CHƯƠNG I: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ XÁC ĐỊNH ĐẤT ĐANG TRANH CHẤP 1. Khái quát chung về xác định đất đang tranh chấp 1. Khái niệm về xác định đất đang tranh chấp - Trong thời kỳ hiện nay tranh chấp đất đai là vấn đề phức tạp. Các tranh chấp đất đai diễn ra ở hầu hết các địa phương.
Tính bình quân trong cả nước, tranh chấp đất đai chiếm từ 55 - 60%, thậm chí nhiều tỉnh ở Tây Nguyên và Tây Nam Bộ chiếm từ 70 - 80% các tranh chấp dân sự phát sinh. Bạn có thể tham khảo các số liệu thống kê sau: 1 Mức độ và xu hướng của các tranh chấp đất đai ở tỉnh ĐăkLăk ( Bảng 1) Xu Loại tranh chấp Mức độ hướng 1. Tranh chấp giữa đồng bào tại chỗ với Nay: Trước: Phổ biến, căng thẳng nông trường, lâm trường Giảm 2. Tranh chấp giữa đồng bào tại chỗ với Nay: Trước: Phổ biến, căng thẳng đơn vị quân đội Giảm 3.Tranh chấp giữa đồng bào tại chỗ với Nay: Trước: Phổ biến, căng thẳng đồng bào di cư Giảm 4.
Tranh chấp liên quan đến giải phóng Không Phổ biến, căng thẳng mặt bằng, bồi thường giảm 5. Tranh chấp liên quan đến các giao dịch đất đai (chuyển nhượng, cho Phổ biến Tăng thuê…) Có thể 6.Tranh chấp liên quan đến thừa kế Còn ít gia QSDĐ tăng 7. Tranh chấp liên quan đến ranh giới Càng ngày càng nhiều Tăng các thửa đất 1 https://dhlaw.vn/thuc-trang-tranh-chap-dat-dai-hien-nay/ 11 382 Mức độ và xu hướng của các tranh chấp đất đai ở tỉnh Sóc Trăng ( Bảng 2) Xu Loại tranh chấp Mức độ hướng 1. Tranh chấp liên quan đến đòi lại đất Trước đây: Phổ biến, căng thẳng Giảm cũ 2.
Tranh chấp liên quan đến thừa kế Phổ biến Tăng quyền sử dụng đất 3.Tranh chấp liên quan đến các giao dịch đất đai (chuyển nhượng, cầm cố Càng ngày càng phổ biến Tăng đất đai…) 4.Tranh chấp liên quan đến ranh giới Phổ biến Tăng các thửa đất 5. Tranh chấp liên quan đến giải phóng Không mặt bằng, bồi thường khi Nhà nước thu Phổ biến, căng thẳng giảm hồi đất 6. Tranh chấp giữa chùa với các hộ gia Mới, còn ít đình sống trên đất của chùa 7.Tranh chấp giữa chùa với trường Mới, còn ít học/chính quyền - Trong nhưng năm vừa qua tranh chấp đất diễn ra hầu hết ở các địa phương trong cả nước. Tuy nhiên, mức độ tính chất và phạm vi khác nhau nhưng nhìn chung tranh chấp đất đai đã gây ra hiệu quả nặng nề, ảnh hưởng đến trật tự an toàn xã hội.
Vì vậy nên Nhà nước đã có các đường lối, chính sách vào luật để ngăn ngừa hạn chế những tranh chấp. - Như theo luật Đất đai “Tranh chấp đất đai là tranh chấp quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất đai giữa hai hay nhiều bên trong quan hệ đất đai”2. Tranh chấp đất đai được nêu trong Luật đất đai là một khái niệm bao hàm cả tranh chấp về quyền sử dụng đất, tranh chấp về tài sản gắn liền với đất, tranh chấp về địa giới hành chính. Đất đang có tranh chấp được hiểu là loại đất mà giữa người sử dụng 2 Theo khoản 24, Điều 3 Luật Đất đai 2013 12 383 hợp pháp đất đó với cá nhân khác, với Nhà nước (về vấn đề bồi thường đất) hoặc giữa những người sử dụng chung mảnh đất đó với nhau đang có tranh chấp về quyền sử dụng đất, về tài sản gắn liền với đất, về ranh giới, về mục đích sử dụng đất hoặc về quyền, nghĩa vụ phát sinh trong quá trình sử dụng đất.
Đất đang có tranh chấp cũng có thể hiểu là đất tranh chấp giữa hai cá nhân chưa xác định được ai là người sử dụng đất hợp pháp. Đã có quan niệm cho rằng,tranh chấp đất đai “là tranh chấp phát sinh giữa các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật đất đai về quyền và nghĩa vụ trong quá trình quản lý và sử dụng đất” hoặc “tranh chấp đất đai là sự bất đồng, mâu thuẫn hay xung đột về lợi ích, về quyền và nghĩa vụ giữa các chủ thể khi tham gia vào quan hệ pháp luật đất đai”3.s Lưu Quốc Thái – Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh bàn về khái niệm “Tranh chấp đất đai là một hiện tượng bình thường trong mọi đời sống xã hội, không phụ thuộc vào chế độ sở hữu đất đai. Đối với Việt Nam, trong suốt thời gian từ khi chế độ sở hữu toàn dân đối với đất đai được thiết lập từ năm 1980 cho đến nay, tranh chấp đất đai luôn là vấn đề thời sự, có những diễn biến rất phức tạp, ảnh hưởng xấu đến việc quản lý, sử dụng đất nói riêng và gây những bất ổn nhất định đối với đời sống kinh tế – xã hội nói chung”4.TS Tô Văn Hòa – Trưởng Khoa Pháp luật Hành chính – Nhà nước, Đại học Luật Hà Nội, cũng là chủ nhiệm đề tài cho biết: “Tranh chấp đất đai và giải quyết tranh chấp đất đai là vấn đề nóng của các tỉnh Tây Nguyên trong suốt 2 thập kỷ qua.
Các loại hình tranh chấp đất đai ở 5 tỉnh Tây Nguyên diễn ra phức tạp, bao gồm: Tranh chấp giữa người dân với người dân, giữa người dân với cộng đồng; Tranh chấp đất đai giữa người dân với các công ty nông nghiệp… Nguyên nhân gây ra tranh chấp, ngoài những nguyên nhân chung còn có sự đặc thù như văn hóa, phong tục tập quán, sự bất cập trong cơ chế chính sách, cơ chế quản lý pháp luật hiện hành”5. - Giải quyết tranh chấp đất đai là hoạt động của cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm giải quyết các bất đồng, mâu thuẫn giữa các tổ chức, hộ gia đình và cá 3 https://thegioiluat.vn/bai-viet-hoc-thuat/Khoa-Luan-De-tai-Giai-quyet-tranh-chap-dat-dai-theo-thu-tuc- hanh-chinh-11309/ 4 Bàn về khái niệm “ tranh chấp đất đai” trong luật đất đai của th. 5 đề tài nghiên cứu cấp quốc gia “Nghiên cứu giải quyết tình trạng tranh chấp đất đai” https://www.com/nghien-cuu-giai-quyet-triet-de-thuc-trang-tranh-chap-dat-dai-bao-dam- phat-trien-ben-vung-vung-tay-nguyen-a331149. 13 384 nhân để tìm ra giải pháp đúng đắn trên cơ sở pháp luật nhằm xác định rõ quyền và nghĩa vụ của các chủ thể trong quan hệ đất đai6.
- Tranh chấp đất đai bao gồm tất cả các tranh chấp phát sinh từ quyền và nghĩavụ của người sử dụng đất. Trong đó, có cả các tranh chấp tài sản gắn liền với đất, tranh chấp hợp đồng giao dịch quyền sử dụng đất. Tranh chấp đất đai nảy sinh khi có những bất đồng, mâu thuẫn về quyềnvà nghĩa vụ giữa các chủ thể. Tóm lại, khái niệm tranh chấp có nhiều ý nghĩa thực tiễn; về nội dung nhằm giúp xác định chính xác đối tượng tranh chấp trong tranh chấp đất đai, giúp việc nghiên cứu và áp dụng pháp luật một cách chính xác và thống nhất hơn.
Nó sẽ giúp tránh được trường hợp quy định của luật này chồng lấn lên luật kia, giúp hoàn thiện pháp luật đất đai nói riêng và hệ thống pháp luật nói chung. Tranh chấp đất đai là tranh chấp về quyền và nghĩa vụ của người sử dụng đất giữa hai hoặc nhiều bên trong quan hệ đất đai. Tính phức tạp, gay gắt của tranh chấp đất đai không chỉ dừng lại ở khía cạnh tranh chấp dân sự mà còn có thể dẫn đến các vụ án hình sự, thậm chí còn mang tính chính trị, gây ảnh hưởng đến trật tự xã hội. Vì vậy, giải quyết tranh chấp đất đai là một nội dung rất quan trọng và không thể thiếu của pháp luật đất đai.
- Như vậy tranh chấp đất đai hiểu theo nghĩa rộng, là biểu hiện sự mâu thuẫn, bất đồng trong việc xác định quyền quản lý, quyền chiếm hữu, quyền sử dụng đối với đất đai, phát sinh trực tiếp hoặc gián tiếp trong lĩnh vực quản lý và sử dụng đất đai. Theo nghĩa hẹp, tranh chấp đất đai là tranh chấp phát sinh giữa các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật đất đai về quyền và nghĩa vụ trong quá trình quản lý và sử dụng đất đai. Cũng vì thế mà Nhà nước ta đã cho ra đời cũng như không ngừng hoàn thiện bộ luật đất đai để đảm bảo bảo vệ quyền lợi cũng như các trách nhiệm, nghĩa vụ mà người dân cần tuân theo. Vì nó ảnh hưởng đến quyền là lợi ích của nhân dân.
Đặc điểm của hoạt động giải quyết tranh chấp đất - Giải quyết tranh chấp đất đai là hoạt động của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Để giải quyết một tranh chấp, các chủ thể có thể sử dụng nhiều biện pháp như tự thương lượng, thỏa thuận với nhau. Pháp luật đất đai không quan tâm cách thức họ thỏa thuận thế nào, thương lượng ra sao mà chỉ đưa ra các quy định điều 6 Trang thông tin điện tử Quảng Ninh- Quãng Bình, https://quangninh.vn/3cms/khai-niem- dac-diem-muc-dich-giai-quyet-tranh-chap-dat-dai. 14 385 chỉnh hoạt động giải quyết tranh chấp khi có sự tham gia của cơ quan nhà nước vào việc giải quyết đó mà thôi.
Điều này nhằm thể hiện sự tôn trọng của Nhà nước với tự do ý chí, tự do định đoạt của các chủ thể và Nhà nước sẽ cung cấp một công cụ giải quyết tranh chấp cho họ nếu như họ không có được sự thống nhất. Một khi đã có sự tham gia của cơ quan nhà nước thì các quy phạm pháp luật về giải quyết tranh chấp là cần thiết, bởi lẽ có những quy phạm pháp luật này thì người dân cũng như chính cơ quan nhà nước mới biết chủ thể nào có thẩm quyền giải quyết tranh chấp và giải quyết theo trình tự, thủ tục gì. + Đối tượng của hoạt động giải quyết tranh chấp là tranh chấp đất đai, trong đó các đương sự yêu cầu cơ quan nhà nước xác định rõ những quyền và nghĩa vụ của các bên đối với khu đất đang bị tranh chấp. + Hệ quả pháp lý của việc giải quyết tranh chấp là quyền và nghĩa vụ của các chủ thể trong quan hệ đất đai sẽ được làm rõ bằng bản án hoặc quyết định có hiệu lực pháp luật.
+ Đề cao hòa giải, huy động đoàn thể địa phương tham gia. + Liên quan đến nhiều lĩnh vực khác, như: nhà, xây dựng. + Cần phải hiểu phong tục, tập quán địa phương để có cách giải quyết thỏa đáng7. - Chủ thể của quan hệ tranh chấp đất đai là chủ thể của quá trình quản lý và sử dụng đất đai.
Như vậy, chủ thể của tranh chấp đất đai có thể là các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân tham gia với tư cách là người quản lý và người sử dụng đất. Đối tượng của tranh chấp đất đai là quyền quản lý, quyền sử dụng và những lợi ích phát sinh từ quá trình sử dụng đất đai. Tranh chấp đất đai không chỉ ảnh hưởng đến lợi ích trực tiếp của các bên tham gia tranh chấp mà còn ảnh hưởng đến lợi ích của Nhà nước.