Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ QUẢN LÝ XÂY DỰNG VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG 1.Những nghiên cứu ở nước ngoài về văn hóa nhà trường, xây dựng văn hóa nhà trường và quản lý xây dựng văn hoá nhà trường Là một vấn đề rộng lớn và phức tạp, có sự ảnh hưởng lớn đến toàn bộ hoạt động của nhà trường nên văn hóa nhà trường và quản lý văn hoá nhà trường từ lâu thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Vấn đề văn hóa nhà trường được nhiều nhà nghiên cứu ở nước ngoài quan tâm. Có thể nêu ra một số hướng nghiên cứu chính sau: 1.Hướng nghiên cứu về các yếu tố cấu thành nên văn hoá nhà trường Đại diện cho hướng nghiên cứu này là các tác giả: Edgar H. Schein; Purkey và Smith; Barbara Fralinger,… Tác giả Edgar H.
Schein (2004), khi nghiên cứu văn hóa nhà trường đã cho rằng văn hóa nhà trường gồm 3 thành tố cấu thành. Đó là: a) Những quá trình và cấu trúc hữu hình ; b) Hệ thống giá trị được tuyên bố; 3) Những quan niệm chung. Ba thành tố này nằm trong mối quan hệ hữu cơ, tạo nên văn hóa nhà trường như một tổng thể. Nói cách khác, văn hóa nhà trường theo tác giả Edgar H.
Schein gồm hai thành tố cơ bản: Thành tố vật chất và thành tố tinh thần. Schein được coi là một trong những nhà nghiên cứu hàng đầu về văn hóa tổ chức. Tác giả này đã đưa ra khái niệm văn hóa tổ chức được giới khoa học thừa nhận. Đó là: Văn hóa tổ chức là một tập hợp của những nguyên tắc cơ bản được công nhận là đúng mà một tập thể cùng chia sẻ, những nguyên tắc ấy được vận dụng để giải quyết những vấn đề nảy sinh trong tổ chức khi cần phải thích nghi với những biến đổi bên ngoài cũng như để tạo ra sự gắn kết và hội nhập trong nội bộ tổ chức ấy.
Đó là những nguyên tắc đã tỏ ra có hiệu quả tốt, đủ để mọi người công nhận giá trị của nó, và do vậy, cần được truyền đạt, huấn luyện cho những nhân viên mới, để họ nhận thức, suy nghĩ và hành động phù hợp với những nguyên tắc ấy khi giải quyết công việc (Schein 2004) [70]. Như vậy, trong định nghĩa văn hoá tổ chức của Schein thì vấn đề cốt lõi của văn hóa tổ chức là các nguyên tắc của tổ chức. Các nguyên tắc này chi phối hoạt động của tổ chức, của các thành viên trong tổ chức đó. Một số tác giả khác nghiên cứu văn hóa nhà trường từ góc độ các hoạt động của nhà trường, văn hóa nhà trường trong quá trình vận động.
Theo các tác giả này thì hoạt động học tập của người học phụ thuộc vào 3 yếu tố: Bầu không khí tâm lý - xã hội của nhà trường; Hoạt động quản lý hành chính của nhà trường; Phong cách 7 dạy và học được thực hiện trong nhà trường. Các yếu tố này chính là các yếu tố cơ bản cấu thành nên văn hoá của nhà trường. Muốn xây dựng văn hoá nhà trường thì chủ thể quản lý cần phải tìm ra các giải pháp quản lý phù hợp để tác động tới 3 yếu tố này. Tác giả Purkey và Smith (1982), xác định văn hóa nhà trường như một kết cấu, một quá trình và một không gian của các giá trị và chuẩn mực có khả năng dẫn các thành viên (các giáo viên, học sinh và cán bộ nhân viên) theo hướng dạy và học chất lượng.
Như vậy, tác giả này nhấn mạnh đến yếu tố giá trị và chuẩn mực trong văn hóa nhà trường. Yếu tố có vai trò định hướng và điều chỉnh các hoạt động của người dạy và người học, của các cán bộ nhân viên của nhà trường. Nói cách khác các giá trị và chuẩn mực của nhà trường và của xã hội định hướng và điều chỉnh hành vi của các thành viên trong tổ chức nhà trường [75]. Một nghiên cứu đáng chú ý khác là là nghiên cứu của Barbara Fralinger (2007).
Tác giả này dựa trên bộ công cụ đánh giá văn hóa tổ chức để tìm hiểu văn hóa tổ chức của trường đại học (OCAI). Nghiên cứu tập trung tìm hiểu ba yếu tố quan trọng của văn hóa tổ chức là: Những vật được tạo tác; Các giá trị được tán thành, và những giả định ngầm ẩn. Nghiên cứu cũng chỉ ra sự phối hợp hành động giữa các thành viên trong nhà trường nhằm tạo ra một môi trường học thuật tốt là điều kiện quan trọng để trường đại học phát triển. Công cụ Đánh giá Văn hóa Tổ chức (The Organisational Culture Assessment Instrument -OCAI) được vận dụng để xác định xem văn hóa của khoa trong nhà trường đã ảnh hưởng như thế nào đến tâm lý sinh viên (nhận thức, suy nghĩ và tình cảm), và chính sinh viên mong muốn văn hóa ấy sẽ là như thế nào trong vòng năm năm sắp tới.
Phương pháp nghiên cứu sử dụng công cụ đánh giá văn hóa tổ chức (OCAI) là một phương pháp được sử dụng khá phổ biến trong nghiên cứu văn hóa nhà trường. Công cụ này có thể được dùng như một cách để chẩn đoán và đề xướng những thay đổi bước đầu trong văn hóa tổ chức của trường đại học [5]. Ở cấp độ trường đại học, văn hóa có thể được định nghĩa là những giá trị và niềm tin của những người có liên quan đến các bộ phận trong nhà trường như các nhà quản lý, giảng viên, sinh viên, thành viên hội đồng trường, nhân viên phục vụ. Kết quả của nghiên cứu này chỉ ra giá trị và niềm tin được coi là có ảnh hưởng lớn lao đối với quá trình ra quyết định ở các trường đại học và định hình cách ứng xử của các cá nhân trong tổ chức.
Văn hóa nhà trường cũng được coi như chân dung nhân cách của một tổ chức. Thông qua kiến trúc của các tòa nhà, việc bảo trì thiết bị của nhà trường, tương tác giữa sinh viên với nhau, giữa giảng viên, cán bộ quản lý và sinh viên. 8 Tác giả Susan Jonson (1990), trong nghiên cứu của mình tác giả đã nghiên cứu và chỉ ra những yếu tố cơ bản để tạo nên văn hoá nhà trường. Trong đó, tác giả đã đưa ra những yếu tố để tạo nên văn hóa hợp tác gồm có: Những mối quan hệ có tính chuyên nghiệp của giáo viên thể hiện ở các yếu tố để phát triển những mối quan hệ chuyên nghiệp như: có thành tích giảng dạy xuất sắc, tổ chức hoạt động có sự hợp tác, hình thành các nhóm tham khảo ý kiến trước khi hành động, có kế hoạch được sắp xếp chuẩn bị và những nhà quản lý là những người mà có thể đem đến sự động viên, khuyến khích và cơ sở vật chất; chẳng hạn, Little (1990), đưa ra bốn mối quan hệ chuyên nghiệp trong các nhà trường như: việc kể chuyện và xem qua các ý kiến; viện trợ và giúp đỡ; chia sẻ; và phối hợp trong công việc.
Cảm nhận về tính hiệu quả công việc của giáo viên. Trong đó, giáo viên thường cùng nhau hướng tới sự cải tiến trong việc học của học sinh. Những chuẩn mực, niềm tin, giá trị và các giả định cơ bản được củng cố và hỗ trợ làm cho các hoạt động trong nhà trường trở nên chuyên nghiệp hơn [61].Hướng nghiên cứu về sự tác động của yếu tố văn hoá nhà trường đến hiệu quả giáo dục của nhà trường và vai trò của chủ thể quản lý tới xây dựng văn hoá nhà trường Theo hướng nghiên cứu này, tác giả DewitD và nhóm cộng sự của mình (2003), đã tìm hiểu văn hóa nhà trường từ góc độ vai trò của văn hóa nhà trường đối với kết quả học tập và hành vi của học sinh. Các tác giả này đã phân tích cũng về sự tác động, ảnh hưởng của văn hóa nhà trường đến kết quả học tập và hành vi của học sinh.
Ở đây, văn hóa nhà trường như là cơ sở, chuẩn mực để học sinh học tập và hành động. Mọi nhận thức, thái độ và hành vi của học sinh đều lấy văn hóa nhà trường để quy chiếu [56]. (1989), khi nghiên cứu về văn hóa tổ chức lại nhấn mạnh đến khía cạnh lãnh đạo tổ chức quan tâm đến việc để trao quyền cho nhân viên và tăng cường hiệu quả của tổ chức. Khi những nhân viên được trao những quyền phù hợp thì họ phấn khởi và tích cực làm việc.
Họ sẽ cho rằng mình được lãnh đạo tin tưởng. Điều này làm cho các nhân viên cố gắng hơn, nỗ lực hơn để làm việc và những sự cố gắng của nhân viên sẽ đem lại hiệu quả cao trong công tác giáo dục và đào tạo của nhà trường [54]. Một số tác giả khác như Wonycott-Kytle, Angel M. (1997), đã tìm hiểu những cách thức nhằm thay đổi văn hóa tổ chức để thử hiện cải cách giáo dục hiệu quả.
Các tác giả này nhấn mạnh đến vai trò quan trọng của một số yếu tố tâm lý như: sự hợp tác, công nhận, khen thưởng, khích lệ, động viên bằng vật chất. Chính các tác động tâm lý này làm cho các thành viên của tổ chức có tâm trạng và 9 thái độ tốt với tổ chức, với công việc. Họ sẽ làm việc tích cực hơn, hiệu quả hơn vì sự hoàn thành các mục tiêu của tổ chức [78]. (1998), trong nghiên cứu của mình, tác giả cũng đã đề cập đến mối quan hệ trong môi trường giáo dục là một trong những yếu tố cơ bản tạo nên văn hoá nhà trường.
Tác giả cũng đã tìm hiểu về các quan hệ trong môi trường giáo dục, trước hết là mối quan hệ giữa lãnh đạo và học sinh, vai trò, ảnh hưởng của mối quan hệ này đến kết quả học tập của học sinh [59].(2000), đã tìm hiểu về hiệu quả hoạt động quản lý của hiệu trưởng. Hiệu quả này phụ thuộc vào các giáo viên của nhà trường. Khi các giáo viên hợp tác thì hiệu trưởng quản lý các hoạt động của nhà trường có hiệu quả tốt. Kết quả nghiên cứu của tác giả cũng cho thấy mối quan hệ giữa giáo viên và hiệu trưởng trong nhà trường là một trong những thành tố quan trọng tạo nên văn hoá nhà trường, bởi giáo viên và hiệu trưởng là 2 đối tượng chính tham gia vào quá trình đào tạo và giáo dục nhà trường [53].
Tác giả Kytle và Bogotch (2000), đã tìm hiểu hiệu quả cải cách của nhà trường thông qua một mô hình về văn hóa. Kết quả đã chỉ ra rằng, sự phát triển của nhà trường một cách bền vững phải dựa trên sự xây dựng văn hóa của nhà trường. Trong việc xây dựng văn hóa nhà trường, hiệu trưởng có vai trò quan trọng.