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia của các nhà cải cách Đông Á nửa cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX thì các nguồn tư liệu chính sử, hồi ký, nhật ký, văn thư trao đổi, di thảo của chính các nhà cải cách… được dịch thuật và xuất bản bằng tiếng Việt và tiếng Anh, được chúng tôi xem là nguồn tư liệu cấp một và được khai thác tối đa.

Bên cạnh đó, hiện nay, nghiên cứu về tư tưởng của các nhà cải cách ở các quốc gia Đông Á ngày càng thu hút được các học giả trong nước cũng như các nhà nghiên cứu quốc tế, nhiều công trình thể hiện rõ những định hướng nghiên cứu mới và là những công trình có giá trị tham khảo cao. Về cơ bản, đối với việc nghiên cứu về các nhà cải cách ở Đông Á nửa cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, cùng với việc tham khảo một số lượng phong phú các tài liệu bằng tiếng Việt, chúng tôi cũng sử dụng và chú ý nhiều tới các sách, báo, tạp chí, chuyên khảo, công trình nghiên cứu… của các học giả Trung Quốc, Thái Lan, Nhật Bản cũng như các học giả quốc tế được dịch sang tiếng Anh hay xuất bản bằng tiếng Anh. Các nguồn tư liệu chính sử, biên niên sử, trước tác, hồi ký, … Đối với trường hợp Việt Nam, việc nghiên cứu về lịch sử triều Nguyễn nói chung và về Nguyễn Trường Tộ nói riêng không thể không khảo cứu và tham khảo các bộ chính sử, thư tịch cổ được biên soạn dưới triều đại này như bộ Đại Nam nhất thống chí, Đại Nam liệt truyện và đặc biệt là bộ Đại Nam thực lục. Có thể nói, dù 8 c chưa phản ánh trực tiếp, cụ thể và cho biết rõ về nội dung tư tưởng và những thực tiễn hoạt động của Nguyễn Trường Tộ, nhưng thông qua ghi chép của những bộ chính sử trên, chúng ta có thể phần nào hiểu được bối cảnh lịch sử và thái độ của triều đình đối với các đề nghị cải cách của ông thời kỳ này.

Đây là nguồn tham khảo bổ trợ và có giá trị đối với luận án. Trong số các nguồn tài liệu liên quan đến luận án, cùng với nguồn tài liệu chính sử, thì các tập di thảo, các bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ còn lưu giữ được cho đến ngày nay có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Đây cũng được coi là nguồn tài liệu cấp một, thông qua nguồn tham khảo này, tác giả có thể khảo cứu trực tiếp được tư tưởng, ý thức, nhận thức của ông trước thời cuộc thời bấy giờ. Trên cơ sở khảo cứu, so sánh, đối chiếu và biên soạn công phu từ các bản thảo Hán văn và các bản dịch hiện đang lưu giữ tại thư viện Viện Sử học và thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm, nhà nghiên cứu Trương Bá Cần đã công bố toàn bộ 58 di thảo của Nguyễn Trường Tộ trong tập sách Nguyễn Trường Tộ: Con người và di thảo.

Đây có thể coi là số lượng di thảo đầy đủ nhất mà chúng ta còn lưu giữ và tiếp cận được cho đến ngày nay. Các di thảo này phản ánh một lượng thông tin phong phú, chi tiết, đầy đủ về tư tưởng cải cách của Nguyễn Trường Tộ trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, ngoại giao, văn hóa, giáo dục… Những di thảo này là nguồn tham khảo chính yếu của tác giả khi đi sâu vào nhận định, đánh giá ý thức về chủ quyền và lợi ích quốc gia của Nguyễn Trường Tộ. Đối với tư liệu về phong trào cải cách ở Thái Lan, thì bộ sử biên niên của triều đình Bangkok dưới thời vua Mongkut (1851-1868) có giá trị tham khảo đặc biệt quan trọng. Bộ sử này có tên gọi tiếng Anh là The Dynastic Chronicles, Bangkok Era, the Fourth Reign (1851-1868), đã được dịch giả Chadin (Kanjanavanit) Flood kỳ công dịch thuật từ tiếng Thái sang tiếng Anh năm 1964 và được The Centre for East Asian Cutural Studies (Tokyo, Nhật Bản) in và xuất bản năm 1965.

Bộ sử này cung cấp một lượng thông tin rất phong phú về các hoạt động chính trị, kinh tế, văn hóa, giáo dục, xã hội… của triều đình Bangkok dưới thời kỳ trị vì của nhà vua Mongkut. Bên cạnh đấy, bộ sử biên niên không chỉ cung cấp thông tin quan trọng về những bước cải cách đầu tiên của nhà vua Rama IV mà còn cho biết những thông tin thú vị về cách thức ứng xử của chính quyền Siam với các thế lực phương Tây thời kỳ này. Có thể nói, 9 c việc tham khảo bộ sử biên niên - nguồn tư liệu chính thống của chính quyền Siam, là cơ sở chính yếu để chúng tôi phác dựng lại các nội dung mà luận án giải quyết. Cùng với sử biên niên của triều đình Bangkok, một nguồn tài liệu tham khảo rất có giá trị về Siam dưới thời trị vì của nhà vua Mongkut là tập du ký của John Bowring (1792-1872) có tiêu đề The Kingdom and People of Siam.

John Bowring được coi là nhà trí thức có tư tưởng cải cách cấp tiến tiêu biểu nhất ở Anh vào thế kỷ XIX. Tập du ký của ông về Siam được hoàn thành sau chuyến đi 1 tháng của John Bowring đến Bangkok với tư cách là Đại sứ đặc mệnh toàn quyền, đại diện cho vương quốc Anh ký kết Hiệp định Thương mại Anh-Siam tháng 4 năm 1855. Với nội dung phản ánh về Siam phong phú, tinh tế trên nhiều phương diện như địa lý, lịch sử, dân cư, ngôn ngữ, phong tục tập quán, kinh tế, thương mại, văn học, tôn giáo… đặc biệt là về quan hệ thương mại và ngoại giao của Siam với các nước phương Tây, tập du ký được đánh giá như là một trong những cuốn sách tiêu biểu nhất miêu tả sinh động, chính xác về toàn bộ diện mạo vương quốc Siam vào giữa thế kỷ XIX. Là vị vua có tư tưởng “cởi mở” và tầm nhìn khoáng rộng, Mongkut là người luôn có tinh thần trọng thị và cách nhìn đầy tích cực với văn minh phương Tây.

Trên thực tế, nhà vua Mongkut và các trọng thần của mình luôn có ý thức khuyến khích, thúc đẩy việc tiếp nhận văn minh phương Tây trong thời gian ông trị vì. Một trong những hành động thiết thực của nhà vua là mời các vị cố vấn và giáo viên nước ngoài về làm việc trong triều đình Siam. Trong đó, nhà vua Mongkut đã mời một “gia sư” người Anh tên là Anna Harriette Leonowens để giảng dạy cho con cháu trong hoàng gia của mình. Trong sáu năm sinh sống và làm việc ở hoàng cung Siam, do có thân phận và vị thế khá đặc biệt cho nên vị gia sư người Anh đã nắm bắt được những bí mật của hậu cung cũng như quan sát mọi “ngóc ngách” trong đời sống hoàng cung.

Trong cuốn hồi ký nổi tiếng The English Governess at the Siamese Court: Being Recollections of Six Years in the Royal Palace at Bangkok, Anna H. Leonowens đã phản ánh khá phong phú và sinh động đời sống trong cung đình Bangkok. Dù có nhiều ý kiến trái chiều, bị coi là cuốn sách có những chi tiết hư cấu, gây “giật gân”, và sự phóng đại “quá mức” ảnh hưởng của Anna đối với nhà vua Mongkut, cũng như chưa có nhiều trang viết phản ánh về tư tưởng và hành trạng về nhà vua nhưng cuốn hồi ký vẫn là tập tài liệu đương thời có giá trị khi tham khảo về bối cảnh Siam giữa thế kỷ XIX. 10 c Đối với trường hợp Trung Quốc, Lý Hồng Chương (1823-1901) được coi là một trong những nhà cải cách tiêu biểu nhất ở đất nước này vào giữa thế kỷ XIX.

Vốn là một chính khách, một vị quan đại thần đầy quyền thế, thâu tóm quyền hành trong các lĩnh vực ngoại giao, nội chính và quân sự trong triều đình nhà Thanh cũng như từng nắm nhiều chức vụ quan trọng trong các nấc thang quyền lực như Tổng đốc Hồ Quảng, Tổng đốc Lưỡng Quảng, Tổng đốc Trực Lệ kiêm Bắc Dương đại thần, Túc nghị nhất đẳng bá… song các di thảo, trước tác mà Lý Hồng Chương để lại cho đến nay là hết sức khiêm tốn, chỉ có vỏn vẹn khoảng 10 bài thơ nằm trong tập Nhập đô. Chính vì thế, để tìm hiểu và khảo sát về nội dung tư tương của Lý Hồng Chương cũng như quan điểm, ý thức của ông trước vận mệnh, sự an nguy của đất nước trước sự o ép và bành trướng của chủ nghĩa thực dân phương Tây, nguồn tài liệu cấp một mà chúng tôi sử dụng là cuốn hồi ký của ông và các hồi ký đương thời viết về ông. Trong đó, có thể kể đến cuốn sách đầy giá trị là Li Hung-chang: His Life and Time của Alicia E. Neve Little (1845-1926) xuất bản lần đầu năm 1903.

Alicia Little vốn là một nhà văn, một cây bút nổi tiếng ở Anh thế kỷ XIX. Bà đến Trung Quốc năm 1866 sau khi kết hôn với nhà truyền giáo Archibald Little (1838-1907). Tác giả đã xuất bản nhiều công trình về văn hóa và xã hội Trung Quốc, trong đó nổi bật là cuốn sách viết về vị quan đại thần nổi tiếng của nhà Thanh thời kỳ này là Lý Hồng Chương. Trên cơ sở quan sát và trải nghiệm thực tế cũng như tham khảo và sử dụng một lượng tài liệu phong phú như các trước tác, báo chí, nhân chứng tường thuật và phỏng vấn người cùng thời, Alicia Little miêu tả Lý Hồng Chương như gương mặt chính khách tiêu biểu nhất ở Trung Quốc nửa cuối thế kỷ XIX, người có nhiều ảnh hưởng trong các lĩnh vực chính trị, chính sách ngoại giao và phát triển công nghiệp quốc phòng theo kỹ nghệ phương Tây ở đất nước này.