Chương 1 - Một số vấn đề chung về văn hóa nhà trường phổ thông; Chương 2 - Xây dựng văn hóa nhà trường phổ thông Việt Nam trong bối cảnh hiện nay: Một số kiến giải; Chương 3 - Bộ công cụ đánh giá văn hóa nhà trường phổ thông. Ưu điểm lớn nhất của công trình chuyên khảo này là không chỉ dừng lại ở lý thuyết, quan điểm mà còn có hướng dẫn thực hành, đặc biệt xây dựng được bộ công cụ đánh giá văn hóa nhà trường phổ thông, đi sâu vào nhà trường tiểu học Việt Nam với một bộ công cụ đánh giá cụ thể và có thể vận dụng cho các cơ sở giáo dục đào tạo khác. Tuy nhiên, bộ công cụ đánh giá này thiên về định tính, rất khó định lượng. Nhìn chung, các đề tài nghiên cứu trên đây là những khảo cứu khá chuyên sâu về việc quản lí và xây dựng VHNT ở bậc Cao đẳng và Đại học, tuy nhiên vẫn chưa có đề tài đề cập đến công tác xây dựng VHNT ở bậc THPT – bậc học giữ vai trò bản lề trong việc định hướng lối đi cho học sinh, tạo ra những hạt giống cho các trường dạy nghề, Cao đẳng, Đại học.
Cùng với nhiệm vụ đó, việc xây dựng văn hóa tổ chức trong nhà trường nói chung, bậc trung học phổ thông nói riêng là vấn đề có ý nghĩa sống còn, nhất là trong bối cảnh đổi mới căn bản và toàn diện nhà trường hiện nay. Tầm quan trọng của xây dựng văn hoá tổ chức trong nhà trường được thể hiện: văn hoá là bản sắc độc đáo của bất kỳ một tổ chức nhà trường nào; văn hoá tạo động lực làm việc và học tập cho cán bộ, giáo viên, nhân viên và học sinh; văn hóa hỗ trợ là công cụ đắc lực để quản lí và kiểm soát, hạn chế mâu thuẫn, xung đột và tiêu cực; văn hoá nâng cao chất lượng các hoạt động giáo dục của nhà trường. Muốn nhà 13 trường phát triển vững mạnh thì xây dựng một môi trường văn hóa là quy luật tất yếu, nhất là bậc trung học phổ thông, bậc học của những những thế hệ trưởng thành, chuẩn bị hòa nhập và cống hiến cho xã hội. Những kết quả nghiên cứu trên đều quy về điểm chung là nghiên cứu từ tổng quát đến chi tiết nội hàm và các biểu hiện của văn hóa; có giá trị, kinh nghiệm rất lớn và mở ra nhiều hướng mới cho chúng tôi trong việc nghiên cứu đề tài của mình.
Một số khái niệm cơ bản 1. Văn hóa Theo Lê Thị Ngọc Thúy (2014) cho rằng: Văn hóa là thuật ngữ đa nghĩa, theo thống kê của các nhà nghiên cứu cho đến nay có đến gần 200 định nghĩa khác nhau về văn hóa, điều này phản ánh sự đa dạng và phức tạp của khái niệm văn hóa. Xét về thuật ngữ gốc, trong tiếng Hán cổ, văn hóa có nghĩa là làm biến đổi một cái gì đó cho đẹp, đẹp hơn. Ở đây văn hóa là giáo hóa, là giáo dục và cảm hóa cá nhân và xã hội theo cái đẹp.
Trong ngôn ngữ phương Tây thì văn hóa vừa có nghĩa là cái rất quý giá, thiêng liêng, vừa có nghĩa là sự chăm sóc, vun trồng. Như vậy, văn hóa không phải là một vật cụ thể, là một cái gì đó quan sát và cầm nắm được mà là một trạng thái, tính chất và tác động đến đời sống của mỗi cá nhân và của cả cộng đồng (Trần Thị Thuyết Mai et a1., 2013), Xét về thuật ngữ văn hóa ngày nay, khái niệm văn hóa đã có sự mở rộng hơn. Theo nghĩa rộng, văn hóa được xác định theo các nghĩa sau: - Theo Từ điển tiếng Việt của (Nguyễn Lân, 1997) văn hóa được hiểu theo ba nghĩa: Thứ nhất: văn hóa là toàn thể những thành tựu của loài người trong sản xuất, xã hội và tinh thần. Thứ hai: Văn hóa là sự hiểu biết về sự vật hay về cách xử thế tích lũy bằng việc học tập có hệ thống hoặc thấm nhuần đạo đức và các phép tắc lịch sự.
Thứ ba: văn hóa đồng nghĩa với văn minh. - Văn hóa là những giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lao động và học tập, là trình độ cao trong sinh hoạt xã hội, biểu hiện của văn minh nhân loại. - Văn hóa là những nét đặc trưng, tiêu biểu nhất của xã hội thể hiện trên các mặt vật chất, tinh thần, tri thức và tình cảm. 14 - Theo Unesco: “Văn hóa là tổng thể sống động những sáng tạo (của cá nhân và cộng đồng) trong quá khứ và hiện tại.
Qua các thế kỉ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên hệ thống giá trị, truyền thống, thị hiếu - những đặc tính riêng của mỗi dân tộc” (dẫn theo Lê Thị Ngọc Thúy, 2014). - Theo nghĩa hẹp hơn: Văn hóa là những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và cảm xúc quyết định tính cách một xã hội hay một nhóm người trong xã hội. Từ những nghiên cứu về khái niệm văn hóa, trong phạm vi đề tài của mình, chúng tôi tiếp cận ở nghĩa hẹp hơn: văn hóa là những giá trị vật chất và tinh thần mang đặc trưng riêng của một nhóm người, một tổ chức hoặc một xã hội được con người sáng tạo ra trong quá trình sống, hoạt động, phát triển trong xã hội.Văn hóa tổ chức Edgar Henry Schein (2012) cho rằng: văn hóa tổ chức là hệ thống những giá trị, niềm tin được chia sẻ, phát triển trong một tổ chức và định hướng hành vi của các thành viên. Nhiều nhà nghiên cứu đều thống nhất xác định: Văn hóa tổ chức là toàn bộ các giá trị, niềm tin, truyền thống và thói quen có khả năng quy định hành vi của các thành viên trong tổ chức và mang lại cho tổ chức một bản sắc riêng (Trần Thị Tuyết Mai et a1.
Từ những nghiên cứu của mình, chúng tôi thống nhất quan điểm xác định của nhóm nghiên cứu Focus: Văn hóa tổ chức là tập hợp các giá trị cơ bản, chuẩn mực đạo đức, phương tiện và các mẫu hành vi quy định cách thức những người trong một tổ chức tương tác với nhau và đầu tư năng lực vào công việc của mình và vào tổ chức hay cơ quan nói chung. Hay nói cách khác, văn hóa tổ chức là các giá trị, niềm tin, hiểu biết, chuẩn mực cơ bản được toàn thể các thành viên trong tổ chức cùng chia sẻ, tự giác chấp nhận. Nó quy định cung cách tư duy, cung cách hành động của mọi người trong tổ chức (dẫn theo Trần Thị Tuyết Mai et a1. Các bước hình thành văn hóa tổ chức: Bước 1: Đề xuất có ý tưởng về văn hóa của tổ chức (cá nhân hoặc nhóm người sáng lập) 15 Bước 2: Cá nhân hoặc nhóm người sáng lập đưa vào một số nhân vật chủ chốt, tạo ra nhóm cốt lõi để chia sẻ tầm nhìn về ý tưởng.
Bước 3: Nhóm cốt lõi bắt đầu hành động trong sự phối hợp để thực hiện ý tưởng Bước 4: Thêm nhiều người tham gia vào tổ chức và lịch sử chung của họ bắt đầu được xây dựng. Bước 5: Đánh giá và điều chỉnh văn hóa tổ chức 1. Văn hóa nhà trường Từ những nghiên cứu các quan điểm về văn hóa nhà trường khác nhau, tác giả Lê Thị Ngọc Thúy (2014) cho rằng: “Văn hóa nhà trường là những nhất trí cơ bản, niềm tin và các giá trị được chia sẻ tạo nên cái tôi và cách làm việc của nhà trường, cũng như định hướng cách cư xử giữa các thành viên của nhà trường với nhau, được phản ánh qua các hiện thực văn hóa”. Quản lí nhà trường (QLNT) là quá trình tác động của chủ thể quản lý nhà trường (Hiệu trưởng, Cán bộ phụ trách phòng ban) đến các đối tượng quản lý (giảng viên, sinh viên, các quá trình dạy học và giáo dục) để đạt được mục tiêu giáo dục mà nhà trường đề ra.
Trong nội dung quản lý nhà trường thì phát triển văn hóa là một nội dung quan trọng (Vũ Thị Quỳnh, 2018). Văn hóa nhà trường là tập hợp các giá trị cơ bản, chuẩn mực đạo đức, phương tiện và các mẫu hành vi quy định cách thức mà cán bộ, giáo viên, nhân viên và học sinh trong nhà trường tương tác với nhau và đầu tư năng lực vào công việc của mình và vào việc thực hiện nhiệm vụ của nhà trường nói chung (Trần Thị Tuyết Mai et a1. Văn hóa nhà trường được biểu hiện thông qua các mặt trong các mối quan hệ của các thành viên trong nhà trường với nhau và với các bên liên quan và với công việc chung của nhà trường. - Nhận thức - Hành vi - Thái độ 16 Văn hóa tổ chức phản ánh toàn bộ đời sống vật chất, tinh thần của một nhà trường.
Phản ánh cụ thể các điểm: - Tầm nhìn - Sứ mạng - Giá trị - Triết lý - Phong cách lãnh đạo, quản lý - Bầu không khí tâm lý của nhà trường… Đây là những giá trị, chuẩn mực, quy tắc ứng xử tốt đẹp và được mỗi thành viên trong nhà trường chấp nhận, gìn giữ và phát triển. Từ những nghiên cứu của mình, chúng tôi thống nhất xác định văn hóa nhà trường là hệ thống giá trị, niềm tin, truyền thống được nhất trí, chia sẻ trong quá trình làm việc giữa các thành viên của nhà trường với nhau và được thể hiện trong các hình thái vật chất, hình thái tinh thần, từ đó tạo nên bản sắc riêng biệt để phân biệt nhà trường này với nhà trường khác. Khái niệm xây dựng văn hóa nhà trường Xây dựng là tạo bằng trí tuệ những yếu tố mà trí tuệ sắp xếp, trên cơ sở thực tiễn, lý luận hay thẩm mỹ, thành một thể thống nhất. Xây dựng là tạo hoàn cảnh sống vật chất hay tinh thần, hoặc cho một cộng đồng trên cơ sở một đường lối chủ trương nhất định, một hệ thống tư tưởng hoặc cho cá nhân theo một ý định có suy nghĩ, cân nhắc (Nguyễn Lân, 1997).
Xây dựng là quá trình hình thành một chỉnh thể về xã hội, chính trị, kinh tế, văn hóa theo một phương hướng nhất định. Tạo ra, sáng tạo ra cái có giá trị tinh thần, có ý nghĩa trừu tượng. Phát triển VHNT tức là quá trình mà chủ thể quản lý (Hiệu trưởng) thực hiện chức năng quản lý thông qua thực hiện các hoạt động tác động đến văn hóa nhà trường nhằm kế thừa, gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa tích cực tồn tại trong nhà trường, đồng thời giúp nhà trường phát triển ổn định và đạt được mục đích giáo dục.
