Quan Niệm Nho Giáo Về Gia Đình Và Ý Nghĩa Đối Với Gia Đình Việt Nam Hiện Nay

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu quan niệm của nho giáo về gia đình và ý nghĩa của nó đối với việc xây dựng gia đình việt nam hiện, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Đặng Thị Hồng Hạnh
• Người hướng dẫn: PGS. Lê Thị Lan
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Quan Niệm Của Nho Giáo Về Gia Đình Và Ý Nghĩa Của Nó Đối Với Việc Xây Dựng Gia Đình Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Giới Thiệu Ý Nghĩa Quan Niệm Nho Giáo Về Gia Đình

Trong bối cảnh xã hội Việt Nam hiện nay, Nho giáo vẫn là một di sản văn hóa quan trọng, đặc biệt là trong lĩnh vực gia đình. Quan niệm Nho giáo về gia đình không chỉ là những quy tắc ứng xử, mà còn là nền tảng cho sự ổn định và phát triển của xã hội. Các giá trị như hiếu đạo, kính trọng người lớn tuổi, và trách nhiệm gia đình vẫn còn nguyên giá trị trong việc xây dựng một gia đình hạnh phúc. Tuy nhiên, sự thay đổi của xã hội hiện đại đặt ra những thách thức mới, đòi hỏi chúng ta phải có cái nhìn toàn diện và khoa học về quan niệm Nho giáo về gia đình và ý nghĩa của nó trong việc xây dựng gia đình Việt Nam hiện nay. Nhiều nghiên cứu gần đây đã khẳng định đạo đức gia đình Nho giáo vẫn còn nhiều điều hữu ích mà ta đã vội lãng quên hoặc bỏ đi rất cần được nuôi dưỡng trở lại để giáo dưỡng trẻ thơ, tạo dựng gia đình nề nếp, góp phần làm lành mạnh xã hội.

1.1. Tổng Quan Về Ảnh Hưởng Nho Giáo Lên Văn Hóa Gia Đình

Ảnh hưởng của Nho giáo lên văn hóa gia đình Việt Nam là rất sâu sắc và lâu dài. Từ những quy tắc ứng xử trong mối quan hệ gia đình đến việc giáo dục con cái, Nho giáo đã định hình nên nhiều giá trị và chuẩn mực quan trọng. Các khái niệm như tam cương ngũ thường, gia phong, và trách nhiệm gia đình đều có nguồn gốc từ Nho giáo. Việc hiểu rõ ảnh hưởng này là rất quan trọng để có thể đánh giá đúng vai trò của Nho giáo trong việc xây dựng gia đình Việt Nam hiện nay.

1.2. Tầm Quan Trọng Của Giá Trị Truyền Thống Trong Gia Đình

Giá trị truyền thống trong gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì bản sắc văn hóa và sự ổn định của xã hội. Nho giáo góp phần tạo dựng nên nhiều giá trị truyền thống tốt đẹp như hiếu đạo, tôn sư trọng đạo, và kính trọng người lớn tuổi. Việc kế thừa và phát huy những giá trị truyền thống này là rất cần thiết để xây dựng một gia đình hạnh phúc và một xã hội văn minh.

II. Thách Thức Gia Đình Việt Nam Đối Mặt Với Biến Đổi Xã Hội

Trong bối cảnh xã hội hiện đại, gia đình Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn. Sự thay đổi về kinh tế, văn hóa, và lối sống đã tác động mạnh mẽ đến mối quan hệ gia đình, vai trò của gia đình, và giá trị gia đình. Các vấn đề như ly hôn, bạo lực gia đình, và sự suy giảm đạo đức đang trở nên phổ biến hơn. Theo tài liệu gốc, nhiều hiện tượng nhức nhối về đạo đức, văn hoá gia đình đã xuất hiện nh ư : cha mẹ vô trách nhiệm, đối xử tàn ác với con cái , con cái ngược đãi ông bà, cha mẹ, anh em bất hoà, vợ chồng mâu thuẫn … khi ến c ác gi á tr ị gia đình b ị x â m ph ạm n ặng nề , ảnh h ưởng nghi ê m tr ọng t ới s ự ph át tri ển c ủa m ỗi c á nh â n c ũng nh ư to àn x ã h ội . Việc tìm ra giải pháp để giải quyết những thách thức này là rất quan trọng để bảo vệ và phát triển gia đình Việt Nam.

2.1. Ảnh Hưởng Của Xã Hội Hiện Đại Đến Mối Quan Hệ Gia Đình

Xã hội hiện đại mang đến nhiều cơ hội phát triển, nhưng cũng gây ra không ít áp lực cho gia đình. Sự bận rộn trong công việc, sự cạnh tranh trong cuộc sống, và sự du nhập của các giá trị văn hóa ngoại lai có thể làm suy yếu mối quan hệ gia đình. Theo trích dẫn từ tài liệu gốc, “Việc đổi mới, mở cửa và giao lưu kinh tế, v ă n ho á với thế giới đã t ạo cho Vi ệt Nam đạt được những thành tựu đáng kể trong lĩnh vực kinh tế, xã hội . Đ i ều đó đang th úc đẩy Việt Nam chuyển mình m ạnh m ẽ từ truyền thống sang hiện đại, trong đó c ó l ĩnh v ực gia đình ”. Sự thay đổi này đòi hỏi các thành viên trong gia đình phải cố gắng hơn để duy trì sự gắn kết và hòa thuận gia đình.

2.2. Sự Thay Đổi Trong Vai Trò Của Gia Đình Trong Xã Hội

Vai trò của gia đình trong xã hội cũng đang có sự thay đổi đáng kể. Trước đây, gia đình là nơi duy nhất cung cấp các dịch vụ chăm sóc, giáo dục, và bảo vệ cho các thành viên. Ngày nay, nhiều chức năng này đã được chuyển giao cho các tổ chức xã hội khác. Tuy nhiên, gia đình vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc nuôi dưỡng tình cảm, truyền dạy giá trị đạo đức, và định hướng cho sự phát triển của mỗi cá nhân.

III. Giải Pháp Kế Thừa Phát Huy Giá Trị Nho Giáo Trong Gia Đình

Trong bối cảnh hiện nay, việc kế thừa và phát huy những giá trị tốt đẹp của Nho giáo về gia đình là một giải pháp quan trọng để xây dựng gia đình Việt Nam hạnh phúc. Những giá trị như hiếu đạo, kính trọng người lớn tuổi, trách nhiệm gia đình, và hòa thuận gia đình vẫn còn nguyên giá trị trong việc duy trì sự ổn định và phát triển của gia đình. Tuy nhiên, cần phải có sự chọn lọc và điều chỉnh để phù hợp với điều kiện xã hội hiện đại. Theo tài liệu gốc, khuynh hướ ng nuố i tiếc các tập quán gia đình t ốt đẹp mà Nho giáo đã tạo dựng, hy vọng ph ục h ồi trở lại c ác tr ật t ự gia đình cha ra cha, con ra con, chồng ra chồng, vợ ra vợ… c ũng tr ở n ê n ng ày m ột m ạnh m ẽ .

3.1. Vận Dụng Hiếu Đạo Trong Mối Quan Hệ Gia Đình Hiện Đại

Hiếu đạo là một trong những giá trị cốt lõi của Nho giáo. Trong xã hội hiện đại, việc vận dụng hiếu đạo cần có sự linh hoạt và sáng tạo. Không chỉ là việc chăm sóc vật chất cho cha mẹ, mà còn là sự quan tâm, chia sẻ, và tôn trọng. Hiếu đạo cũng cần được thể hiện thông qua việc giáo dục con cái về giá trị đạo đức và truyền thống gia đình.

3.2. Phát Huy Trách Nhiệm Gia Đình Trong Xây Dựng Hạnh Phúc

Trách nhiệm gia đình là một yếu tố quan trọng trong việc xây dựng hạnh phúc gia đình. Mỗi thành viên trong gia đình cần có ý thức về trách nhiệm của mình đối với gia đình, từ việc chăm sóc con cái đến việc phụng dưỡng cha mẹ. Theo quan niệm Nho giáo, muốn “trị quốc”, “bình thiên hạ” phải bắt đầu từ “tu thân”, “tề gia”. Việc chia sẻ trách nhiệm sẽ giúp giảm bớt áp lực cho mỗi cá nhân và tăng cường sự gắn kết giữa các thành viên trong gia đình.

IV. Ứng Dụng Quan Niệm Nho Giáo Trong Giáo Dục Con Cái Ngày Nay

Giáo dục gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành nhân cách và phát triển của con cái. Quan niệm Nho giáo về giáo dục nhấn mạnh đến việc dạy dỗ con cái về đạo đức, lễ nghĩa, và tri thức. Tuy nhiên, trong xã hội hiện đại, phương pháp giáo dục gia đình cần có sự thay đổi để phù hợp với sự phát triển của trẻ em và yêu cầu của xã hội. Quan niệm Nho giáo coi gia đình là cơ sở của xã hội nên n ơi đầu tiên tiến hành giáo hóa đó là gia đình. Nho giáo còn nhấn mạnh việc “trị quốc”, “bình thiên hạ” phải bắt đầu từ “tu thân”, “tề gia” - đó là những tư tưởng cơ bản của Nho giáo để giáo hóa con người , đều lấy điểm khởi đầu là gia đình để góp phần ổn định trật tự xã hội.

4.1. Dạy Dỗ Đạo Đức Và Kỷ Luật Gia Đình Cho Trẻ Em

Việc dạy dỗ đạo đức và kỷ luật gia đình cho trẻ em là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của giáo dục gia đình. Quan niệm Nho giáo đề cao đạo đức và kỷ luật, nhưng cũng cần có sự mềm dẻo và linh hoạt trong cách áp dụng. Việc tạo ra một môi trường gia đình yêu thương, tôn trọng, và có quy tắc rõ ràng sẽ giúp trẻ em phát triển toàn diện.

4.2. Truyền Dạy Giá Trị Truyền Thống Và Văn Hóa Gia Đình

Việc truyền dạy giá trị truyền thống và văn hóa gia đình cho trẻ em giúp trẻ em hiểu rõ nguồn gốc và bản sắc của mình. Quan niệm Nho giáo nhấn mạnh đến việc kế thừa và phát huy những giá trị tốt đẹp của gia đình và dân tộc. Việc kể chuyện về tổ tiên, tham gia các hoạt động văn hóa, và học hỏi các phong tục tập quán sẽ giúp trẻ em gắn bó hơn với gia đình và quê hương.

V. Kết Luận Nho Giáo Và Gia Đình Việt Nam Trong Tương Lai

Nho giáo vẫn là một nguồn lực văn hóa quan trọng cho gia đình Việt Nam trong tương lai. Việc kế thừa và phát huy những giá trị tốt đẹp của Nho giáo, đồng thời loại bỏ những yếu tố lạc hậu và không phù hợp, sẽ giúp xây dựng gia đình Việt Nam hạnh phúc, văn minh, và bền vững. Quan trọng hơn, cần phải có sự kết hợp hài hòa giữa giá trị truyền thống và giá trị hiện đại để tạo ra một nền văn hóa gia đình phong phú và đa dạng. Theo tài liệu gốc, một hiện thực là cho đến nay, chúng ta chưa có sự thống nhất trong việc đánh giá học thuyết Nho giáo về vấn đề gia đình. Đã có nhiều cuộc hội thảo, nhiều đề tài nghiên cứu về Nho giáo, về gia đình ở những khía cạnh khác nhau một cách chuyên sâu nhưng đời sống hiện thực đòi hỏi chúng ta phải đánh giá một cách toàn diện và khoa học quan niệ m của Nho giáo về gia đình và ý nghĩa của nó trong việc xây dựng gia đình Việt Nam hiện nay.

5.1. Vai Trò Của Nho Giáo Trong Việc Duy Trì Bản Sắc Văn Hóa

Nho giáo đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì bản sắc văn hóa của gia đình Việt Nam. Những giá trị và chuẩn mực của Nho giáo đã ăn sâu vào tâm thức của người Việt Nam và trở thành một phần không thể thiếu của văn hóa gia đình. Việc gìn giữ và phát huy những giá trị này là rất quan trọng để bảo tồn bản sắc văn hóa của dân tộc.

5.2. Định Hướng Cho Sự Phát Triển Của Gia Đình Trong Xã Hội

Quan niệm Nho giáo về gia đình có thể cung cấp những định hướng quan trọng cho sự phát triển của gia đình trong xã hội hiện đại. Những giá trị như hòa thuận gia đình, trách nhiệm gia đình, và kính trọng người lớn tuổi vẫn còn nguyên giá trị trong việc xây dựng một gia đình hạnh phúc và một xã hội văn minh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 QUAN NIỆM CỦA NHO GIÁO VỀ GIA ĐÌNH Thời kỳ lịch sử Cổ - Trung đại, Trung Quốc là một trong những trung tâm văn minh lớn của thế giới. Giai đoạn này, Trung Quốc có nhiều phát minh vĩ đại như phát minh ra chữ viết, giấy, nghề in, thuốc súng, thiên văn học… Cùng với Ấn Độ và các dân tộc phương Đông khác, Trung Quốc còn là quê hương của nhiều trường phái triết học lớn, là chiếc nôi của nhiều nhà tư tưởng. Trong lịch sử cũng như hiện tại việc đánh giá vai trò của triết học, tôn giáo Trung Quốc đối với sự phát triển của các nước chịu ảnh hưởng Hán hóa vẫn được nhiều người quan tâm bàn luận. Trong đó, Nho giáo là một học thuyết chính trị - đạo đức ra đời trong thời Xuân Thu - Chiến quốc, là giai đoạn lịch sử đầy biến động của xã hội Trung Hoa cổ đại trong quá trình chuyển biến sang xã hội phong kiến, kéo dài từ thế kỷ thứ VII đến thế kỷ thứ III trước Công nguyên.

Trong Sử ký, Tư Mã Thiên miêu tả thời kỳ này là thời đại “vương đạo suy vi”, “bá đạo” cường thịnh lấn át “vương đạo”, chế độ tông pháp của nhà Chu bị đảo lộn, đạo lý nhân luân suy đồi “vua không phải đạo vua, tôi không phải đạo tôi, cha không phải đạo cha, con không phải đạo con” [72, tr. Trong bối cảnh xã hội như vậy, các nhà tư tưởng có tâm huyết đua nhau tìm kiếm nguyên nhân và đưa ra các giải pháp nhằm ổn định trật tự xã hội. Đây là thời kỳ tư tưởng triết học Trung Quốc phát triển nở rộ, nhiều triết thuyết xuất hiện như: Nho gia, Pháp gia, Đạo gia, Mặc gia,… Người ta gọi đó là thời kỳ “bách hoa tề phóng, bách gia tranh minh” (trăm hoa đua nở, trăm nhà đua tiếng). Trong số đó, Nho giáo là một trong những học thuyết có sức sống lâu dài nhất và Khổng Tử (551-479 TCN) là người có công sáng lập trên cơ sở tổng kết lịch sử và nâng thành một học thuyết có hệ thống.

Các triều đại phong kiến Trung Quốc xem Khổng Tử là người thầy của muôn đời “vạn thế sư biểu”. Khổng Tử cho rằng: xã hội loạn lạc là bởi con (LUAN.nay 13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] người “vô đạo”, cần đưa con người trở về “hữu đạo” bằng con đường giáo hóa. Nghĩa là muốn con người trở nên hữu đạo cần phải dạy bảo, khuyên răn ấy gọi là giáo. “Đạo” nhờ có “giáo” mới vững vàng, sâu sắc, rộng khắp.

Nho giáo coi gia đình là cơ sở của xã hội nên nơi đầu tiên tiến hành giáo hóa đó là gia đình. Nho giáo còn nhấn mạnh việc “trị quốc”, “bình thiên hạ” phải bắt đầu từ “tu thân”, “tề gia” - đó là những tư tưởng cơ bản của Nho giáo để giáo hóa con người, đều lấy điểm khởi đầu là gia đình để góp phần ổn định trật tự xã hội. Mỗi thời điểm lịch sử đều có những quan điểm khác nhau nhưng về cơ bản các nhà Nho đời sau tiếp tục bổ sung và phát triển quan điểm của Khổng Tử về vấn đề này. Quá trình hình thành và phát triển quan niệm của Nho giáo về gia đình 1.

Quan niệm của Nho giáo Tiên Tần về gia đình (Thế kỷ VI trước Công nguyên - Thế kỷ III trước Công nguyên) Sự hình thành và phát triển của Nho giáo thời Tiên Tần gắn liền với tên tuổi của người sáng lập là Khổng Tử (551 - 479 Tr.CN) và hai nhà tư tưởng lớn là Mạnh Tử (371 - 289 Tr.CN) và Tuân Tử (298 - 238 Tr. Thời đại Khổng Tử là thời đại suy tàn của chế độ nô lệ và chế độ sơ kỳ phong kiến đang lên, mệnh lệnh “Thiên tử” nhà Chu không còn được tuân thủ, trật tự lễ nghĩa, cương thường xã hội đảo lộn, đạo đức suy đồi. Nạn chư hầu chiếm ngôi “Thiên tử”, đại phu lấn quyền chư hầu, tôi giết vua, cha giết con, anh hại em, vợ lìa chồng thường xuyên xảy ra… Để lập lại trật tự xã hội, các nhà Nho chủ trương dùng “đức trị”. Có thể nói, “Nhân” là quan niệm tiêu biểu trong tư tưởng Khổng - Mạnh, trong đó “Hiếu đễ” là gốc của Nhân.

Hai chữ “Hiếu”, “Đễ” là biểu hiện của mối quan hệ cha con, anh em trong gia đình. Trong học thuyết Nho giáo, gia đình là một phạm trù lớn, chứa đựng nhiều nội dung thâm thúy, ý nghĩa sâu xa có nhiều ảnh hưởng đến những phạm trù khác về đạo đức và cuộc sống con người. Coi gia đình là cơ sở của xã hội, (LUAN.nay 14 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Nho giáo nêu cao nguyên lý thiên hạ quốc gia và dẫn giải rằng: gốc của thiên hạ là nước, gốc của nước là nhà, gốc của nhà là bản thân (Thiên hạ chi bản tại quốc, quốc chi bản tại gia, gia chi bản tại thân) [14, tr. Chính vì thế, muốn trị nước trước hết phải yên nhà (Dục trị kỳ quốc giả, tiên tề kỳ gia) [15, tr.

Bậc quân tử trước hết phải làm cho nhà mình tề chỉnh thì dân chúng mới làm theo, do đó mà tề chỉnh được mọi nhà dân, trị yên được cả nước. “Một nhà nhân hậu thì cả nước dấy lên nhân hậu. Một nhà lễ nhượng thì cả nước dấy lên lễ nhượng” (Nhất gia nhân, nhất quốc hưng nhân; nhất gia nhượng, nhất quốc hưng nhượng) [15, tr. Đạo Khổng xem gia đình là một trong ba khâu không thể thiếu của hoạt động con người: Tu thân, tề gia, trị quốc.

Nho giáo xây dựng nên những mối quan hệ chặt chẽ trong gia đình. “Cha ra cha, con ra con, anh ra anh, em ra em, chồng ra chồng, vợ ra vợ, thế là gia đạo chính”. Trong ba mối quan hệ (cha con, chồng vợ, anh em) làm nên cái gọi là “gia đạo chính” ấy, thì quan hệ cha con, anh em tiêu biểu bằng chữ Hiếu và chữ Đễ, đã được Nho giáo tôn lên rất cao, đặt vào một vị trí đặc biệt quan trọng, trở thành cốt lõi của các quan hệ trong toàn xã hội. Nho giáo rất chú trọng yếu tố giáo dục gia đình, coi giáo dục gia đình là toàn bộ giáo dục xã hội.

Khổng Tử quan niệm, đạo đức gắn liền với chính trị, chính trị chẳng qua là sự mở rộng của đạo đức. Trong học thuyết của ông, đạo đức gắn liền với chính trị, quan hệ chặt chẽ với chính trị, bởi vì nó dựa trên cơ sở huyết thống, lấy huyết thống để xác định liều lượng đậm nhạt của nhân ái. Cho nên, quan hệ huyết thống trong gia đình là cơ sở học thuyết nói về người quân tử chú tâm vào gốc rễ, gốc rễ có vững thì đạo mới phát sinh được và Hiếu Đễ chính là gốc rễ của Nhân, là hạt nhân của nội dung giáo dục đạo đức. Nho giáo có chủ đích rõ ràng trong việc xây dựng những quan hệ chặt chẽ trong gia đình và phát triển chúng thành những quan hệ trong toàn xã hội, trong việc xây dựng những tình cảm và đức tính tốt trong gia đình, từ đó vun đắp chúng trở thành những tình cảm và đức tốt trong đạo thờ vua, trị nước.nay 15 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Nho giáo nói không che đậy về chủ đích chính trị của việc xây dựng đạo đức gia đình: “Hiếu là để phụng sự nhà vua đấy, Đễ là để phụng sự bề trên đấy, Từ là để sai khiến dân chúng đấy” (Hiếu giả sở dĩ sự quân giã; đễ giả sở dĩ sự trưởng giã, Từ giả sở dĩ sử chúng giã) [15, tr.

Nho giáo vì thế rất coi trọng việc giáo dục trong gia đình. Đó là trường học đầu tiên để giáo dục con người đi vào xã hội. “Thân yêu cha mẹ mình, vì đó mà cư xử có nhân với người đời” (Thân thân, nhi, nhân dân) [14, tr. Cũng từ quan điểm huyết thống, Nho giáo đòi hỏi sự gắn bó chặt chẽ giữa những thành viên trong cùng một gia đình, một dòng họ.

Nho giáo kêu gọi họ yêu thương đùm bọc lẫn nhau, khuyến khích nhau giữ gìn danh dự và phát huy truyền thống của gia đình, của dòng họ. Những nghi thức ứng xử hàng ngày, những lời răn dạy của cha ông với những gia huấn, gia ngữ được lưu truyền đến các đời con cháu. Việc thờ cúng ông bà cha mẹ trong nhà gắn với việc thờ cúng tổ tiên trong họ, việc xây dựng nhà thờ, sửa sang mồ mả, sưu tầm ghi chép gia phả. đều góp phần làm khắng khít thêm các mối quan hệ trong gia đình, gia tộc.

Đã có nhiều biểu hiện tốt đẹp của tình người được nảy sinh từ đó. Gia đình trở thành hòn đá tảng của lâu đài phong kiến. Từ đạo đức trong gia đình đến chính trị ngoài xã hội đều có liên quan đến nhau. Cũng vì vậy, muốn đánh giá được phẩm chất của một người ở ngoài xã hội, muốn xem có nên cân nhắc và sử dụng họ không, trước tiên người ta phải xem tư cách, thái độ của người ấy trong gia đình ra sao.

Có đối xử tốt trong gia đình, mới có thể đối xử tốt ngoài xã hội. “Bậc quân tử có ăn ở hợp lý ở trong nhà, mới có thể dạy người trong nước” (Nghi kỳ gia nhân, nhi hậu khả dĩ giáo quốc nhân) [15, tr.20], và “đã là người hiếu đễ mà lại thích phạm thượng điều đó có ít thôi. Đã không thích phạm thượng mà lại thích làm loạn thì điều đó chưa có bao giờ” (Kỳ vi nhơn giã, hiếu đễ, nhi háo phạm thượng giả, tiển hỹ. Bất háo phạm thượng, nhi háo tác loạn giả, vi chi hữu giã) [12, tr.

Từ đó, Nho giáo (LUAN.nay 16 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] khẳng định rằng sự giáo dục từ trong gia đình có tác động mạnh mẽ, thậm chí quyết định sự thành công trong việc trị nước. “Đem những điều ấy ra mà thi thố trong thiên hạ thì không có điều gì mà không làm được” (Thố chư thiên hạ vô sở bất hành) (lễ ký). Có thể nói, toàn bộ giáo dục gia đình theo Nho giáo nhằm tạo nên “phụ phụ tử tử, huynh huynh đệ đệ” (cha ra cha, con ra con, anh ra anh, em ra em). Trong mối quan hệ cha con, anh em ấy thì “phụ từ tử hiếu, huynh lương đệ đễ” (cha nhân từ, con có hiếu, anh rộng lượng, em kính trọng).

Như vậy, Khổng Tử và các nhà Nho thời Tiên Tần đã đề ra nghĩa vụ, bổn phận đạo đức từ hai phía, có đi có lại. Tư tưởng ấy càng được Nho giáo suy tôn và củng cố bền vững bằng những thuyết giáo về mặt tình cảm, huyết thống và bằng sự nối liền hai chữ Hiếu - Trung. Qúy Khương Tử hỏi: “Muốn cho dân cung kính mình, trung thành với mình và khuyên nhau làm lành, nhà cầm quyền phải làm thế nào?”.