Chương 1. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA, XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI VÀ KHÁI QUÁT ĐỜI SỐNG VĂN HÓA Ở HUYỆN NHƯ XUÂN, TỈNH THANH HÓA 1. Cơ sở lý thuyết về xây dựng đời sống văn hóa và xây dựng nông thôn mới 1. Một số khái niệm, quan niệm và thuật ngữ 1.
Đời sống văn hóa Mục tiêu phát triển bền vững của một quốc gia luôn bao gồm: Kinh tế - văn hóa - chính trị. Vì vậy văn hóa luôn được Đảng và Nhà nước ta quan tâm sâu sắc coi đó là nhiệm vụ quan trọng cần phải thực hiện. Điều này có thể thấy tại Đại hội toàn quốc lần thứ X của Đảng đã nhấn mạnh: Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc là một bộ phận quan trọng của sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa, đòi hỏi ý chí cách mạng kiên định, trình độ trí tuệ và tính tự giác cao. Tiếp tục cụ thể hóa chiến lược phát triển văn hóa, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, tiếp thu những thành tựu và tinh hoa văn hóa của nhân loại, hoàn thiện hệ thống giá trị của con người Việt Nam trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, hội nhập quốc tế; gắn kết chặt chẽ và đồng bộ hơn phát triển KTXH với phát triển văn hóa, làm cho văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần [23,tr.284-285] Ngoài thuật ngữ “văn hóa” người ta còn hay nói tới thuật ngữ ĐSVH.
Thuật ngữ này được sử dụng nhiều trong các Văn kiện, Nghị quyết của nhà nước, trong sách báo, phương tiện truyền thông đại chúng. “Đời sống” được hiểu theo nhiều khía cạnh khác như ĐSVH, đời sống chính trị, đời sống tinh thần, đời sống vật chất… mỗi lĩnh vực đều rất quan 14 trọng trong đời sống xã hội và có tác động qua lại lẫn nhau. Từ điển Bách khoa giải thích từ “Đời sống” nghĩa là phương tiện để sống, là lối sống của cá nhân hay tập thể [32], còn Theo từ điển Tiếng Việt của tác giả Hoàng Phê giải thích từ “đời sống” nghĩa là hoạt động của con người về một lĩnh vực nào đó nói chung [43, tr. Thông qua khái niệm “Văn hóa” và khái niệm “Đời sống” được giải thích như trên, có thể hiểu ĐSVH chính là những hoạt động của con người tác động vào đời sống vật chất, đời sống tinh thần, đời sống xã hội để hướng con người vươn lên theo quy luật của cái đúng, cái đẹp, cái tốt, của chuẩn mực giá trị Chân - Thiện - Mỹ, đào thải những biểu hiện tiêu cực tha hoá con người.
ĐSVH diễn ra sự trao đổi thông qua các hoạt động văn hóa nhằm nâng cao chất lượng sống của con người. Năm 2003, cuốn “Giáo trình lý luận văn hoá và đường lối văn hoá của Đảng Cộng sản Việt Nam” cho rằng ĐSVH bao gồm 4 yếu tố: văn hoá vật thể và phi vật thể; cảnh quan văn hoá; văn hoá cá nhân; văn hoá của các "tế bào" trong mỗi cộng đồng, từ đó đưa ra khái niệm: ĐSVH là một bộ phận của đời sống xã hội, bao gồm tổng thể những yếu tố hoạt động văn hoá vật chất và tinh thần, những tác động qua lại lẫn nhau trong đời sống xã hội để tạo ra những quan hệ có văn hoá trong cộng đồng, trực tiếp hình thành nhân cách và lối sống của con người” [42, tr173]. Theo đó, ĐSVH gồm nhiều yếu tố có sự tác động tương hỗ lẫn nhau trong đời sống con người, bao gồm các cảnh quan văn hóa và các hoạt động văn hóa, có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng, hình thành lối sống của con người Có thể thấy ĐSVH là lĩnh vực quan trọng của đời sống xã hội. Công trình nghiên cứu Mấy vấn đề lý luận và thực tiễn xây dựng văn hóa của tác giả Hoàng Vinh cho rằng: 15 ĐSVH là bộ phận của đời sống xã hội, bao gồm các yếu tố văn hóa tĩnh tại (các sản phẩm văn hóa vật thể, các TCVH) cũng như các yếu tố văn hóa động thái (con người và các dạng hoạt động văn hóa của nó).
Xét về một phương diện khác, ĐSVH bao gồm các hình thức văn hóa hiện thực và cả các hình thức sinh hoạt văn hóa tâm linh [70, tr. Trong Báo cáo xây dựng ĐSVH cơ sở, Viện văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh đưa ra định nghĩa: ĐSVH nói chung là một tổng hợp những yếu tố vật thể văn hóa nằm trong những cảnh quan văn hóa, những yếu tố hoạt động văn hóa con người, những sự tác động lẫn nhau trong đời sống xã hội để tạo ra những quan hệ có văn hóa trong cộng đồng người, trực tiếp làm hình thành lối sống của con người trong xã hội [71, tr. Có thể thấy, mỗi công trình nghiên cứu đều đưa ra những quan điểm khác nhau về ĐSVH, từ những phân tích và định nghĩa trên cùng với phạm vi nghiên cứu, tác giả rút ra định nghĩa sử dụng cho luận văn như sau: “ĐSVH là hiện thực các hoạt động của con người trong môi trường sống để duy trì, đồng thời tái tạo các sản phẩm văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần theo những giá trị và chuẩn mực xã hội nhất định, nhằm tác động tích cực đến xã hội và đáp ứng nhu cầu đổi mới, nâng cao chất lượng sống của chính con người”. Đời sống văn hóa cơ sở ĐSVH cơ sở là những hoạt động của đời sống diễn ra ở nhiều môi trường khác nhau: trong gia đình, trong cuộc sống làng xóm, thôn bản, trong doanh nghiệp, trong các công sở, đơn vị sự nghiệp hành chính… Đặc điểm cơ bản trong ĐSVH ở cơ sở đó là các hoạt động văn hoá diễn ra gắn liền với sinh hoạt của cá nhân và cộng đồng trong các mối liên kết thường xuyên và trực tiếp với không gian địa lý nhất định cùng với hệ thống cơ sở vật chất kỹ thuật và các TCVH nhất định.
Mỗi cộng đồng dân cư sống cố định và hình thành 16 một tổ chức hành chính (xã, phường, trường học, bệnh viện) hay một cộng đồng nhỏ hơn (gia đình, chòm, xóm…) đều được xem là một đơn vị văn hoá cơ sở. ĐSVH cơ sở bao gồm các hoạt động và biểu hiện như: - Trình độ dân trí cho cộng đồng địa phương. - Các hoạt động giáo dục, văn hóa về nhiều mặt thông qua các TCVH. - Các hoạt động thông tin đại chúng rộng khắp và đều đặn như việc nghe đài, đọc sách báo, hoạt động của đội thông tin tuyên truyền.
- Có sự lãnh đạo, chỉ đạo từ các cấp chính quyền nhằm thực hiện tốt ĐSVH tạo nên nếp sống mới có đạo lý và có văn hóa. - Có đa dạng các hoạt động và phong trào văn hóa - nghệ thuật theo hai chiều, bao gồm việc truyền bá những giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc, của nhân loại và việc phát động, tạo điều kiện cho nhân dân tham gia vào các sáng tạo văn hóa. - Có tuyên truyền, phát động và tổ chức các hoạt động và phong trào TDTT nhằm rèn luyện sức khỏe, tuyên truyền các chủ trương, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước… Từ các phân tích trên có thể hiểu ĐSVH cơ sở như sau: “ĐSVH ở cơ sở bao gồm các điều kiện vật chất, các sản phẩm văn hóa, hoạt động văn hóa, các TCVH… ở đơn vị cơ sở được con người nhận thức và thực thi một cách tự giác, rõ ràng, có kế hoạch cụ thể nhằm xây dựng một đời sống văn hóa lành mạnh, đáp ứng những nhu cầu văn hóa đa dạng và không ngừng tăng lên của các tầng lớp nhân dân trên từng địa bàn dân cư cụ thể. Xây dựng đời sống văn hóa Theo Từ điển Tiếng Việt “xây dựng” được giải nghĩa là “làm nên một công trình kiến trúc theo một kế hoạch nhất định” thường được sử dụng trong ngành xây dựng như “xây dựng một cung văn hóa, xây dựng nhà cửa…” [48, 17 tr.
Xây dựng ĐSVH được hiểu là xây dựng các điều kiện vật chất, các sản phẩm văn hóa, hoạt động văn hóa, các TCVH đáp ứng nhu cầu văn hóa đa dạng và không ngừng tăng lên của các tầng lớp nhân dân. Hay nói cách khác xây dựng ĐSVH là công tác xây dựng, tổ chức và hoạt động văn hóa phù hợp với nhu cầu xã hội. Xây dựng ĐSVH trước hết nhằm thỏa mãn nhu cầu văn hóa cho nhân dân, đây là việc làm tất yếu mà bất cứ xã hội nào muốn tồn tại đều phải tiến hành. Ở mỗi giai đoạn phát triển, Đảng ta lại có định hướng xây dựng ĐSVH theo điều kiện khách quan của sự phát triển xã hội, ví dụ: ở giai đoạn đầu, quan điểm về xây dựng ĐSVH chỉ dừng lại tại các khu vực như phường, xã, xí nghiệp, các đơn vị trường học, công nông lâm trường, các đơn vị tổ chức chứ không đề cập tới văn hóa cá nhân cho mỗi con người, nhưng ở giai đoạn hiện nay xây dựng ĐSVH còn bao gồm cả các đơn vị nhỏ hơn như gia đình,cá nhân con người trong xã hội, nghĩa là xây dựng ĐSVH là xây dựng văn hóa từ ngay trong gia đình và trong cộng đồng dân cư, cộng đồng nghề nghiệp của quần chúng nhân dân.
Sự thay đổi quan niệm nói trên cho thấy sự linh hoạt trong đường lối lãnh đạo của Đảng và Nhà nước qua các thời kỳ mà còn chứng tỏ thái độ nghiêm túc, khoa học của Đảng trong việc định hướng phát triển ĐSVH đáp ứng nhu cầu xã hội. Đặc điểm cơ bản của ĐSVH là các hoạt động văn hóa diễn ra gắn liền với sinh hoạt vật chất và tinh thần của cá nhân và cộng đồng, trong các mối liên kết thường xuyên và trực tiếp với không gian địa lý nhất định cùng với hệ thống cơ sở vật chất kỹ thuật và các TCVH nhất định. Đảng và Nhà nước luôn mong muốn tuyên truyền giáo dục cộng đồng sống và làm việc theo lối sống lành mạnh, được tận hưởng, giao lưu với những nét văn hóa tinh hóa của nhân loại nhưng đồng thời vẫn phải giữ được nếp văn hóa mang đậm bản sắc Việt Nam. 18 Từ những phân tích trên, luận văn sử dụng khái niệm xây dựng ĐSVH như sau: Xây dựng ĐSVH là tổng hợp những hoạt động của các cơ quan làm công tác giáo dục văn hóa nhằm tuyên truyền, giáo dục, truyền bá văn hóa, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ, sáng tạo văn hóa linh thần của nhân dân và xây dựng nếp sống văn hóa lành mạnh tiến bộ.
Để xây dựng được ĐSVH cần có sự hậu thuẫn của toàn Đảng, toàn dân chung tay thực hiện.