Tổng quan nghiên cứu

Đổi mới phương pháp dạy học Ngữ văn là một yêu cầu cấp thiết được thể chế hóa trong Luật Giáo dục năm 2005 và các định hướng chiến lược giáo dục quốc gia. Trong thực tế giảng dạy tác phẩm văn chương tại trường phổ thông, khoảng 70% đến 80% thời lượng giờ học vẫn mang tính truyền thụ một chiều, nơi học sinh tiếp nhận kiến thức thụ động. Hệ thống câu hỏi của giáo viên thường rơi vào tình trạng ngẫu hứng, vụn vặt và nặng tính tái hiện, làm mờ nhạt đi chiều sâu tư tưởng cùng giá trị nghệ thuật của kiệt tác văn xuôi.

Nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề xây dựng hệ thống câu hỏi có tính khoa học, sư phạm và thẩm mỹ nhằm phát huy năng lực cảm thụ độc lập của người học đối với truyện ngắn "Chí Phèo" của nhà văn Nam Cao trong chương trình Ngữ văn 11 ban Cơ bản. Mục tiêu cụ thể là hệ thống hóa cơ sở lý luận về kỹ thuật đặt câu hỏi, khảo sát thực trạng giảng dạy tại các trường trung học phổ thông, thiết kế bộ câu hỏi theo hướng tiếp cận đồng bộ và tiến hành thực nghiệm để kiểm chứng tính khả thi của giả thuyết khoa học.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai tại 2 trường trung học phổ thông ở Hà Nội là trường Đinh Tiên Hoàng và trường Nguyễn Gia Thiều trong năm học 2011 - 2012, khảo sát trên 6 giáo án thực tế và kiểm chứng qua 3 lớp học. Ý nghĩa của luận văn thể hiện ở việc lượng hóa hiệu quả tiếp nhận văn học, hỗ trợ tăng từ 15% đến 25% tỷ lệ học sinh đạt năng lực phân tích sáng tạo, đồng thời cung cấp mô hình thiết kế bài học tối ưu cho giáo viên Ngữ văn trung học phổ thông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu tích hợp hệ thống 3 khung lý thuyết nền tảng trong khoa học giáo dục và tiếp nhận văn học:

Thang đo nhận thức 6 cấp độ của Benjamin Bloom (1956) được sử dụng để phân loại và nâng chuẩn câu hỏi từ mức độ biết, hiểu sang các mức độ tư duy bậc cao gồm vận dụng, phân tích, tổng hợp và đánh giá. Lý thuyết câu hỏi cảm thụ của tác giả Nguyễn Viết Chữ cung cấp hệ thống 3 nhóm câu hỏi chuyên biệt cho bộ môn Văn: nhóm cảm xúc trực giác, nhóm hình dung tưởng tượng và nhóm hiểu biết nội dung - hình thức nghệ thuật.

Đặc biệt, quan điểm tiếp cận đồng bộ của tác giả Phan Trọng Luận và tác giả Nguyễn Ái Học được chọn làm kim chỉ nam phương pháp luận. Mô hình này vận hành dựa trên sự phối hợp hài hòa giữa 3 trục: tiếp cận lịch sử phái sinh (khám phá mối liên hệ giữa hiện thực làng Đại Hoàng trước năm 1945 và tác phẩm), tiếp cận cấu trúc bản thể (phân tích cốt truyện, tình huống, ngôn ngữ, nghệ thuật trần thuật) và tiếp cận lịch sử chức năng (sự cộng hưởng tâm lý, cảm xúc và thông điệp nhân sinh đối với bạn đọc đương đại). Các khái niệm then chốt như câu hỏi có vấn đề, tình huống có vấn đề, tính chỉnh thể nghệ thuật và chủ thể tiếp nhận tạo nên bộ khung lý luận vững chắc cho toàn bộ đề tài.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp nguồn dữ liệu sơ cấp và thứ cấp từ tài liệu chương trình Ngữ văn 11, sách giáo khoa, sách giáo viên cùng hệ thống giáo án và bài làm thực tế của học sinh.

Cỡ mẫu khảo sát bao gồm 6 giáo án chuyên sâu của các giáo viên đứng lớp cùng 135 học sinh thuộc 3 lớp học tại 2 trường trung học phổ thông trên địa bàn Hà Nội. Phương pháp chọn mẫu cụm ngẫu nhiên phân tầng được áp dụng để đảm bảo tính đại diện về trình độ nhận thức giữa các nhóm lớp.

Phương pháp phân tích dữ liệu bao gồm: thống kê toán học phân loại câu hỏi theo mức độ nhận thức, phân tích định tính nội dung giáo án và so sánh đối chiếu kết quả bài kiểm tra sau giờ dạy thực nghiệm. Phương pháp phân tích định lượng kết hợp định tính được lựa chọn vì cho phép lượng hóa chính xác sự chuyển dịch trong kết quả học tập của học sinh, đồng thời đánh giá sâu sắc chất lượng tư duy ngôn ngữ và xúc cảm thẩm mỹ qua từng bài viết thu hoạch. Toàn bộ quy trình thu thập dữ liệu và xử lý thực nghiệm được tiến hành liên tục trong giai đoạn từ tháng 9 năm 2011 đến tháng 5 năm 2012.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng cho thấy trong 6 giáo án truyền thống tại 2 trường trung học phổ thông, tổng số câu hỏi được đặt ra trong một tiết dạy dao động từ 14 đến 18 câu. Tuy nhiên, có tới hơn 65% số câu hỏi thuộc dạng tái hiện sự kiện đơn thuần (như việc Chí Phèo chửi những ai, giết Bá Kiến bằng hung khí gì), chỉ khoảng 12% câu hỏi chạm đến tầng phân tích nghệ thuật và dưới 8% câu hỏi mang tính tổng hợp, đánh giá triết lý nhân sinh.

Khi áp dụng mô hình câu hỏi tiếp cận đồng bộ, tỷ lệ câu hỏi gợi mở, khơi dậy cảm xúc thẩm mỹ và kích thích tư duy phản biện đã tăng lên chiếm trên 60% cấu trúc bài học. Việc kết nối hoàn cảnh sáng tác với không gian làng Vũ Đại giúp học sinh nhận thức sâu sắc quy luật bần cùng hóa và lưu manh hóa của người nông dân Việt Nam trước Cách mạng Tháng Tám.

Kết quả kiểm tra đánh giá bài viết của 135 học sinh tại 3 lớp thực nghiệm và đối chứng cho thấy sự phân hóa chất lượng rõ rệt:

  • Tỷ lệ bài viết đạt loại Giỏi ở lớp thực nghiệm đạt 24,4%, cao hơn 11,2% so với lớp đối chứng (chỉ đạt 13,2%).
  • Tỷ lệ bài viết đạt loại Khá ở lớp thực nghiệm đạt 51,1%, trong khi lớp đối chứng dừng lại ở mức 42,1%.
  • Tỷ lệ bài viết dưới Trung bình ở lớp thực nghiệm giảm mạnh xuống còn 4,5%, thấp hơn nhiều so với mức 18,5% của lớp đối chứng.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch vượt trội về điểm số và năng lực cảm thụ văn học giữa hai nhóm bắt nguồn từ việc hệ thống câu hỏi mới đã chuyển hóa mâu thuẫn khách quan của văn bản thành mâu thuẫn nhận thức chủ quan trong tâm trí học sinh. Thay vì đóng vai trò người ghi nhớ thụ động, học sinh được đặt vào các tình huống có vấn đề để tự mình giải mã bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người của nhân vật Chí Phèo, bản chất lọc lõi của Bá Kiến cùng vẻ đẹp khuất lấp của Thị Nở.

Dữ liệu khảo sát và thực nghiệm được minh họa rõ nét thông qua bảng thống kê tần suất phân bố câu hỏi và biểu đồ cột so sánh kết quả học tập. Phổ điểm của lớp thực nghiệm dịch chuyển đồng đều về phía điểm 7 đến điểm 9, độ lệch chuẩn thu hẹp, chứng minh tính đồng đều trong việc tiếp thu kiến thức của toàn bộ học sinh trong lớp.

So với các công trình nghiên cứu phương pháp dạy học truyền thống, luận văn đã khắc phục triệt để tình trạng câu hỏi cắt vụn tác phẩm. Kết quả này củng cố quan điểm lý thuyết tiếp nhận văn học hiện đại: khi câu hỏi chạm đến cấu trúc bản thể và khơi gợi trải nghiệm chức năng, giờ học văn sẽ trở thành một cuộc đối thoại dân chủ đầy sáng tạo giữa tác giả, giáo viên và học sinh.

Đề xuất và khuyến nghị

Để nâng cao chất lượng giảng dạy tác phẩm văn chương nói chung và truyện ngắn "Chí Phèo" nói riêng, tác giả đưa ra 4 nhóm giải pháp cụ thể:

Thứ nhất, tái cấu trúc ma trận câu hỏi bài soạn theo thang nhận thức 6 cấp độ. Giáo viên Ngữ văn cần chủ động thiết kế giáo án với tỷ lệ tối thiểu 50% câu hỏi ở mức phân tích, tổng hợp và đánh giá, cắt giảm các câu hỏi vụn vặt dưới 20%. Thời gian áp dụng cần được thực hiện ngay từ giai đoạn chuẩn bị bài học trong từng học kỳ của năm học.

Thứ hai, tổ chức các khóa tập huấn bồi dưỡng kỹ thuật đặt câu hỏi cho đội ngũ giáo viên. Sở Giáo dục và Đào tạo cùng tổ bộ môn các trường trung học phổ thông triển khai định kỳ 2 đợt sinh hoạt chuyên đề mỗi năm, tập trung vào kỹ năng xây dựng tình huống có vấn đề và phương pháp tiếp cận đồng bộ tác phẩm tự sự. Mục tiêu hướng đến là 100% giáo viên đứng lớp thành thạo kỹ năng điều phối đối thoại sư phạm.

Thứ ba, cải tiến hệ thống câu hỏi hướng dẫn học bài trong sách giáo khoa và tài liệu bổ trợ. Nhóm chuyên gia biên soạn chương trình cần rà soát, tích hợp thêm khoảng 30% câu hỏi mở có tính liên hệ thực tiễn đời sống, giúp học sinh rèn luyện năng lực tự đọc hiểu văn bản ngoài nhà trường theo lộ trình đổi mới chương trình 3 đến 5 năm tới.

Thứ tư, đổi mới phương thức kiểm tra đánh giá định kỳ theo định hướng phát triển phẩm chất, năng lực. Ban giám hiệu và tổ chuyên môn các trường phổ thông nâng tỷ lệ câu hỏi đánh giá tư duy sáng tạo, phản biện trong các đề kiểm tra lên mức 40% tổng trọng số điểm, giảm áp lực ghi nhớ máy móc cho học sinh.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị thực tiễn và học thuật cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

Giáo viên Ngữ văn tại các trường trung học phổ thông: Khai thác trực tiếp mô hình bài soạn thực nghiệm tác phẩm "Chí Phèo", vận dụng bộ tiêu chí đặt câu hỏi chuẩn mực để thiết kế các giờ dạy học phát huy tính tích cực, nâng cao chất lượng các tiết giảng văn trên lớp.

Sinh viên và học viên cao học ngành Sư phạm Ngữ văn: Sử dụng tài liệu như một cẩm nang phương pháp luận hoàn chỉnh về nghệ thuật đặt câu hỏi, tiếp cận sâu sắc các lý thuyết dạy học hiện đại và học hỏi quy trình nghiên cứu thực nghiệm sư phạm trong nhà trường.

Cán bộ quản lý chuyên môn và chuyên viên giáo dục: Vận dụng hệ thống tiêu chí và kết quả khảo sát thực tiễn để xây dựng khung đánh giá tiết dạy, chỉ đạo đổi mới phương pháp giảng dạy bộ môn Ngữ văn tại các trường trung học phổ thông trực thuộc.

Học sinh trung học phổ thông và thí sinh ôn thi học sinh giỏi: Tham khảo các góc nhìn phân tích đa chiều về kiệt tác "Chí Phèo", rèn luyện phương pháp tư duy phản biện, cách giải quyết các tình huống có vấn đề để làm chủ bài thi môn Ngữ văn đạt kết quả cao.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao việc đổi mới câu hỏi trong dạy học tác phẩm "Chí Phèo" lại cấp thiết? Thực tế giảng dạy cho thấy hơn 60% câu hỏi trên lớp là câu hỏi tái hiện máy móc, làm giảm tính thẩm mỹ của tác phẩm. Đổi mới câu hỏi giúp chuyển hóa bài giảng thành không gian đối thoại, giúp học sinh khám phá trọn vẹn giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo sâu sắc của Nam Cao.

Hệ thống câu hỏi theo hướng tiếp cận đồng bộ gồm những trục nào? Mô hình tiếp cận đồng bộ tích hợp 3 trục chính: tiếp cận lịch sử phái sinh để hiểu bối cảnh làng xã trước năm 1945, tiếp cận cấu trúc bản thể để khám phá nghệ thuật trần thuật và tình huống truyện, và tiếp cận lịch sử chức năng để kết nối thông điệp nhân sinh với bạn đọc hôm nay.

Làm thế nào để loại bỏ tình trạng câu hỏi vụn vặt trong giờ học văn? Giáo viên cần bám sát tính chỉnh thể nghệ thuật của văn bản, tránh những câu hỏi kiểm tra chi tiết đơn lẻ như nhân vật nói gì hoặc làm gì. Thay vào đó, giáo viên cần sử dụng câu hỏi có vấn đề kết hợp các từ khóa định hướng phân tích nguyên nhân, đối chiếu mâu thuẫn và đánh giá bản chất.

Hiệu quả của hệ thống câu hỏi mới được chứng minh cụ thể ra sao? Qua thực nghiệm tại 3 lớp học với 135 học sinh, nhóm áp dụng hệ thống câu hỏi mới ghi nhận tỷ lệ học sinh đạt điểm Giỏi tăng thêm 11,2%, đồng thời tỷ lệ điểm dưới Trung bình giảm từ 18,5% xuống còn 4,5% so với nhóm dạy theo phương pháp truyền thống.

Mô hình câu hỏi này có thể áp dụng cho các tác phẩm văn xuôi khác không? Quy trình xây dựng câu hỏi dựa trên thang đo nhận thức Bloom và 3 trục tiếp nhận đồng bộ hoàn toàn có thể nhân rộng để giảng dạy hiệu quả tất cả các tác phẩm truyện ngắn và tiểu thuyết hiện thực trong chương trình phổ thông.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về vai trò, bản chất và các yêu cầu sư phạm của hệ thống câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chương.
  • Khảo sát thực tế tại 2 trường trung học phổ thông đã chỉ rõ thực trạng câu hỏi ngẫu hứng, vụn vặt và thiếu tính hệ thống trong các bài soạn truyền thống.
  • Đề tài xác lập thành công mô hình hệ thống câu hỏi dạy học tác phẩm "Chí Phèo" dựa trên nguyên tắc tiếp cận đồng bộ và thi pháp thể loại truyện ngắn.
  • Kết quả thực nghiệm sư phạm trên 135 học sinh đã khẳng định tính khả thi, giúp tỷ lệ bài thi loại Giỏi tăng 11,2% và cải thiện rõ rệt năng lực cảm thụ văn học độc lập.
  • Nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp đột phá về ma trận bài soạn, đào tạo giáo viên, cấu trúc sách giáo khoa và đổi mới hình thức kiểm tra đánh giá.

Trong lộ trình từ 12 đến 24 tháng tới, mô hình câu hỏi tiếp cận đồng bộ cần được mở rộng thử nghiệm trên diện rộng đối với toàn bộ hệ thống tác phẩm văn học hiện thực trong chương trình giáo dục phổ thông. Các thầy cô giáo, nhà nghiên cứu và học viên sư phạm hãy chủ động nghiên cứu, áp dụng thử nghiệm mô hình bài giảng này để cùng nâng tầm chất lượng dạy và học môn Ngữ văn.