Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ LỐI SỐNG VÀ YÊU CẦU CỦA VIỆC XÂY DỰNG LỐI SỐNG CHO THANH NIÊN TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY Ở NƯỚC TA 1. Quan điểm mác xít về lối sống và xây dựng lối sống cho thanh niên 1. Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về lối sống 1. Các quan niệm về lối sống Thuật ngữ lối sống xuất hiện như là kết quả của quá trình cải biến xã hội nói chung và xây dựng đời sống văn hóa mới nói riêng.
Và cùng với quá trình xây dựng con người mới, lối sống mới được nghiên cứu trên bình diện khoa học. Cho đến nay, chủ đề lối sống đã trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học xã hội và nhân văn ở nước ta. Về mặt ngữ nghĩa, trong tiếng Việt, "lối sống" là một danh từ ghép gồm lối và sống. Lối là lề lối, thể thức, kiểu cách, phương thức.
Sống là sinh hoạt, là quá trình hoạt động sống của mỗi con người và xã hội loài người. Cho đến nay thuật ngữ đó đã được khái quát hóa dưới nhiều cách thức khác nhau. Các nhà nghiên cứu phương Tây thường nghiên cứu lối sống theo quan điểm của chủ nghĩa vị chủng, chủ nghĩa toàn trị và chủ nghĩa tương đối. Chủ nghĩa vị chủng cho rằng: mọi chuẩn giá trị của lối sống phải được kiểm chứng bằng trình độ độc tôn.
Mọi giá trị được hình thành qua 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhiều thế kỷ theo chủ nghĩa vị chủng đều được thành lập từ một mô thức quyền uy và coi mình, coi dân tộc mình là trên hết. Như vậy là đề cao cái tôi, cái chúng tôi trong lối sống. Đây là quan điểm phiến diện, tuyệt đối hoá yếu tố chủ quan trong lối sống. Một biến tướng của chủ nghĩa vị chủng là chủ nghĩa toàn trị.
Quan điểm này cho rằng mọi cá nhân chìm trong cái xã hội toàn vẹn dưới quyền lãnh đạo của một bộ óc tối cao chuyên ra lệnh. Như vậy quan điểm này là đề cao lối sống chuyên chế độc quyền. Người lao động không thể được lựa chọn chuẩn mực giá trị. Kẻ cầm quyền tự đứng trên chuẩn mực nhằm duy trì sự bóc lột và sự thống trị của giai cấp thống trị.
Quan điểm của chủ nghĩa tương đối cho rằng, các giá trị và chuẩn mực mà mỗi cá nhân tin tưởng là có độ tin cậy cao nhất. Theo họ, các tập quán, đặc trưng giá trị đều có mâu thuẫn. Các nhóm xã hội không hề đồng nhất các chuẩn mực giá trị. Chuẩn mực lối sống ở đây được đánh giá từ thị hiếu cá nhân thích hay không thích.
Ai thích gì thì làm theo cái đó gọi là giá trị. Ai không thích gì và không làm theo cái đó tức là không có giá trị. Như vậy lối sống không cần có sự định hướng của xã hội. Những luận điểm trên về lối sống không có cơ sở lý luận đúng đắn để định hướng lối sống.
Họ xem xét lối sống không dựa trên cơ sở thực tiễn xã hội. Họ tuyệt đối hoá chuẩn mực do cá nhân lựa chọn và tuyên truyền cho nhóm thống trị, ủng hộ cho quan điểm khổ hạnh tầm thường. Trong các thập niên 60 - 80 của thế kỷ XX tại Liên xô và các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu có đến hơn 50 định nghĩa tiêu biểu về lối sống và có thể quy về 3 khuynh hướng sau: Khuynh hướng thứ nhất: Thường định nghĩa lối sống bằng cách liệt kê càng nhiều các tốt tất cả các hoàn cảnh có liên quan tới cuộc sống con người và toàn xã hội.Glezerman (Liên xô cũ) cho rằng: " Lối sống là tổng hoà những nét cơ bản, nói lên những đặc điểm của các hoạt động sống của xã hội, dân tộc, giai cấp, các nhóm xã hội, các nhóm cá nhân 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trong một hình thái kinh tế - xã hội nhất định" 38, tr. Những định nghĩa bao quát đó có thể phản ánh được đầy đủ" cái xã hội" của lối sống, nhưng lối sống là cái xã hôị trong cái cá nhân cho nên tính chủ thể của lối sống chưa được phản ánh rõ nét trong các định nghĩa thuộc khuynh hướng trên.
Khuynh hướng thứ hai: Có hai cách định nghĩa lối sống. Cách thứ nhất: Nêu lên lối sống là một phạm trù nói lên các nhu cầu con người và những cách thức thoả mãn các nhu cầu đó. Đây là cách giải thích lối sống như một khái niệm chung nhất, một cái gì đó ngang hàng với vật chất xã hội thay thế cho tất cả các khái niệm khác. Cách thứ hai: cho rằng lối sống là phạm trù chỉ nếp nghĩ, nếp hành vi, nếp sống nội tâm của con người.F Buchenco: Cả hai cách trên không dựa vào những hoàn cảnh bên ngoài mà dựa vào những điều kiện bên trong vốn có của chủ thể (nếp nghĩ và cách nghĩ).
Như vậy người ta sẽ loại trừ hình thức hoạt động sống quan trọng nhất của con người tức là tính lao động, tách hoạt động chính trị - xã hội ra khỏi lối sống. Khuynh hướng thứ ba: cho rằng lối sống gồm các định nghiã không loại trừ bản thân hoạt động sống ra ngoài lối sống. Lối sống như là sự thống nhất các hoạt động sống và nhiều điều kiện sống quan trọng. Như vậy, lối sống là một phạm trù chỉ sự thống nhất hữu cơ của các hình thức hoạt động sống và điều kiện sống nhất định.
Viện sỹ thông tấn viện hàn lâm khoa học Liên xô (cũ), nhà xã hội học, tiến sỹ triết học M.N Rut-ke-vich quan niệm: " lối sống là một tổng thể, một hệ thống những đặc điểm chủ yếu nói lên hoạt động của các dân tộc, các giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hình thái kinh tế xã hội nhất định" 39,tr.27 Có thể nói, theo các quan điểm trên, các nhà nghiên cứu đã khắc hoạ được đặc điểm cơ bản của lối sống, đã xem xét lối sống như một dạng 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hoạt động thực tế của con người trong một xã hội nhất định, nhưng họ chưa phản ánh rõ nét tính chủ thể của lối sống, tính chất xã hội, dân tộc, văn hoá cũng như vai trò tích cực của chủ thể trong phạm trù lối sống. Khi giải thích phạm trù lối sống, các nhà triết học mác- xít đã dựa vào phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, các ông đã xuất phát từ những "tiền đề hiện thực" với những con người hiện thực, gắn quá trình vận động và phát triển của lối sống với xu hướng phát triển tất yếu của lịch sử và coi "tự do của mỗi con người là điều kiện tự do của tất cả mọi người" trên cơ sở đó, họ quan tâm tìm hiểu những vấn đề có tính quy luật phát triển của lối sống. Trong tác phẩm "Hệ tư tưởng Đức" C.Mác đã chỉ ra mối quan hệ giữa lối sống và phương thức sản xuất : "Hoạt động sống của họ như thế nào thì họ là như thế ấy. Do đó, họ là như thế nào, điều đó ăn khớp với sản xuất của họ, với cái mà họ sản xuất ra cũng như với cách họ sản xuất.
Do đó , những cá nhân là như thế nào, điều đó phụ thuộc vào những điều kiện vật chất của sự sản xuất của họ" 2, tr. Như vậy, theo quan điểm của chủ nghĩa Mác, lối sống được quy định bởi những mối liên hệ nội tại của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định, trong đó tính chất của quan hệ sản xuất là quan trọng nhất. Họ gắn lối sống với phương thức sản xuất ( là hoạt động thực tiễn của con người) và nó được xem xét trên bình diện các quan hệ xã hội. Mặt khác, lối sống không phải là khái niêm phi giai cấp mà hiểu lối sống theo quan điểm giai cấp, mang tính cụ thể và tính lịch sử.
Họ không đồng nhất lối sống với phương thức sản xuất, phạm vi của lối sống rộng hơn nhiều so với phương thức sản xuất. Vì con người, ngoài hoạt động sản xuất còn có các hoạt động xã hội, chính trị, tinh thần… Nhưng vấn đề cơ bản là mỗi phương thức sản xuất nhất định biểu hiện sự sống của họ, biểu hiện một lối sống nhất định. Tuy lối sống là phạm trù mang tính nhân loại song ở mỗi quốc gia, mỗi dân tộc, có những điều kiện kinh tế - xã hội khác nhau mà lối sống 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dân tộc có những đặc trưng riêng. Có thể nói : Hình thái kinh tế xã hội gắn với hoạt động mọi mặt của con người nhưng nó là một hiện thực khách quan, độc lập với ý thức và tình cảm của con người.
Trong khi đó, lối sống phản ánh hoạt động của chủ thể và bao gồm nhận thức, tình cảm, động cơ, hành động xã hội (hoặc ứng xử xã hội), khuôn mẫu ứng xử, thể chế xã hội và toàn bộ mối liên hệ biện chứng giữa chúng cũng như hệ thống vận hành mối liên hệ đó theo một bảng giá trị xã hội nhất định. Nói cách khác, lối sống là sự khúc xạ hình thái kinh tế - xã hội trong nhận thức, tình cảm, thái độ và động cơ hoạt động xã hội, tổ chức đời sống và sinh hoạt cá nhân của con người. Nhiều mặt trong lối sống có tính chất độc lập tương đối so với sự phát triển của cơ sở hạ tầng xã hội. Do đó, có những phương thức sản xuất đã qua đi trong lịch sử, nhưng nhiều yếu tố của lối sống cũ vẫn được bảo lưu và phát huy trong phương thức sản xuất mới.
Có thể tiếp cận phạm vi của lối sống thông qua các nội dung sau : - Lối sống là tổng hoà những dạng hoạt động sống ổn định của con người được vận hành theo một bảng giá trị xã hội nào đó trong sự thống nhất với các điều kiện của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định. Là sự tổng hoà những tính chất cơ bản nhất của các mối quan hệ giữa vật chất và tinh thần, cá nhân và xã hội, dân tộc và quốc tế cho nên các đặc điểm của lối sống được thể hiện qua tất cả các hình thức hoạt động sống của con người trong phạm vi một hình thái kinh tế - xã hội. Tuy nhiên đặc trưng bản chất của lối sống gắn trực tiếp với hệ thống giá trị tinh thần - văn hoá của con người. - Lối sống chịu sự quy định của phương thức sản xuất và toàn bộ các điều kiện sống của con người.