Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Thời Kỳ Đổi Mới (1986 - 2001)

Luận văn tốt nghiệp giáo dục nghiên cứu tốt nghiệp giáo dục chính trị đảng lãnh đạo xây dựng nhà nước pháp quyền thời kỳ đổi mới 1986 2001, điều tra thực trạng, phân tích số liệu,

• Tác giả: Tông Thị Hạnh
• Người hướng dẫn: Th.S Nguyễn Trung Tinh
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Tp. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Giáo Dục Chính Trị
• Đề tài: Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Trong Thời Kỳ Đổi Mới (1986 - 2001)
• Loại tài liệu: khóa luận
• Năm xuất bản: 2005
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT LỊCH SỬ TƯ TƯỞNG VỀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN TRONG MỐI QUAN HỆ VỚI SỰ PHÁT TRIỂN CỦA XÃ HỘI
• 1.1. Quá trình hình thành và phát triển tư tưởng nhà nước pháp quyền trong sự phát triển của xã hội
• 1.2. Quá trình hình thành và phát triển tư tưởng nhà nước pháp quyền ở phương Đông
• 1.3. Quá trình hình thành và phát triển tư tưởng nhà nước pháp quyền ở phương Tây
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN ĐƯỜNG LỐI XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA CỦA ĐẢNG
• 2.1. Sự lãnh đạo của Đảng đối với nhà nước theo hướng xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa
• 2.1.1. Tính tất yếu của việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta
• 2.1.2. Một số đặc điểm cơ bản của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
• 2.2. Một số phương hướng cơ bản trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa
• 2.2.1. Đổi mới, hoàn thiện bộ máy nhà nước dưới sự lãnh đạo của Đảng
• 2.2.2. Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Trong Đổi Mới

Giai đoạn từ năm 1986 đến 2001 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền tại Việt Nam. Công cuộc đổi mới kinh tế không chỉ mang lại những thành tựu về kinh tế mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc hoàn thiện hệ thống chính trị. Nhà nước pháp quyền được xác định là một trong những mục tiêu hàng đầu nhằm đảm bảo quyền lợi của nhân dân và phát triển bền vững.

1.1. Khái Niệm Nhà Nước Pháp Quyền

Nhà nước pháp quyền là một khái niệm quan trọng trong việc tổ chức và quản lý xã hội. Nó đảm bảo rằng mọi hoạt động của nhà nước đều phải tuân thủ pháp luật, từ đó bảo vệ quyền lợi của công dân.

1.2. Vai Trò Của Đảng Trong Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền

Đảng Cộng sản Việt Nam đóng vai trò lãnh đạo trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền. Sự lãnh đạo này không chỉ đảm bảo tính hợp pháp mà còn tạo ra môi trường chính trị ổn định cho sự phát triển kinh tế - xã hội.

II. Những Thách Thức Trong Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền

Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu, nhưng việc xây dựng nhà nước pháp quyền vẫn gặp phải nhiều thách thức. Tình trạng tham nhũng, sự thiếu minh bạch trong quản lý nhà nước và sự chậm trễ trong việc thực thi pháp luật là những vấn đề cần được giải quyết.

2.1. Tình Trạng Tham Nhũng Trong Hệ Thống Chính Trị

Tham nhũng là một trong những vấn đề nghiêm trọng ảnh hưởng đến sự phát triển của nhà nước pháp quyền. Nó không chỉ làm suy yếu niềm tin của nhân dân mà còn cản trở sự phát triển bền vững của đất nước.

2.2. Thiếu Minh Bạch Trong Quản Lý Nhà Nước

Thiếu minh bạch trong quản lý nhà nước dẫn đến sự nghi ngờ và bất bình trong xã hội. Cần có các biện pháp cụ thể để tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước.

III. Phương Pháp Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền Hiệu Quả

Để xây dựng nhà nước pháp quyền, cần áp dụng các phương pháp hiệu quả nhằm cải cách hành chính và nâng cao năng lực của đội ngũ cán bộ, công chức. Việc cải cách này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý mà còn tạo ra môi trường pháp lý thuận lợi cho sự phát triển.

3.1. Cải Cách Hành Chính Để Tăng Cường Hiệu Quả

Cải cách hành chính là một trong những phương pháp quan trọng để xây dựng nhà nước pháp quyền. Cần thiết phải đơn giản hóa thủ tục hành chính và nâng cao chất lượng dịch vụ công.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Đội Ngũ Cán Bộ

Đội ngũ cán bộ, công chức cần được đào tạo bài bản và nâng cao năng lực chuyên môn. Điều này sẽ giúp họ thực hiện tốt hơn nhiệm vụ của mình trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nhà Nước Pháp Quyền

Việc xây dựng nhà nước pháp quyền không chỉ là lý thuyết mà còn cần được áp dụng thực tiễn. Các chính sách và pháp luật cần được thực thi một cách nghiêm túc để đảm bảo quyền lợi của công dân và phát triển xã hội.

4.1. Kết Quả Nghiên Cứu Về Nhà Nước Pháp Quyền

Nghiên cứu cho thấy rằng việc thực thi pháp luật một cách nghiêm túc đã giúp nâng cao niềm tin của nhân dân vào nhà nước pháp quyền. Điều này là cần thiết để xây dựng một xã hội công bằng và văn minh.

4.2. Các Mô Hình Thành Công Trong Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền

Một số mô hình thành công trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở các quốc gia khác có thể được áp dụng tại Việt Nam. Việc học hỏi từ kinh nghiệm quốc tế sẽ giúp cải thiện hệ thống pháp luật và quản lý nhà nước.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Nhà Nước Pháp Quyền

Tương lai của nhà nước pháp quyền tại Việt Nam phụ thuộc vào sự quyết tâm của Đảng và Nhà nước trong việc thực hiện các cải cách cần thiết. Việc xây dựng một nhà nước pháp quyền vững mạnh sẽ góp phần quan trọng vào sự phát triển bền vững của đất nước.

5.1. Định Hướng Phát Triển Nhà Nước Pháp Quyền

Định hướng phát triển nhà nước pháp quyền cần phải được xác định rõ ràng và cụ thể. Các chính sách cần phải được thực hiện đồng bộ và hiệu quả để đạt được mục tiêu đề ra.

5.2. Vai Trò Của Nhân Dân Trong Xây Dựng Nhà Nước Pháp Quyền

Nhân dân đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng nhà nước pháp quyền. Sự tham gia của họ trong các hoạt động chính trị và xã hội sẽ góp phần nâng cao tính dân chủ và minh bạch trong quản lý nhà nước.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Công cuộc đổi mới đất nước do Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng từ năm 1986 đã đưa Việt Nam từng bước thoát khỏi khủng hoảng kinh tế - xã hội, bước vào thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Quá trình chuyển đổi từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu bao cấp sang nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận động theo cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã đặt ra yêu cầu tất yếu phải đổi mới tương ứng trong kiến trúc thượng tầng, trọng tâm là cải cách và hoàn thiện Nhà nước. Bên cạnh những thành tựu đạt được, thực tiễn đổi mới cũng làm nảy sinh nhiều vấn đề phức tạp: phân hóa giàu nghèo gia tăng, tham nhũng và tệ nạn xã hội chậm được đẩy lùi, tình trạng vi phạm dân chủ ở cơ sở, cùng nguy cơ tha hóa quyền lực của bộ máy hành chính nếu thiếu cơ chế kiểm soát chặt chẽ bằng pháp luật.

Trước yêu cầu giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa và phát huy quyền làm chủ của nhân dân, việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trở thành chủ trương chiến lược bao trùm. Khóa luận tập trung nghiên cứu sự lãnh đạo của Đảng đối với tiến trình này trong giai đoạn bản lề 1986 - 2001.

Mục đích nghiên cứu của đề tài:

1. Nghiên cứu quá trình hình thành và phát triển đường lối xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Đảng Cộng sản Việt Nam trong thời kỳ đổi mới (1986 - 2001).
2. Luận chứng cho tính tất yếu của việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa như một điều kiện không thể thiếu của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội tại Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng.

Nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Khái quát lịch sử tư tưởng về nhà nước pháp quyền trong lịch sử nhân loại và tư tưởng về nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam.
2. Phân tích tính tất yếu của việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trong đường lối đổi mới của Đảng.
3. Làm rõ các đặc trưng cơ bản của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam và đề xuất các phương hướng cơ bản nhằm tiếp tục xây dựng, hoàn thiện Nhà nước dưới sự lãnh đạo của Đảng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Đường lối, chủ trương và quá trình lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 1986 - 2001 (từ Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI đến Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng).
• Phạm vi không gian: Hệ thống chính trị và bộ máy nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khóa luận được triển khai dựa trên hệ thống cơ sở lý luận chính trị - pháp lý và phương pháp luận chuyên ngành:

• Khung lý thuyết và quan điểm nền tảng:

  • Lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về nhà nước và pháp luật, chế độ dân chủ vô sản, nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa và sự tham gia của quần chúng lao động vào quản lý nhà nước.
  • Tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước dân chủ kiểu mới "của dân, do dân, vì dân", tư tưởng pháp quyền nhân văn ("trăm điều phải có thần linh pháp quyền"), sự kết hợp giữa quản lý bằng pháp luật và giáo dục đạo đức.
  • Các văn kiện chính thức của Đảng Cộng sản Việt Nam: Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (1991), Văn kiện các Đại hội VI, VII, VIII, IX; các Nghị quyết chuyên đề của Ban Chấp hành Trung ương (đặc biệt là Nghị quyết Hội nghị đại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ khóa VII năm 1994, Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa VII năm 1995 về cải cách hành chính nhà nước, và Nghị quyết Hội nghị Trung ương 3 khóa VIII năm 1997 về phát huy quyền làm chủ của nhân dân và chiến lược cán bộ).
  • Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật: Hiến pháp năm 1946, Hiến pháp năm 1959, Hiến pháp năm 1980 và Hiến pháp năm 1992.

• Phương pháp nghiên cứu:

  • Phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử: Xem xét sự hình thành tư tưởng và đường lối xây dựng nhà nước pháp quyền trong sự vận động gắn liền với điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể.
  • Phương pháp lịch sử - logic: Tái hiện tiến trình nhận thức và hoạch định đường lối của Đảng qua các kỳ Đại hội và Hội nghị Trung ương theo trình tự thời gian, đồng thời khái quát thành các luận điểm lý luận có tính quy luật.
  • Phương pháp phân tích, tổng hợp và so sánh: Phân tích nội dung các văn kiện, so sánh các mô hình tư tưởng pháp quyền phương Đông, phương Tây và mô hình xã hội chủ nghĩa.

• Nguồn dữ liệu: Các tác phẩm kinh điển của C. Mác, Ph. Ăngghen, V.I. Lênin; Hồ Chí Minh toàn tập; các tập Văn kiện Đảng; các bài viết, phát biểu của các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước (như Tổng Bí thư Đỗ Mười); cùng các công trình nghiên cứu chuyên khảo đã công bố của các tác giả: Phan Gia Đức, Đỗ Nguyên Phương, Lê Minh Quân, Nguyễn Ngọc Minh đăng trên Tạp chí Cộng sản, Tạp chí Lịch sử Đảng, Tạp chí Triết học.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Khái quát lịch sử tư tưởng về Nhà nước pháp quyền trong mối quan hệ với sự phát triển của xã hội

Chương này trình bày có hệ thống nguồn gốc, quá trình tiến hóa của tư tưởng nhà nước pháp quyền từ cổ đại đến hiện đại qua hai nhánh văn minh phương Đông, phương Tây, và bước chuyển chất lượng sang tư tưởng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

• Tư tưởng nhà nước và pháp luật ở phương Đông: Do gắn liền với công xã nông thôn và phương thức sản xuất châu Á, các nhà nước phương Đông cổ đại (Ai Cập, Babilon, Ấn Độ, Trung Quốc) hình thành sớm dưới dạng quân chủ chuyên chế trung ương tập quyền. Văn bản phân tích Bộ luật Hammurapi (Babilon, khoảng 1792 - 1750 TCN) như một trong những bộ luật thành văn cổ nhất nhằm bảo vệ sở hữu và xác lập trật tự cai trị. Tại Trung Quốc thời cổ đại, cuộc tranh luận giữa các trường phái (Đức trị của Nho gia và Pháp trị của Pháp gia) diễn ra sâu sắc. Hàn Phi (280 - 230 TCN) đã đưa tư tưởng pháp trị lên đỉnh cao với quan điểm kết hợp chặt chẽ giữa "Pháp" (luật lệ công khai, bình đẳng trước pháp luật không trừ bậc đại phu), "Thế" (quyền uy của đấng quân vương) và "Thuật" (phương pháp bổ nhiệm, kiểm tra, thưởng phạt của người cai trị). Tuy nhiên, tư tưởng pháp quyền phương Đông cổ đại bị giới hạn bởi thế giới quan duy tâm, siêu hình và phục vụ cho sự thống trị tuyệt đối của hoàng quyền.

• Tư tưởng nhà nước pháp quyền ở phương Tây: Khởi nguồn từ nền dân chủ chủ nô Hy Lạp và La Mã cổ đại (với các thiết chế dân chủ Aten, Spácta và hệ thống Luật La Mã đồ sộ), tư tưởng này phát triển mạnh mẽ vào thời kỳ Phục hưng và Khai sáng (thế kỷ XVII - XVIII) nhằm chống lại chế độ phong kiến chuyên chế. Montesquieu (1689 - 1755) đã hoàn thiện học thuyết phân chia quyền lực (tam quyền phân lập: lập pháp giao cho Nghị viện, hành pháp giao cho Chính phủ/Vua, tư pháp giao cho Tòa án độc lập) nhằm dùng quyền lực để kiềm chế, kiểm soát quyền lực, bảo vệ tự do công dân. Khóa luận chỉ rõ: Nhà nước pháp quyền tư sản là một bước tiến lịch sử nhưng mang bản chất giai cấp tư sản, thực chất là sự thống trị của thiểu số đối với đa số nhân dân lao động.

• Tư tưởng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa:

  • Quan điểm Mác - Lênin: Đặt nền tảng cho kiểu nhà nước mới hướng đến giải phóng con người, trong đó "sự phát triển tự do của mỗi người là điều kiện cho sự phát triển tự do của tất cả mọi người". V.I. Lênin phát triển lý luận về nhà nước nửa nhà nước, nhấn mạnh quyền dân chủ rộng rãi của nhân dân lao động thông qua các nguyên tắc: quyền bầu cử phổ thông, quyền tham gia quản lý nhà nước và quyền bãi miễn đại biểu, đồng thời xác lập nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa và sáng lập Viện Kiểm sát nhằm giám sát tính thống nhất của pháp luật.
  • Tư tưởng Hồ Chí Minh: Sớm hình thành từ bản Yêu sách của nhân dân An Nam (1919) với yêu cầu "thay thế chế độ ra các sắc lệnh bằng chế độ ra các đạo luật" và diễn đạt trong Việt Nam yêu cầu ca: "Bảy xin Hiến pháp ban hành / Trăm điều phải có thần linh pháp quyền". Tư tưởng của Người khẳng định quyền lực nhà nước thuộc về toàn thể nhân dân ("Nước ta là nước dân chủ, bao nhiêu lợi ích đều vì dân, bao nhiêu quyền hạn đều của dân"), xây dựng nhà nước hợp hiến thông qua Tổng tuyển cử ngày 06/01/1946 và ban hành Hiến pháp 1946, 1959. Người chủ trương xây dựng hệ thống pháp luật dân chủ kết hợp chặt chẽ với giáo dục đạo đức truyền thống.

Tiêu chí	Nhà nước pháp quyền tư sản	Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam
Bản chất giai cấp & Chủ thể quyền lực	Đại diện cho giai cấp tư sản; bảo vệ chế độ tư hữu tư nhân về tư liệu sản xuất.	Mang bản chất giai cấp công nhân, tính nhân dân và tính dân tộc sâu sắc; quyền lực thuộc về toàn thể nhân dân lao động.
Nguyên tắc tổ chức quyền lực	Tam quyền phân lập (lập pháp, hành pháp, tư pháp độc lập và kiềm chế, đối trọng nhau).	Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp.
Cơ chế lãnh đạo chính trị	Cạnh tranh đa nguyên, đa đảng của giai cấp tư sản.	Đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp, duy nhất của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Mục tiêu tối thượng	Bảo vệ tự do tư sản, trật tự thị trường tự do.	Giải phóng con người, thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.

---

Chương 2: Quá trình hình thành và phát triển đường lối xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Đảng thời kỳ đổi mới (1986 - 2001)

Chương 2 là nội dung trọng tâm của khóa luận, phân tích các chặng đường phát triển nhận thức lý luận của Đảng, xác định hệ thống đặc trưng và đề xuất các giải pháp hoàn thiện bộ máy nhà nước cùng đội ngũ cán bộ công chức.

• Tính tất yếu của việc xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam:

  • Xuất phát từ yêu cầu quản lý nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường định hướng XHCN bằng công cụ pháp luật thay vì các mệnh lệnh hành chính chủ quan.
  • Xuất phát từ yêu cầu bảo đảm thực chất quyền làm chủ của nhân dân và phòng chống nguy cơ tha hóa quyền lực, quan liêu, tham nhũng trong bộ máy nhà nước.

• Tiến trình phát triển đường lối qua các văn kiện Đảng (1986 - 2001):

  • Đại hội VI (1986): Khởi xướng đường lối đổi mới toàn diện, đề ra chủ trương cải cách bộ máy nhà nước, chuyển chức năng quản lý sang thể chế hóa bằng pháp luật.
  • Đại hội VII và Cương lĩnh năm 1991: Xác định xây dựng nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật là phương hướng cơ bản; thông qua Hiến pháp năm 1992 xác lập cơ sở pháp lý cho tổ chức bộ máy.
  • Hội nghị đại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ khóa VII (1994): Lần đầu tiên Đảng chính thức đưa thuật ngữ "Nhà nước pháp quyền Việt Nam" vào văn kiện và xác định mục tiêu xây dựng nhà nước của dân, do dân, vì dân, lấy liên minh công - nông - trí thức làm nền tảng.
  • Hội nghị Trung ương 8 khóa VII (1995): Ra nghị quyết chuyên đề về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước, xác định trọng tâm là cải cách một bước nền hành chính nhà nước.
  • Hội nghị Trung ương 3 khóa VIII (1997): Khẳng định việc từng bước phát triển hệ thống quan điểm, nguyên tắc cơ bản về xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN; chỉ ra các khuyết điểm trong công tác cán bộ.
  • Đại hội IX (2001): Khái quát hoàn chỉnh đường lối, xác định "Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng" là nhiệm vụ số một, chỉ phối việc cải cách thể chế, nâng cao năng lực cán bộ và phòng chống tham nhũng.

• 6 đặc trưng cơ bản của Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam:

  1. Là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân.
  2. Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp.
  3. Tổ chức và hoạt động trên cơ sở Hiến pháp và pháp luật, bảo đảm tính tối cao của pháp luật trong đời sống xã hội.
  4. Tổ chức và hoạt động theo nguyên tắc tập trung dân chủ, kết hợp quản lý theo ngành và theo lãnh thổ.
  5. Đặt dưới sự lãnh đạo toàn diện, trực tiếp của Đảng Cộng sản Việt Nam.
  6. Là một nhà nước hiện đại, khoa học, có nền hành chính trong sạch, tinh gọn, hiệu lực và hiệu quả.

• Phương hướng cơ bản xây dựng và hoàn thiện Nhà nước:

  • Đổi mới Quốc hội: Tăng cường tính chuyên nghiệp trong công tác lập hiến, lập pháp; nâng cao tỷ lệ đại biểu Quốc hội chuyên trách; củng cố các Ủy ban, Hội đồng chuyên môn; xây dựng chiến lược làm luật dài hạn từ 5 đến 15 năm; nâng cao chất lượng hoạt động giám sát tối cao và chất vấn tại nghị trường.
  • Cải cách Chính phủ và nền hành chính: Tinh gọn bộ máy, chuyển trọng tâm hoạt động sang hoạch định chính sách, xây dựng thể chế và điều hành vĩ mô; phân cấp rành mạch giữa Trung ương và địa phương; cải cách thủ tục hành chính nhằm loại bỏ cơ chế cửa quyền, phục vụ nhân dân.
  • Cải cách các cơ quan tư pháp: Xây dựng hệ thống Tòa án độc lập khi xét xử và chỉ tuân theo pháp luật; Tòa án cấp trên không can thiệp vào hoạt động xét xử của Tòa án cấp dưới; điều chỉnh chức năng của Viện Kiểm sát tập trung vào thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp, chuyển giao chức năng kiểm sát thi hành pháp luật chung sang cơ quan thanh tra thuộc Chính phủ; củng cố các cơ quan điều tra, thi hành án và bổ trợ tư pháp.
  • Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức: Chuẩn hóa chức danh và chế độ công vụ; đổi mới căn bản công tác quy hoạch, đào tạo, đánh giá và luân chuyển cán bộ; khắc phục triệt để tình trạng vừa thừa vừa thiếu, suy thoái đạo đức, tham nhũng; bảo đảm nguyên tắc Đảng thống nhất lãnh đạo công tác cán bộ.

---

Kết quả và đóng góp

Khóa luận đã tổng kết và luận giải các kết quả nghiên cứu cụ thể:

• Hệ thống hóa tiến trình lịch sử nhận thức: Khóa luận chứng minh rõ bước chuyển nhận thức mang tính bước ngoặt của Đảng Cộng sản Việt Nam qua các văn kiện từ Đại hội VI đến Đại hội IX. Điểm nhấn lịch sử là dấu mốc Hội nghị đại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ khóa VII (năm 1994) khi thuật ngữ "Nhà nước pháp quyền" lần đầu tiên được chính thức sử dụng, và đến Đại hội IX (năm 2001) được xác định là nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu.
• Xác lập hệ thống 6 đặc trưng bản chất: Đã tổng hợp và làm rõ tính đặc thù của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, phân biệt rõ nguyên tắc "quyền lực nhà nước thống nhất có sự phân công và phối hợp" với nguyên tắc "tam quyền phân lập đối trọng" của nhà nước pháp quyền tư sản.
• Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ:
  • Đổi mới tổ chức và phương thức hoạt động của ba nhánh quyền lực (lập pháp tại Quốc hội, hành pháp tại Chính phủ, tư pháp tại Tòa án và Viện Kiểm sát).
  • Đề xuất các căn cứ khoa học cho chiến lược xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức hành chính theo tinh thần Nghị quyết Trung ương 3 khóa VIII, gắn vị trí việc làm với cơ cấu tổ chức bộ máy.
• Đóng góp học thuật tự nêu: Tác giả đã kế thừa có chọn lọc các nghiên cứu đi trước để xây dựng một công trình có tính hệ thống về lịch sử tư tưởng và đường lối của Đảng đối với vấn đề nhà nước pháp quyền; góp phần bổ sung luận cứ lý luận và thực tiễn cho công tác nghiên cứu, giảng dạy môn Lịch sử Đảng và Giáo dục chính trị.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:

  • Phạm vi thời gian nghiên cứu của đề tài dừng lại ở năm 2001 (thời điểm Đại hội IX của Đảng), do đó chưa phản ánh được các bước phát triển nhận thức và sửa đổi thể chế pháp lý trong giai đoạn sau (như Nghị quyết Trung ương 8 khóa IX, Nghị quyết số 48-NQ/TW về Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, Nghị quyết số 49-NQ/TW về Chiến lược cải cách tư pháp, và đặc biệt là Hiến pháp năm 2013).
  • Nguồn tư liệu chủ yếu tập trung vào các văn kiện chính trị, đường lối của Đảng và các tài liệu thứ cấp; mức độ khảo sát thực chứng bằng số liệu thống kê tư pháp và hành chính thực tế tại các địa phương còn hạn chế.

• Hướng nghiên cứu tiếp:

  • Mở rộng phân tích việc triển khai đường lối xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN trong bối cảnh Việt Nam hội nhập quốc tế sâu rộng và tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.
  • Nghiên cứu sâu về cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước, quy trình giám sát xã hội của Mặt trận Tổ quốc và nhân dân, cũng như quá trình hiện đại hóa nền công vụ đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số quốc gia.

---

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên và giảng viên: Thuộc các chuyên ngành Giáo dục Chính trị, Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam, Xây dựng Đảng và Chính quyền Nhà nước, Lý luận Nhà nước và Pháp luật, Hành chính học.
• Người làm công tác nghiên cứu lý luận chính trị: Cung cấp tài liệu tra cứu có hệ thống về sự tiến hóa của khái niệm "Nhà nước pháp quyền" trong các kỳ Đại hội và Hội nghị Trung ương của Đảng thời kỳ đầu đổi mới (1986 - 2001).
• Phần đáng tham khảo nhất:
  • Mục 1.1 và 1.2 thuộc Chương 1: Phần tổng hợp, so sánh súc tích về lịch sử tư tưởng pháp quyền phương Đông (Pháp trị Hàn Phi), phương Tây (Montesquieu) và tư tưởng Hồ Chí Minh.
  • Mục 2.1 thuộc Chương 2: Phần phân tích chi tiết quá trình Đảng từng bước thể chế hóa quan điểm nhà nước pháp quyền qua từng văn kiện lịch sử cụ thể.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Thuật ngữ "Nhà nước pháp quyền" lần đầu tiên được Đảng Cộng sản Việt Nam chính thức sử dụng trong văn kiện nào?
Thuật ngữ này lần đầu tiên được chính thức đưa vào văn kiện Đảng tại Hội nghị đại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ khóa VII (tháng 01/1994), trong đó xác định nhiệm vụ tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền Việt Nam của dân, do dân, vì dân dưới sự lãnh đạo của Đảng.

2. Nguyên tắc tổ chức quyền lực trong Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam khác gì so với mô hình tam quyền phân lập tư sản?
Trong mô hình tư sản, ba quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp độc lập tuyệt đối, kiềm chế và đối trọng lẫn nhau. Ngược lại, trong Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, quyền lực nhà nước là thống nhất (thuộc về nhân dân), không phân chia mà có sự phân công và phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện ba quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp dưới sự lãnh đạo thống nhất của Đảng.

3. Khóa luận nêu những phương hướng trọng tâm nào nhằm đổi mới tổ chức và hoạt động của Quốc hội?
Khóa luận nhấn mạnh: nâng cao tính chuyên nghiệp của cơ quan lập hiến, lập pháp; tăng tỷ lệ đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách; củng cố các Ủy ban, Hội đồng chuyên môn; xây dựng chiến lược làm luật dài hạn từ 5 đến 15 năm; nâng cao chất lượng hoạt động giám sát tối cao, tranh luận và chất vấn tại các kỳ họp.

4. Hội nghị Trung ương 3 (khóa VIII) năm 1997 đã chỉ ra những yếu kém, hạn chế nào của đội ngũ cán bộ?
Văn kiện Hội nghị chỉ ra: một số cán bộ giảm sút niềm tin, dao động; một bộ phận cán bộ thoái hóa, biến chất, quan liêu, tham nhũng, lãng phí của công; cơ cấu đội ngũ cán bộ không đồng bộ, "vừa thừa vừa thiếu"; trình độ năng lực quản lý kinh tế thị trường còn hạn chế; công tác quy hoạch, đào tạo và bổ nhiệm cán bộ nhiều nơi còn chủ quan, chắp vá, thiếu chiến lược lâu dài.

5. Điểm cốt lõi trong tư tưởng Hồ Chí Minh về sự kết hợp giữa pháp luật và đạo đức được tác giả làm rõ như thế nào?
Tác giả phân tích rằng xã hội là thực thể phức tạp, đa diện nên không thể tuyệt đối hóa một công cụ quản lý duy nhất. Tư tưởng Hồ Chí Minh đề cao tính nghiêm minh của pháp luật dân chủ ("thần linh pháp quyền"), đồng thời đòi hỏi phải kết hợp nhuần nhuyễn với giáo dục đạo đức, tình thương và sự khoan dung truyền thống của dân tộc để đạt hiệu quả quản lý xã hội cao nhất.

---

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Tống Thị Hạnh đã khái quát toàn diện lịch sử tư tưởng nhà nước pháp quyền và luận giải sâu sắc tính tất yếu của việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam. Công trình làm sáng tỏ tiến trình phát triển nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam trong giai đoạn 1986 - 2001, xác định hệ thống 6 đặc trưng cơ bản của mô hình nhà nước kiểu mới và đề xuất các giải pháp hoàn thiện tổ chức bộ máy, phát triển đội ngũ công chức. Đây là một tài liệu học thuật có giá trị tham khảo tốt cho việc nghiên cứu và giảng dạy chuyên ngành Giáo dục Chính trị và Lịch sử Đảng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: KHÁI QUÁT LỊCH SỬ TƯ TƯỞNG VỀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN TRONG MỐI QUAN HỆ VỚI SỰ PHÁT TRIEN CUA XÃ HỘI.1 Quá trình hình thành và phát triển tư tưởng nhà nước pháp quyên trong sự phát triển của xã hội. Từ thời cổ dai, mim mống tư tưởng về nhà nước pháp quyền đã xuất hiện dưới dạng các quan điểm triết học, chính trị của các nhà tư tưởng, các nhà cẩm quyển có tinh thắn cải cách. Sự hưng suy của các triểu đại, các nên dân chủ trước mỗi bước nhát triển của nhân loại déu đặt ra những câu hỏi có tính phổ quát: quyền lực nhà nước từ đâu mà có: làm thé nào để quyền lực nhà nước không bi thoái hoá, biến chất: nha nước và pháp luật là gì và kết hợp với nhau như thế nao; công dân có vị trí như thế nào trong mối quan hệ với nhà nước và pháp luật; nhà nước như thế nào thì đáp ứng được sự phát triển của xã hội. Qua quá trình lịch sử lâu đài, loài người dan dan tim thấy cầu trả lời cho những vấn để trên bằng việc tổ chức nhà nước thành nhà nước pháp quyền — nhà nước được tổ chức và vận hành hằng những cơ chế bảo đảm quyền lực của nó thuộc về nhân dân, chứ không phải thuộc về người cẩm quyền: nhà nước quản lý xã hội bằng phap luật chứ không phải bing y muốn chủ quan của người cẩm quyền.

Ngay từ thời cổ dai, người ta đã bất đâu tim kiếm các nguyễn tắc, hình thức và cơ cấu để thiết lập mối quan hệ giữa pháp luật và quyền lực. Pháp luật trở thành sức mạnh quyền lực, nhữ vào sự thừa nhãn và ủng hộ của quyền lực: còn quyền lực công công được tổ chức có trật tự thì thừa nhận pháp luật. Sự nhận thức về nhà nước như một tổ chức của sức mạnh quyền lực công cộng là tư tưởng cơ bin của tổ chức nhà nước pháp quyền. Những hat giống tư tưởng vẻ nhà nước pháp quyển ấn ủ qua đêm dai trung cổ hàng nghìn năm, đã bừng nở vào thời đại Phục hưng, Anh sang, và nhất là vào thời kỳ chuẩn bj các cuộc cách mạng tư sản ở Tây Âu thế kỷ XVII - XVII.

Học thuyết về nhà nước pháp quyền tư sản ra đời dựa trên cơ sở các quan điểm pháp luật của giai cấp tư sản đang lên, đã tấn công quyết liệt và làm sụp để từng mảng lớn chế độ phong kiến độc đoán và chuyên quyền. Qua hàng nghìn năm, nhà nước pháp quyền từ những ý tưởng đã trở thành học thuyết và từ học thuyết qua hằng trăm năm đã được hiện thực hoá một phẩn trong các nhà nước tư sản với những đặc điểm khác nhau của mỗi nước. Cho đến nay, nhà nước pháp quyền tư sản đã tích luy được không ít những giá trị phổ biến, nhưng do bản chất giai cấp tư sản chỉ phối nên nó vẫn chưa phải là nhà nước pháp quyền với đúng nghĩa của nó và có khả năng đáp ứng sự phat triển tiếp theo của lịch sử nhân loại. Chủ nghĩa Mác- Lênin, dựa trên cơ sở thế giới quan duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, đã thực hiện cách tiếp cận mới sâu sắc và triệt để hơn đối với vấn để nhà nước pháp quyền.

Giữa nhà nước xã hội chủ nghĩa và những giá trị phổ biến của nhân loại về nhà nước pháp quyền có quan hệ nội tại với nhau. Xây dung nhà nước pháp quyển xã hội chủ nghĩa là nhằm đáp ứng yêu cầu khách quan về mọi mặt trong sự nhát triển tiếp theo của lịch sử nhãn loại là quá độ lên CNXH.1 Quá trình hình thành và phát triển tư tưởng nhà nước pháp quyển ở phương Đông. Ở phương Đông, do ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên, nên cùng với sự ra đời của các quốc gia đẫn tộc là sự xuất hiện các nha nước — công xã nông thôn, những “hình thức nhà nước thô sơ nhất, tức là chế độ chuyên chế phương Đông” [3,255]. Đặc trưng cơ bản của chúng là: quyền lực tập trung trong tay vua; bạo lực và ton giáo là công cụ bao đảm tinh hợp nhánp của nhà nước; vua là Thiên tử, pháp luật là Mệnh thiên; Nhà nước là công cụ toàn năng của vua để trị nước, an dân.

Nhà nước Ai Cập cổ đại là một trong những nhà nước xuất hiện thuộc loại sớm nhất thể giới, tốn tại đến tận thể kỷ IV va IL trước Công nguyên. Theo truyền thuyết Ai Cập, Chúa trời từng nói với vua Ramgiésu II (1300 trước Công nguyên) rằng: “Ta là cha của con. Ta trao cho con sứ mệnh của trời đất để con cai quản. Ngay từ đầu.

người nô lệ đã không tin vào tính hợp pháp và tinh công bằng của nhà nước áp hức hóc lột cho dù đã được thần thánh hoá. Họ từng hước nhận thức rằng, quyển lực nhà nước ma trao cho vua, dù vua anh minh nhường nào. thì bạo lực vẫn xảy ra. Vua “Khoác lên minh tấm áo của vị linh mục” là để che day sự độc đoán, chuyển quyển.

Ở nhà nước Babilon cổ đại, bộ luật của vua Hammurapi (1792- 1750 trước Công nguyên) là bộ luật thành văn cổ nhất thế giới với 3900 năm tuổi. Vua chúa và và tang lớp chủ nô Babilon cổ đại đã dùng hệ thống pháp luật này hảo vệ chế độ sở hữu của tang lớp chủ nỗ và cai trị xã hội. Trong Nhà nước Ấn Độ cổ đại, pháp luật được sử dụng rất sớm để bảo vệ các giáo sỹ đạo Balamén và trừng trị những kẻ xâm phạm đến chế độ sở hữu. Người An Độ quan niệm: "một chính quyền trừng phạt mạnh đó là điều duy nhất bảo đảm cho sự tổn tại cho hôm nay và tương lai” {12,42}.

Lich sử xã hội chiếm hữu nô lệ ở Trung Quốc cổ đại (từ thiên niên kỷ thứ I trước Công nguyễn) là lịch sử đấu tranh quyết liệt xung quanh việc lựa chọn phương thức trị nước, an dan giữa cac trường phái chính trị — xã hội khác nhau {vỗ vi nhì trị, kiêm ái trị, nhân trị, lễ trị đức trị và pháp trị. Hàn Phi (280 - 230 trước Công nguyên) là người phát triển tư tưởng pháp trị lên đỉnh cao. Theo đó, pháp luật là cơ sở duy nhất diéu khiển công việc nhà nước và xã hội. Thời thế thay đổi thì pháp luật cũng thay đổi.

Pháp luật định chuẩn hành vị con người và xã hội. Pháp luật muốn thực hiện được thì phải dựa vào “thé” và “thuật”. Nội dung chủ yếu của tư tưởng pháp trị này là thừa nhận quyền hình đẳng của các tầng lớp địa chủ phong kiến trước pháp luật, lấy pháp luật thay cho lễ làm củng cụ trị nước. an din và tiền để cho việc xây dựng chế độ phong kiến vững mạnh: tôn trọng pháp luật là diéu kiện làm cho đất nước gidu mạnh.

“Lam việc theo long tư lợi thì hỗn loạn, làm việc theo tư pháp thi ẩn định" |41,71, hình phạt không trừ bac đại phu. Tư tưởng pháp trị thể hiện sự tin tưởng vào tiến hoá của lịch sử. Chủ trương nháp trị của Hàn Phi thích ứng với xu thé vận động khách quan của xã hội Trung Quốc đương thời, đó là giai đoạn kết thúc chế độ phong kiến cat cứ “tranh há đỗ vương”, thiết lập chế độ nhong kiến trung ương tập quyền. Như vậy là, sự phát triển của xã hội có giai cấp ở Phương Đông từ thời cổ đại đã can đến môt nhà nước vững mạnh, quản lý đất nước bằng pháp luật.

Ngay từ khi có nhà nước, người Phương Đông đã thấy được xu hướng lạm dụng và thèm khát quyền lực của người cẩm quyền. Việc tìm kiểm phương thức quản lý có hiệu quả lại gặp mẫu thuẫn là: quản lý theo kiểu đức trị, tức để cao tấm gương đạo đức của kẻ cai trị để dân noi theo và duy trì sự ổn định xã hội. Kiểu quản lý này có nhân đạo, én hoà và có vẻ duy trì lâu dài sự ổn định xã hội nhưng thật khó có những bước phát triển mạnh mẽ. Quản lý xã hội theo kiểu pháp trị hà khắc và tàn bạo.

không can đến lòng tin thi thật khó có sự phát triển bén vững. Vì pháp luật chỉ là ý chí của vua được luật hoá và buộc đân phải theo. Đức trị và pháp trị bị áp dụng cực đoan đều bóp nghẹt con đường dẫn đến sự phát triển của xã hội. Các tư tưởng về nhà nước và pháp luật trên, về cơ ban, déu dựa trên thế giới quan duy tim, siêu hình và trình độ tri thức kinh nghiệm, Xã hội Phương Đông cổ đại được quản lý theo kiểu pháp trị trong thời gian ngắn hơn so với đức trị là vì nó chưa thoát ra khỏi những định để có sin (lời dạy của tiên vương, thánh hiển) để vươn lên khái quát những tư tưởng mới phản ánh đúng yêu cau phát triển của mỗi thời đại.12 Quá trình hình thành và pháp triển tư tưởng Nhà nước pháp quyển ở Phương Tây.

Tư tưởng về nhà nước và pháp luật và các hình thức tổ chức chính trị thực tiễn ở Phương Tây cổ dai gần lién với qua trình tiến hoá của xã hội chiếm hữu nô lẽ và nên dân chủ Hy Lạp, La Mã qua các nền cộng hoà dân chủ Aten, Spáctd và La Mã. Đây là thời kỳ diễn ra cuộc đấu tranh giữa hai đường lối trị nước là chủ nỗ dẫn chủ (đại diện cho thợ thủ công và thương gia) và chủ nỗ chuyên chính (đại điện cho nông đắn). Cuối cùng đường lối din chủ đã thắng. Lịch sử La Mã cổ đại là lịch sử hình thành và củng cổ nhà nước và chế độ chính trị của nó.

Bộ luật La Mã xuất hiện là một bước tiến bộ, đánh đấu sự ra đời của một nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật và tạo điểu kiện cho người dẫn tham gia vào đời sống chính trị của đất nước. Đối với La Mã cổ đại. những mắm mống tư tưởng và tổ chức chính trị, nhà nước có liên quan đến nhà nước pháp quyền đã được tích luỹ trong diéu kiện phát triển cao nhất và sự sụp để sau đó của chế độ dan chủ, chủ nỗ. Đại biểu nổi tiếng của học thuyết Nhà nước pháp quyển tư sản là Môngtécxkiơ (1689 - 1755) — nhà tư tưởng khai sáng Pháp.

Ông quan niệm mỗi quốc gia déu có ba thứ quyền là lập pháp, hành pháp và tư pháp. Quyền lập pháp giao nghị viện, quyền hành pháp giao cho Chính phủ, quyền tư pháp giao cho toà án.