phần mở đầu, kết luận và phụ lục, tài liệu tham khảo, luận văn được triển khai trong ba chương: Chƣơng 1: Cơ sở luận về xây dựng đời sống văn hóa và khái quát về Công an nhân dân tỉnh Quảng Nam. Chƣơng 2: Thực trạng xây dựng đời sống văn hóa cho cán bộ chiến sỹ Công an nhân dân tỉnh Quảng Nam Chƣơng 3: Nhiệm vụ và giải pháp nâng cao hiệu quả xây dựng đời sống văn hóa cho cán bộ chiến sỹ Công an nhân dân tỉnh Quảng Nam 11 Chƣơng 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA VÀ KHÁI QUÁT VỀ CÔNG AN NHÂN DÂN TỈNH QUẢNG NAM 1. Cơ sở lý luận về xây dựng đời sống văn hóa 1.
Một số khái niệm 1. Khái niệm văn hóa Cho đến nay đã có nhiều khái niệm về văn hóa được đưa ra bởi các nhà nghiên cứu đứng từ những góc độ, lĩnh vực khác nhau. Trên cơ sở kế thừa những quan điểm đi trước, trong phạm vi luận văn này chúng tôi quan niệm văn hóa là hoạt động sáng tạo của con người trong quá khứ và hiện tại, thể hiện hành vi, trình độ ứng xử đối với môi trường tự nhiên và xã hội, tạo ra những chuẩn mực, giá trị làm thỏa mãn nhu cầu vật chất và tinh thần của con người nhằm vươn tới cái chân - thiện - mỹ. Khái niệm đời sống văn hóa: Ngày nay, thuật ngữ đời sống văn hóa được sử dụng khá phổ biến trong các văn bản của Nhà nước, trong sách, báo, tạp chí và các phương tiện thông tin đại chúng.
Tuy nhiên, khái niệm “đời sống văn hóa”có nhiều cách tiếp cận khác nhau do được sử dụng trong những hoàn cảnh khác nhau, phục vụ mục đích nghiên cứu khác nhau, trong các khái niệm đó vừa có những nội dung tương đồng, lại vừa có những điểm chưa thống nhất. Từ điển Tiếng Việt nêu khái niệm “Đời sống là hoạt động của con người về một lĩnh vực nào đó nói chung” [34, tr. Theo tác giả Hoàng Vinh (1999) trong cuốn sách “Mấy vấn đề lý luận và thực tiễn xây dựng văn hóa ở nước ta” [37], đời sống văn hóa chính là tổng thể sống động các hoạt động văn hóa trong quá trình sáng tạo (sản xuất), bảo quản, phổ biến, tiêu dùng các sản phẩm văn hóa và sự giao lưu văn hóa, nhằm thỏa mãn nhu cầu văn hóa của một cộng đồng. Trong công trình này, tác giả 12 đã khẳng định đời sống văn hóa là một bộ phận của đời sống xã hội, bao gồm nhiều yếu tố, tồn tại dưới nhiều hình thức, nhưng chưa phản ánh được mối quan hệ giữa các yếu tố, các hình thức.
Trong “Giáo trình lý luận văn hóa và đường lối văn hóa của Đảng”, các nhà khoa học của Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh (2002) đã đưa ra quan niệm: “Đời sống văn hóa là một bộ phận của đời sống của xã hội, mà đời sống xã hội là một phức thể các hoạt động sống của con người, nhằm đáp ứng các nhu cầu vật chất và tinh thần của nó. Nhu cầu vật chất được đáp ứng làm cho con người tồn tại như một sinh thể, còn nhu cầu tinh thần thì giúp cho con người tồn tại như một xã hội, tức là một nhân cách văn hóa” [36, tr. Trong “Báo cáo xây dựng đời sống văn hóa cơ sở” của Viện văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh đưa ra định nghĩa: “Đời sống văn hóa nói chung là một tổng hợp những yếu tố vật thể văn hóa nằm trong những cảnh quan văn hóa, những yếu tố hoạt động văn hóa con người, những sự tác động lẫn nhau trong đời sống xã hội để tạo ra những quan hệ có văn hóa trong cộng đồng người, trực tiếp làm hình thành lối sống của con người trong xã hội” [35, tr. Cũng trong công trình này, các tác giả còn đưa ra quan niệm đời sống văn hóa được hiểu theo nghĩa hẹp: “Đời sống văn hóa chính là sự hoạt động của các quá trình sản xuất, phân phối, lưu giữ và tiêu thụ những tác phẩm văn hóa (sản phẩm văn hóa).
Quá trình này biến các giá trị văn hóa tiềm tàng thành những giá trị văn hóa hiện thực, sao cho những giá trị văn hóa đó đi vào đời sống hàng ngày của mọi người, trở thành một bộ phận không thể tách rời, một thành tố thiết yếu của cuộc sống” [35, tr. Trong cuốn sách: “Một số chuyên đề văn hóa và phát triển” của tác giả Giang Thị Huyền chủ biên, quan niệm: “Đời sống văn hóa là một bộ phận của 13 đời sống xã hội, bao gồm tổng thể những yếu tố hoạt động văn hóa vật chất và tinh thần, những tác động qua lại lẫn nhau trong đời sống xã hội để tạo ra những quan hệ có văn hóa trong cộng đồng, trực tiếp hình thành nhân cách và lối sống của con người. Đời sống văn hóa bao gồm những nội dung không tách rời các lĩnh vực của đời sống xã hội và các yếu tố cơ bản của nền văn hóa” [27, tr. Theo tác giả, đời sống văn hóa là một lĩnh vực của đời sống xã hội, là một phức thể bao gồm những hoạt động sống của con người, nhằm đáp ứng nhu cầu tinh thần của con người.
Do đó, đời sống văn hóa là sự thể hiện tập trung nhất các mặt của văn hóa. Khái niệm xây dựng đời sống văn hóa cơ sở: Có thể nói, xây dựng đời sống văn hóa, trong đó có xây dựng đời sống văn hóa cơ sở là một trong những chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước ta, có ý nghĩa chiến lược đối với sự nghiệp xây dựng văn hóa, lối sống và con người phù hợp với yêu cầu của đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Văn kiện Đại hội V của Đảng đã nêu rõ: “Một nhiệm vụ của cách mạng tư tưởng và văn hóa là đưa văn hóa thâm nhập vào cuộc sống hàng ngày của nhân dân. Đặc biệt chú trọng xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở, bảo đảm nhà máy, công trường, nông trường, lâm trường, mỗi đơn vị lực lượng vũ trang, công an nhân dân, mỗi cơ quan, trường học, bệnh viện, cửa hàng, mỗi xã, hợp tác xã, phường, ấp, đều có đời sống văn hóa” [17].
Vụ Văn hóa Quần chúng (nay là Cục Văn hóa cơ sở), Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã từng nêu khái niệm xây dựng đời sống văn hóa cơ sở là “tạo ra các điều kiện cần thiết để tổ chức cho các dân cư tại các địa bàn cơ sở ở nông thôn và thành thị có thể chủ động tham gia các hoạt động sáng tạo và hưởng thụ các sản phẩm văn hóa của Nhà nước và của chính họ sáng tạo nên, tạo môi trường văn hóa lành mạnh, đáp ứng nhu cầu văn hóa đa dạng và không ngừng được nâng cao, phù hợp với những điều kiện ở từng địa phương, cơ sở” [32, tr. Có thể 14 hiểu xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở là xây dựng mạng lưới thiết chế văn hóa, xây dựng những điều kiện để tổ chức các hoạt động vui chơi, giải trí lành mạnh cho nhân dân, tạo nên cảnh quan văn hóa vừa dân tộc, vừa hiện đại, góp phần xây dựng nếp sống văn hóa, nâng cao mức hưởng thụ văn hóa của nhân dân, thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế chung của đất nước và mỗi địa phương. Đặc biệt, đời sống văn hóa là các hoạt động của đời sống thực tiễn diễn ra ở trong những môi trường khác nhau như: trong cuộc sống gia đình, trong cộng đồng, trong làng xóm, thôn bản, trong cơ quan, công sở, doanh nghiệp, trường học… Đó là các hoạt động văn hoá diễn ra gắn liền với sinh hoạt của mỗi cá nhân, của cộng đồng dân cư, trong cùng cơ quan, đơn vị. Trong việc xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở cần được xây dựng từ cái cốt lõi nhất, đó là gia đình.
Thông qua xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở là tiền đề để xây dựng cơ sở hạ tầng, quy ước, hương ước làng xã, các thiết chế văn hoá ở cơ sở, xây dựng các nếp sống văn hóa mới để thực hiện các hoạt động văn hóa giáo dục, thông tin, tuyên truyền, cổ động, giao lưu văn hóa cho cộng đồng dân cư. Xây dựng đời sống văn hóa là phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong sáng tạo và hưởng thụ các giá trị văn hóa, nghệ thuật, tạo dựng một lối sống văn minh, lịch sự, những phong tục, tập quán tốt đẹp, vừa đậm đà bản sắc dân tộc, vừa phù hợp với trào lưu văn hóa tiến bộ của nhân loại. Nhận thức được tầm quan trọng của việc xây dựng đời sống văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đưa ra các chương trình công tác có mục tiêu cấp Nhà nước và đã được Chính phủ thông qua, ghi vào kế hoạch thực hiện từ năm 1994 trở đi. Trong phạm vi luận văn này, xây dựng đời sống văn hóa cơ sở được hiểu là hoạt động quản lý của các cấp ủy đảng, chính quyền, Mặt trận tổ quốc, các tổ chức đoàn thể và sự tham gia giám sát, chấp hành của nhân dân địa bàn cơ sở.
Thông qua việc đẩy mạnh các hoạt động văn hóa (như tuyên truyền cổ 15 động, thể dục, thể thao, giáo dục truyền thống.), xây dựng các thiết chế văn hóa, thực hiện nếp sống, môi trường văn hóa. Từ đó hình thành nếp sống văn minh tiến bộ và môi trường văn hóa lành mạnh để con người được sinh sống, học tập, lao động trong điều kiện tốt nhất. Góp phần vào sự nghiệp xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Những thành tố cơ bản của đời sống văn hóa Đời sống văn hóa là một bộ phận quan trọng của đời sống xã hội.
Vì vậy, phát triển đời sống văn hóa không những đáp ứng nhu cầu tinh thần của xã hội mà còn là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội. Việc xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở là bước đi ban đầu nhằm phát triển sâu rộng và nâng cao chất lượng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, thực hiện phát triển văn hóa gắn kết chặt chẽ và đồng bộ hơn với phát triển kinh tế - xã hội, làm cho văn hóa thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội.