Chương 1 NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CỦA TIỂU PHAM BAO CHÍ 1. KHÁI QUÁT VỀ SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHAT TRIEN CỦA THỂ LOẠI TIỂU PHẨM 1. Sự ra đời, phát triển của tiểu phẩm báo chí trên thế giới Trong nghiên cứu lịch sử báo chí ở Việt Nam, khi nói về tiểu phẩm, các nhà nghiên cứu đều cho răng trên bình diện thế giới, thể loại này xuất hiện từ những năm 60-70 của thế ký 18. Thế nhưng, nếu coi thể loại ét-xe (tiếng Pháp là essai- chữ dùng của Giáo sư Hoàng Ngọc Hiến) là tiểu phẩm thì thể loại này lại xuất hiện từ thế kỷ 16 ở Pháp với những bài viết của nhà văn Pháp Môngtenhơ (1533-1592)[8] Đến những năm 60-70 của thế kỷ 18, tiểu phẩm xuất hiện trên báo chí ở Nga với những bài viết của Nôvicốp và Gécxen.
Tuy nhiên sự ra đời của thể loại báo chí mới ở Nga lúc đầu lại chưa thu hút được công chúng cũng như các nhà báo Nga; một phần do các bài viết này chưa thực sự hấp dẫn, một phần do báo chí ở Nga thời kỳ này phát triển chưa mạnh. Đến khi cố đạo người Pháp Guyliêêng Giốpphroa đầu thế kỷ 19 tiếp tục phát triển, sử dụng thể loại tiểu phẩm trên báo chí Pháp, công chúng mới chú ý nhiều đến những bài viết kiểu này. Sau thành công của những tiểu phẩm Giốpphroa, nhiều nhà văn, nhà phê bình ở Pháp như Xanhtơ Bôvơ, Teôphin Gochiê,Victor Huygô cũng đã sử dụng tiểu phẩm để chống lại các thế lực phong kiến, quý tộc bảo thủ, phản động cùng chế độ phong kiến lỗi thời. Nếu một bài xã luận, bình luận về một sự kiện chính trị hoặc một vấn để thuộc lĩnh vực tư tưởng dễ dàng bị con mắt kiểm duyệt loại bỏ hoặc cất xén thì tiểu phẩm với lối viết ám chỉ, trào phúng lại được đăng trót lọt trên báo.
Vì thế, trong cuộc cách mạng dân chủ tư sản, giai cấp tư sản đã tìm thấy ở tiểu phẩm một thứ vũ khí sắc bén để chống lại giai cấp phong kiến. il Trong cuộc đấu tranh giai cấp, tiểu phẩm trở thành thứ vũ khí lợi hại mang tính chiến đấu cao, “là tiếng nói của giai cấp cách mạng, của khuynh hướng vận động tích cực hợp quy luật lịch sử chống lại giai cấp phản động, những thế lực can trở bánh xe lịch sử” [18, tr. Chính vì vậy, đến thế ký 19, khi xuất hiện cuộc đấu tranh giữa giai cấp vô sản chống lại giai cấp tư sản, những bậc thầy của giai cấp công nhân thế giới, lãnh tụ của giai cấp vô sản như Các Mác, Ph.I Lé-nin trong hoat động chính trị của mình cũng không bỏ qua việc sử dụng tiểu phẩm như một thứ vũ khí sắc bén trong cuộc đấu tranh chống kẻ thù giai cấp. Đến đầu thế kỷ 20, tiểu phẩm ra đời ở Trung Quốc mà người đặt nền móng là nhà văn vĩ đại Lỗ Tấn.
Trong bối cảnh tình trạng xã hội Trung Quốc ngày càng trở nên đen tối và hủ bại, giai cấp cầm quyền ngày càng thối nát và tàn ác, nhân đân lao động ngày càng bị làm cho ngu đốt va bần cùng hoá, Lễ Tấn đã nhìn thấy ở tiểu phẩm, một thứ vũ khí sắc bén, hiệu quả để tấn công vào giai cấp thống trị và thức tỉnh lòng tự tôn dân tộc, sức mạnh cách mạng trong quảng đại quần chúng nhân dân Trung Hoa. Như vậy, tiểu phẩm trên thế giới xuất hiện trong điều kiện báo chí, điều kiện kinh tế xã hội đã khá phát triển và cuộc đấu tranh giai cấp diễn ra gay gắt. Tiểu phẩm được coi như một hình thức đấu tranh hợp pháp, một thứ vũ khí sắc bén trong cuộc đấu tranh ấy. Sự xuất hiện và phát triển của tiểu phẩm báo chí ở Việt Nam Do hoàn cảnh lịch sử và kinh tế, báo chí ở nước ta ra đời muộn so với các nước phương Tây.
Vì vậy, chỉ đến đầu thế kỷ 20, tiểu phẩm mới xuất hiện trên báo chí Việt Nam. Theo Vũ Ngọc Khánh thì có thể coi tác phẩm “Tên là gì” của tác giả Ð.L đăng ở tờ Đăng Cổ Tùng báo năm 1907 là một trong những tiểu phẩm châm biếm văn xuôi đầu tiên ở nước ta. Nó ra đời trong phong trào Duy Tân, có dụng ý đả kích vào óc phẩm hàm, thói hư danh và muốn để cao thực 12 nghiệp theo khuynh hướng tư sản. Vũ Ngọc Khánh cũng cho rằng, bút đanh D.L “có lẽ là Đào Thị Loan, một biệt hiệu của Nguyễn Văn Vĩnh" [11, tr.
Đến những năm 20 của thế kỷ 20, tiểu phẩm xuất hiện trên báo nhiều hơn nhưng do báo chí ở nước ta thời kỳ này vẫn kém phát triển và trình độ dân trí thấp nên vẫn chưa tạo được sự chú ý của dư luận xã hội. Mặt khác, do sự thống trị hà khắc và lưỡi kéo kiểm duyệt của bộ máy thống trị đương thời gắt gao nên cũng không có điều kiện cho tiểu phẩm phát triển. Thời kỳ Mặt trận Dân chủ (1936-1939), khi báo chí tiến bộ và cách mạng có điều kiện xuất hiện công khai thì tiểu phẩm mới thực sự có đất và điều kiện để phát triển mạnh mẽ. Thời gian này, tiểu phẩm xuất hiện ở hầu hết các tờ báo tiến bộ và cách mạng trong các chuyên mục như “Nói mà chơi”, “Câu chuyện bạn mat”, “Môi ngày một chuyện”, “Thật hay bốn” của Ngô Tất Tố, Thông Reo, Tam Lang.
Nội dung của tiểu phẩm trong giai đoạn này tập trung châm biếm, đả kích, vạch trần bản chất xấu xa, thối nát của chế độ thực dân nửa phong kiến lúc bấy giờ. Nổi bật trong những tác giả viết tiểu phẩm giai đoạn này là Ngô Tất Tố. Trên các báo suốt từ năm 1929 cho đến 1943, Ngô Tất Tố chuyên sử dụng loại văn tiểu phẩm để vạch những chuyện chướng tai gai mắt, những chuyện bất công ngang trái trong xã hội. Dưới các bút danh: Thiết Khẩu Nhi, Thục Điểu, Lộc Hà, Lộc Đình, Dân Chơi, Phó Chi, Ngô Công, Tuệ Nhỡn., tiểu phẩm của Ngô Tất Tố đã tung hoành trên khắp các tờ báo từ Nam chí Bắc lúc bấy giờ như Án Nam Tạp chí, Đông Pháp Thời báo, Thân Chung, Phụ Nữ Tân văn, Phổ Thông, Đông Phương, Thực Nghiệp Dán báo, Con Ông, Tương Lai, Việt Nữ, Hải Phòng Tuần báo, Hà Nội Tân văn.
Có thể nói, Ngô Tất Tố là người đặt nên móng cho tiểu phẩm báo chí ở Việt Nam, sử dụng nó như một thứ vũ khí sắc bén để vạch trần bản chất tàn ác, xấu xa của giai cấp thống trị và xã hội thực dân phong kiến lúc bấy giờ. Đồng 13 thời, là người phát triển, nâng tiểu phẩm lên vị trí xứng đáng trong đời sống văn học và báo chí Việt Nam trước cách mạng 1945. Năm 1920, nhà yêu nước Nguyễn Ái Quốc trên đường đi tìm đường cứu nước đang hoạt động ở Pháp đã cùng với các đồng chí của Người xuất bản tờ báo “Người Cùng Khổ” (Le Paria) cơ quan của Hội Liên hiệp thuộc địa. Người trực tiếp viết bài cho báo Người Cùng Khổ và cả tờ Nhân Đạo (L’Humanité) , co quan Trung ương của Đảng Cộng sản Pháp.
Những bài báo của Nguyễn Ái Quốc tập trung tố cáo tội ác của chủ nghĩa thực dân Pháp đối với nhân dân các nước thuộc địa, đặc biệt là ở Việt Nam và Đông Dương. Và, một trong những thể loại được Nguyễn Ái Quốc ưa đùng là tiểu phẩm. Nguyễn Ái Quốc nhận thấy ở tiểu phẩm ưu thế đặc biệt, vừa lột trần được bản chất tần bạo, nham hiểm, giả nhân giả nghĩa của bọn thực dân đối với nhân dân các nước thuộc địa, vừa dễ truyền tải những vấn để về giai cấp, về bản chất của chủ nghĩa thực dân tới nhân dân các dân tộc thuộc địa khi trình độ dân trí còn thấp bằng lối nói đễ hiểu nhưng hết sức sâu sắc, thâm thuý, thông qua những câu chuyện cụ thể nhưng có tính điển hình và sức khái quát cao. Sau Cách mạng tháng Tám thành công và đặc biệt là sau khi kháng chiến chống Pháp tháng lợi, miền Bắc đi lên xây dựng chủ nghĩa xã hội, tiểu phẩm tiếp tục phát triển trong đời sống báo chí cách mạng ở miền Bắc.
Thời gian này, lãnh tụ Hồ chí Minh vẫn tiếp tục viết báo và đặc biệt là viết tiểu phẩm. Với rất nhiều bút danh: Hồ Chí Minh, Chiến Thắng, AG, CB, ÐX, TL, CK, Chiến Sĩ, Hồ Chủ tịch đã viết rất nhiều tiểu phẩm đăng trên các báo Đồng Minh, Cứu Quốc, Sự Thật, Nhân Dân để châm biếm, đã kích bọn đế quốc và tay sai. Trong giai đoạn này, tiểu phẩm của Người cũng mở rộng nội dung, phê bình những cái xấu, cái lạc hậu, cái lỗi thời trong nội bộ đân tộc, nội bộ đất nước nhằm mục đích xây dựng, phát triển cái mới, cái đẹp, làm cho xã hội ngày càng tốt hơn. Và Người thực sự là cây bút bậc thầy về thể loại tiểu phẩm.
14 Đồng thời, trong giai đoạn này, tiểu phẩm đã nở rộ trên các báo ở miền Bắc với nhiều cây bút khá nổi tiếng, trở nên quen thuộc với bạn đọc như Xích Điểu, Hương Xuân, Lê Kim, Nguyễn Vĩnh, Lã Vọng. Nội dung chủ yếu của tiểu phẩm là đả kích, châm biếm, vạch trần bản chất xấu xa, tàn ác, âm mưu, thủ đoạn nham hiểm của đế quốc Mỹ và bè lũ tay sai. Có thể nói, mặc dù ra đời muộn nhưng tiểu phẩm đã phát triển nhanh chóng trong đời sống báo chí Việt Nam, có tính chiến đấu cao và trở thành một thứ vũ khí sắc bén, hiệu quả trong cuộc đấu tranh chống lại kẻ thù giai cấp, kẻ thù dân tộc và với những cái xấu, cái lạc hậu trong nội bộ nhân dân. Những bậc thầy của tiểu phẩm, mà tiêu biểu là Nguyễn Ái Quốc-Hồ Chí Minh và Ngô Tất Tố đã sử dụng rất thành công thể loại tiểu phẩm trên báo chí và đưa tiểu phẩm vào vị trí xứng đáng trong đời sống báo chí Việt Nam.
Sau giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, hệ thống báo chí Việt Nam cũng được thống nhất trong phạm vi cả nước nhằm thực hiện mục tiêu chung của cách mạng. Trong bối cảnh chung của báo chí, tiểu phẩm cũng tìm được chỗ đứng của mình, tiếp tục nở rộ với sự đổi mới cả về nội dung và hình thức. Đặc biệt sau khi Đảng và Nhà nước ta tiến hành công cuộc đổi mới, thực hiện mở cửa và hội nhập trong nền kinh tế thị trường, bên cạnh những mặt tích cực cũng xuất hiện nhiều hiện tượng xã hội tiêu cực như nạn hối lộ, tham nhũng, tệ phiền hà, sách nhiễu, độc đoán, cửa quyền trong các cơ quan quản lý Nhà nước; lối sống thực dụng, hưởng thụ, chạy theo đồng tiền và cả những hủ tục lạc hậu lại ngóc đầu trỗi dậy.