CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ CÂU HỎI TRONG DẠY HỌC VĂN 1. Cơ sở lí luận về câu hỏi 1. Khái niệm câu hỏi “ Nói ra điều mình muốn người ta cho mình biết với yêu cầu được trả lời” ( Từ điển tiếng Việt – Hoàng Phê (chủ biên) ) Câu hỏi có tầm quan trọng đặc biệt trong nhận thức thế giới của loài người và trong dạy học. Aristotle – tư tưởng quan trọng bậc thầy của ông còn nguyên giá trị đó là: “câu hỏi là một mệnh đề trong đó chứa đựng cả cái đã biết và cái chưa biết” Câu hỏi = cái đã biết + cái chưa biết.
Không chỉ trong học tập mà ngay trong cuộc sống hàng ngày, câu hỏi chỉ xuất hiện khi anh có kiến thức về vấn đề đó. Song nếu anh đã biết tất cả về nó, anh sẽ không bao giờ đặt câu hỏi cái gì, như thế nào, tại sao?. “Ở đời này không có những con đường cùng chỉ có những ranh giới”( Nguyễn Khải - Mùa lạc ). Phát ngôn ấy của Nguyễn Khải không chỉ đúng với cuộc sống mà nó còn đúng với tư duy của con người.
Không có điểm cuối cùng của tri thức chỉ có ranh giới giữa cái đã biết và cái chưa biết. Hay trong khoa học nhận thức thì đó là khoảng sáng và điểm mù trong nhận thức của con người.Và khi đó câu hỏi xuất hiện để giúp con người đi từ điểm mù ra khoảng sáng. Thực tế đã chứng minh có biết bao câu hỏi đã được đặt ra để từ đó đưa nhân loại đi đến một vùng trời chói lọi của tri thức như câu hỏi: “ vì sao quả táo lại rơi xuống đất?” để rồi nhà bác học phát minh ra định luật vạn vật hấp dẫn. Câu hỏi Khoảng sáng Điểm mù Khoảng sáng Khi chủ thể nhận thức đã định rõ được cái mình đã biết và cái mình chưa biết thì lúc bấy giờ mới đạt được câu hỏi, và đến lúc đó thì câu hỏi thực sự mới trở thành sản phẩm của quá trình nhận thức.
17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Như vậy, câu hỏi là sản phẩm của hoạt động nhận thức. Nếu tự mình biết đặt và trả lời câu hỏi đó là trình độ cao nhất ( thường đó là các nhà khoa học).Trong dạy học, người ta sử dụng cả hai trình độ ấy, dạy HS biết hỏi và dạy HS biết trả lời. Trong dạy học, câu hỏi là một dạng cấu trúc ngôn ngữ để diễn đạt một yêu cầu, một đòi hỏi, một mệnh lệnh mà người học cần phải giải quyết. Câu hỏi để tích cực hóa hoạt động của HS trong quá trình dạy học là câu hỏi phải nhằm vào mục đích phát triên tư duy, phát huy khả năng tích cực, chủ động trong học tập của HS.
Vì vậy, yêu cầu của câu hỏi không phải là liệt kê nội dung trình bày trong SGK mà phải là những câu hỏi có yêu cầu phân tích, giải thích, chứng minh, so sánh, khái quát hóa…làm cho giờ học sinh động. Bản chất của câu hỏi Theo Anghen “con người luôn phải tự đấu tranh, tự hoài nghi vào những điều mình đã biết, điều chưa biết để khám phá thế giới, đối thoại với mị người, với bản thân là góp phần giải quyết mâu thuẫn để cùng tồn tại và phát triển”. Quan điểm triết học cho rằng: Mọi sự vật hiện tượng khách quan đều được phản ánh vào ý thức con người. Quá trình phản ánh đó thực chất là các hoạt động nhận thức, mà chủ yếu là giải quyết các mối quan hệ giữa mâu thuẫn khách quan với mâu thuẫn chủ quan.
Vì mâu thuẫn là động lực chủ yếu của quá trình phát triển của mọi sự vật, nên mâu thuẫn cũng là động lực chủ yếu của nhận thức, học tập. Như vậy, có hai loại mâu thuẫn ứng dụng vào dạy học, có giá trị về mặt nhận thức, đó là mâu thuẫn khách quan và mâu thuẫn chủ quan: Mâu thuẫn khách quan là bản chất vốn có của sự vật và hiện tượng, con người nhận biết nó thì đó là một lĩnh vực tri thức về các sự vật, hiện tượng đó. Mâu thuẫn chủ quan là chỉ có ở một chủ thể nhất định. Nó xuất hiện trong tình huống mà trước một mâu thuẫn khách quan chủ thể nhận thức chưa đủ khả năng giải thích để làm sngs tỏ.
Vậy nên, mâu thuẫn chủ quan là khái niệm thuộc phạm trù tâm lí nhận thức. Rubinxten: “Tư duy con người chỉ bắt đầu từ một vấn đề hay một câu hỏi, từ một sự ngạc nhiên hay sự thắc mắc, từ một mâu thuẫn” Trong dạy học, câu hỏi phát huy tính tích cực sáng tạo trong học tập của HS nhưng không phải bất kì một câu hỏi nào cũng kích thích tư duy của HS, chỉ những 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com câu hỏi có vấn đề mới có thể xuất hiện trạng thái và hoạt động đó. Tình huống có vấn đề được xuất hiện ở chủ thể nhận thức một cách có quy luật là sự mỏ đầu hoạt động tư duy tích cực. Lecnhe quan niệm: “Tình huống có vấn đề là một khó khăn được chủ thể ý thức rõ ràng hay mơ hồ,mà muốn khắc phục thì phải tìm tòi những tri thức mới, những phương thức hành động mới”.
Và những khó khăn trong nhận thức đó chính là vấn đề học tập là những tình huống về lí thuyết hay thực tiễn có chứa đựng mâu thuẫn biện chứng giữa cái đã biết với cái chưa biết và mâu thuẫn này đòi hỏi phải được giải quyết. Giải quyết xong là người học có tri thức mới. Như vậy, câu hỏi ,bài tập là một công cụ loogic, một công cụ về lí luận dạy học để chúng ta mô hình hóa các mâu thuẫn khách quan và mâu thuẫn chủ quan, giúp người học nhận thức các đối tượng nghiên cứu. Như vậy, có thể nói, câu hỏi, bài tập vừa là điểm xuất phát, vừa là phương tiện, vừa là cầu nối để nhận thức sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan.
Vì thế, nhiều tác giả cho rằng câu hỏi, bài tập là sản phẩm trung gian giúp con người khám phá những điều bí ẩn của tự nhiên, xã hội. Vai trò của câu hỏi Trong dạy học, câu hỏi có vai trò: - Dùng câu hỏi để mã hóa thông tin trong SGK thì câu hỏi và việc trả lời câu hỏi là nguồn tri thức mới cho HS. - Câu hỏi có tác dụng định hướng nhận thức tri thức mới, phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo trong học tập của HS. - Hệ thống câu hỏi có vấn đề được đặt ra trong bài học chứa đựng các mâu thuẫn sẽ đặt HS vào tình huống có vấn đề, HS đóng vai trò là chủ thể của quá trình nhận thức, chủ động giành lấy kiến thức thông qua việc trả lời các câu hỏi, từ đó khắc phục lối truyền thụ một chiều.
- Câu hỏi giúp HS lĩnh hội được kiến thức một cách có hệ thống. - Giúp cá thể hóa cách học một cách tối ưu, tạo điều kiện cho HS tự học và rèn luyện phương pháp học. - HS được dạy cách lắng nghe và học hỏi người khác, biết cách làm việc tập thể để phát huy sức mạnh tập thể kết hợp với làm việc độc lập. 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Dạy học bằng câu hỏi còn rèn luyện cho HS kĩ năng diễn đạt bằng lời nói.HS thông qua việc phát biểu tại lớp sẽ phát triển được kĩ năng diễn đạt, lập luận logic, xử lý thông tin một cách nhanh nhạy khi đó thông tin không còn là thông tin chết nữa.
Thông tin được tích lũy sẽ dần dần tạo điều kiện phát sinh các ý tưởng. - Dạy học bằng câu hỏi giúp GV đánh giá HS về mặt kiến thức, kĩ năng, thái độ. Vì câu hỏi là biện pháp phát hiện, thông tin ngược về kết quả nhận thức của HS. - Dạy học bằng câu hỏi khắc phục được tình trạng ghi nhớ máy móc, HS được tham gia với vai trò như những nhà khoa học phát hiện ra kiến thức.
Do đó giờ học không còn trở nên nặng nề, quá tải đối với học sinh. - Dạy học bằng câu hỏi tạo không khí gần gũi, rút ngắn khoảng cách tiếp nhận, HS lĩnh hội tri thức nhanh và sâu hơn. Như vậy, dạy học bằng câu hỏi vừa giúp HS lĩnh hội tri thức một cách chủ động, vừa rèn luyện cho các em thao tác tư duy độc lập, tích cực, sáng tạo, vừa rèn luyện phương pháp học tập. Câu hỏi là phương tiện tổ chức dạy học tích cực.
Do đó, GV tổ chức dạy học bằng bất kì phương pháp tích cực nào ( ví dụ nêu vấn đề, dạy học khám phá…) thì đều rất cần chuẩn bị một số câu hỏi gợi mở để giúp HS tự lực đi tới mục tiêu của hoạt động. Các loại câu hỏi: Trong dạy học, muốn xây dựng và lựa chọn câu hỏi phù hợp với nội dung dạy học, để có thể phát huy được tính tích cực học tập của HS thì GV cũng phải nắm vững các loại câu hỏi. Phân loại câu hỏi dựa vào yêu cầu năng lực nhận thức Câu hỏi có hai loại chính: loại câu hỏi đòi hỏi tái hiện kiến thức, sự kiện, nhớ và trình bày một cách có hệ thống, có chọn lọc; loại câu hỏi đòi hỏi sự thông hiểu, phân tích, tổng hợp, khái quát hóa, hệ thống hóa, vận dụng kiến thức. Theo hướng dạy học phát huy tính tích cực trong học tập của HS thì GV cần chú trọng loại câu hỏi thứ hai, nhưng cũng không nên xem nhẹ loại câu hỏi thứ nhất, vì không tích lũy kiến thức sự kiện đến một mức độ nhất định thì khó mà tư duy sáng tạo.
Mặt khác, 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com GV phải cố gắng tìm tòi phát triển loại câu hỏi có yêu cầu về nhận thức, hiện nay còn quá ít ỏi trong các tiết học ở các trường phổ thông. Theo yêu cầu năng lực nhận thức, Benjamin Bloom (1956) đã đề xuất một thang sáu mức câu hỏi (6 loại câu hỏi) tương ứng với 6 mức chất lượng lĩnh hội tri thức: 1. Biết : câu hỏi yêu cầu HS nhắc lại kiến thức đã biết, HS trả lời câu hỏi chỉ bằng sự tái hiện và sự lặp lại. Hiểu: Câu hỏi yêu cầu HS tổ chức, sắp xếp lại kiến thức đã học và diễn đạt điều đã biết theo ý mình chứng tỏ đã thông hiểu chứ không phải chỉ biết và nhớ.
Áp dụng: câu hỏi yêu cầu HS áp dụng kiến thức đã học vào một tình huống mới khác với tình huống trong bài học. Phân tích: câu hỏi yêu cầu HS phân tích nguyên nhân hay kết quả của một hiện tượng, tìm kiếm bằng chứng cho một luận điểm.