MỞ ĐẦU I. Lý do chọn đề tài Trong những năm gần đây, việc đổi mới nội dung và phương pháp dạy học để nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo đang diễn ra sôi động ở nước ta. Việc rèn luyện năng lực tư duy cho học sinh có vai trò rất quan trọng trong sự phát triển toàn diện của học sinh. Nghị quyết hội nghị lần thứ 2 BCH TW Đảng cộng sản Việt Nam khoá VIII đã nêu ra “Nhiệm vụ và mục tiêu cơ bản của giáo dục là nhằm xây dựng những con người có ý thức cộng đồng và phát huy tính tích cực của cá nhân, làm chủ tri thức khoa học và công nghệ hiện đại, có tư duy sáng tạo, có kỹ năng thực hành giỏi.
Để đạt được mục tiêu đề ra, Nghị quyết hội nghị cũng đã chỉ rõ “.Đổi mới mạnh mẽ phương pháp Giáo dục - Đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học. Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và hiện đại vào quá trình dạy học…”. Cùng với sự quan tâm đến việc đổi mới phương pháp Giáo dục - Đào tạo nhằm nâng cao chất lượng của cả hệ thống giáo dục Quốc dân, Đảng và nhà nước cũng rất quan tâm đến việc phát triển giáo dục - đào tạo đối với đồng bào các dân tộc thiểu số. Đảng, nhà nước đã đề ra các chủ trương, chính sách dân tộc như: “Bình đẳng, đoàn kết, tương trợ giúp đỡ nhau cùng phát triển”; “ưu tiên đầu tư phát triển giáo dục và đào tạo vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số”.
Hệ thống các trường phổ thông dân tộc nội trú (PT DTNT) được thành lập ở hầu hết các tỉnh miền núi là sự cụ thể hóa chính sách ưu tiên dân tộc của Đảng và nhà nước. Tuy nhiên hiện nay, chất lượng giáo dục và kết quả học tập của HS ở nhiều trường PT DTNT còn nhiều hạn chế. Thực tiễn dạy và học Vật lí trong trường PT DTNT cho thấy đa số giáo viên chưa có biện pháp khơi dậy và phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh. Mặt khác học sinh dân tộc Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ thiểu số thường rụt rè, thụ động trước nhứng kiến thức mới, chưa được rèn khả năng tự học, ngại suy nghĩ dẫn đến chất lượng giáo dục chưa cao.
Trong nhiều năm qua đã có nhiều đề tài nghiên cứu nhằm tìm ra những biện pháp để tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh PT DTNT như: Thiết kế tiến trình hoạt động dạy học các kiến thức về “Lực ma sát” theo sách giáo khoa vật lí lớp 10 thí điểm ban khoa học tự nhiên nhằm phát huy tính tích cực, tự chủ của học sinh trong học tập [9]; “Xây dựng tiến trình dạy học các thuyết về ánh sáng (Vật lí 12 nâng cao) theo hướng phát triển năng lực tư duy cho học sinh” [8]; “Nghiên cứu tổ chức dạy học một số kiến thức chương Dòng điện xoay chiều (Vật lí 12 nâng cao) theo hướng phân hóa góp phần nâng cao chất lượng nắm vững kiến thức của HS trường THPT Dân tộc nội trú” [23]; “Định hướng tìm tòi giải quyết vấn đề khi dạy học một số kiến thức chương Các định luật bảo toàn lớp 10 ban cơ bản cho học sinh dân tộc nội trú” [14]; và một số đề tài khác [15] [16] [27] … Các đề tài trên đều đã nghiên cứu để thiết kế và xây dựng các tiến trình dạy học một số kiến thức cụ thể trong chương trình Vật lí THPT theo hướng phát huy tính tích cực, tự lực cho học sinh các trường THPT nói chung và các trường PT DTNT nói riêng. Các đề tài này là tài liệu tham khảo tốt cho cả giáo viên và học sinh THPT khi dạy và học các phần kiến thức trên, đã đóng góp cho việc nâng cao chất lượng dạy học Vật lí ở các trường THPT. Tuy nhiên chưa có đề tài nào nghiên cứu xây dựng tiến trình dạy học chương “ Sóng cơ và sóng âm” (Vật lí 12 - Ban cơ bản) theo hướng phát huy tính tích cực, tự lực áp dụng cho đối tượng học sinh PT DTNT. Đây là phần kiến thức quan trọng trong chương trình Vật lí phổ thông, các kiến thức của chương này giúp cho học sinh hiểu được về các loại sóng cơ, quy luật của chuyển động sóng, những hiện tượng đặc trưng của sóng và ứng dụng của sóng cơ trong thực tế.
Nắm vững được kiến thức về sóng cơ là tiền đề để học sinh nhận thức các phần kiến thức tiếp theo là “Sóng điện từ”, “Sóng ánh sáng” dễ dàng hơn. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ Tuy nhiên đa số học sinh thường thấy khó và trừu tượng khi học chương “Sóng cơ và sóng âm” nên chưa phát huy được tính tích cực, sáng tạo trong học tập. Để góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục nói chung và dạy học Vật lí trong trường PT DTNT, tôi đã lựa chọn nghiên cứu đề tài: “Xây dựng tiến trình dạy học một số kiến thức chương “Sóng cơ và sóng âm” (Vật lí 12 - Ban cơ bản) nhằm phát huy tích cực, tự lực cho học sinh trường PT dân tộc nội trú”. Mục đích nghiên cứu Xây dựng tiến trình dạy học một số bài chương “Sóng cơ và sóng âm” (Vật lí 12 - Ban cơ bản) theo hướng phát huy tính tích cực, tự lực trong hoạt động nhận thức của HS PT dân tộc nội trú.
Đối tƣợng nghiên cứu Hoạt động dạy của GV và hoạt động học của HS trong tiến trình dạy - học chương “Sóng cơ và sóng âm” theo chương trình Vật lí 12 - Ban cơ bản. Giả thuyết khoa học Nếu xây dựng được tiến trình dạy học theo hướng phát huy tính tích cực, tự lực trong hoạt động nhận thức của HS về chương “Sóng cơ và sóng âm” sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học Vật lí ở các trường PT dân tộc nội trú. Phạm vi nghiên cứu Nghiên cứu, đề xuất tiến trình dạy học phù hợp với kiến thức chương “Sóng cơ và sóng âm” (Vật lí 12 - Ban cơ bản) với điều kiện, cơ sở vật chất, khả năng của học sinh PT dân tộc nội trú. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích của đề tài tôi đã xác định những nhiệm vụ chính sau đây: - Nghiên cứu lí luận dạy học hiện đại về việc phát huy tính tích cực hoạt động nhận thức của HS trong dạy học Vật lí.
- Nghiên cứu lí luận về dạy học Vật lí trong trường phổ thông. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ - Điều tra thực trạng dạy - học chương “Sóng cơ và sóng âm” theo chương trình Vật lí 12 - Ban cơ bản tại các trường PT dân tộc nội trú. - Xây dựng tiến trình dạy học một số bài trong chương “Sóng cơ và sóng âm” (Vật lí 12 - Ban cơ bản) theo phương án của đề tài. - Thực nghiệm sư phạm.
Phƣơng pháp nghiên cứu - Phương pháp nghiên cứu lí luận về vấn đề phát huy tính tích cực, tự lực trong hoạt động nhận thức của HS. - Phương pháp điều tra thực tiễn và tổng kết kinh nghiệm giáo dục về việc dạy và học các kiến thức trong chương “Sóng cơ và sóng âm” (Vật lí 12 - Ban cơ bản) ở các trường PT dân tộc nội trú. - Thực nghiệm sư phạm. Sử dụng phương pháp thống kê toán học để xử lý kết quả thu được khi thực nghiệm sư phạm, trên cơ sở đó rút ra kết luận của đề tài nghiên cứu.
Những đóng góp của luận văn - Làm sáng tỏ cơ sở lí luận của việc tổ chức tình huống học tập theo hướng phát huy tính tích cực, tự lực của HS trường PT dân tộc nội trú. - Góp phần đổi mới phương pháp dạy học Vật lí ở các trường PT dân tộc nội trú khi dạy chương “Sóng cơ và sóng âm” (Vật lí 12 - Ban cơ bản). Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ Chƣơng 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG TIẾN TRÌNH DẠY HỌC THEO HƢỚNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, TỰ LỰC CỦA HỌC SINH PT DÂN TỘC NỘI TRÚ 1. Tính tích cực hoạt động nhận thức là gì ? TTC nhận thức trong hoạt động là một tập hợp các hoạt động nhằm làm chuyển biến vị trí của người học từ thụ động sang chủ động, từ đối tượng tiếp thu tri thức sang chủ thể tìm kiếm tri thức để nâng cao hiệu quả học tập [12]; [27].
TTC, nét tính cách rất quan trọng trong nhân cách thể hiện ở năng lực làm thay đổi thực tiễn, theo nhu cầu, mục đích của mình trong hoạt động sản xuất, học tập, sáng tạo, đấu tranh,… TTC cần phải được định hướng đúng đắn, phải nhằm phục vụ cho những mục đích tốt đẹp, cao cả, thì hoạt động của con người mới có giá trị đích thực, mới đem lại lợi ích cho bản thân và xã hội. Nét tính cách này cần được GD ngay từ bé bằng cách tạo ra những tình huống để trẻ em tự tìm cách thỏa mãn đòi hỏi, đôi khi người lớn có thể mách bảo, nhưng tránh lối làm thay khiến tạo dần cho trẻ tính ỷ lại, thụ động, chờ đợi. Kết quả của mỗi lần tự làm như vậy sẽ động viên trẻ hăng hái tự lập giải quyết các nhu cầu của mình và dần dần chủ động tham gia vào công việc chung của gia đình, tập thể. Để duy trì liên tục TTC cần có sự theo dõi và đánh giá của người lớn và tập thể, kể cả khi việc làm thành công cũng như khi khó khăn, trở ngại.
TTC nhận thức là trạng thái hoạt động nhận thức. Hạt nhân cơ bản của TTC nhận thức là hoạt động tư duy của cá nhân được tạo nên do thúc đẩy của hệ thống nhu cầu đa dạng. Nhu cầu nhận thức cái mới, nhu cầu vươn lên một trình độ cao hơn là nguồn gốc TTC hoạt động nhận thức của HS. TC là một biểu hiện của ý thức khi đã có ý thức thì HS sẽ TC, chủ động và sáng Số hóa bởi Trung tâm Học liệu http://www.vn/ tạo trong mọi tình huống.
Trong học tập TTC nhận thức của HS đặc trưng bởi khát vọng học tập, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức [27]. Tính “TC nhận thức” của HS theo Tiến sĩ I. Kharlamop (Liên Xô cũ ) có thể được định nghĩa như sau: Nói chung, TTC là trạng thái hoạt động của các chủ thể, nghĩa là của người hành động. Vậy TTC nhận thức là trạng thái hoạt động của HS, đặc trưng bởi khát vọng học tập, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình nắm vững kiến thức.