Chương 1. Một số vấn đề lý luận về xã hội hóa hoạt động thi hành án hình sự Chương 2. Một số mô hình xã hội hóa hoạt động thi hành án hình sự trên thế giới Chương 3. Khả năng áp dụng mô hình xã hội hóa hoạt động thi hành án hình sự tại Việt Nam 8 CHƢƠNG 1.
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ XÃ HỘI HÓA HOẠT ĐỘNG THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ 1. Khái niệm xã hội hóa hoạt động thi hành án hình sự XHH là một thuật ngữ được sử dụng khá phổ biến trong giai đoạn hiện nay ở Việt Nam gắn với quá trình cải cách thủ tục hành chính – tư pháp, đổi mới phương thức quản lý Nhà nước và trực tiếp là đổi mới, nâng cao chất lượng dịch vụ công. Tuy nhiên, XHH là thuật ngữ khá đa nghĩa, được xem xét dưới nhiều góc độ, thậm chí ở nhiều ngành khoa học khác nhau: Dưới góc độ ngôn ngữ học, trong Từ điển Tiếng Việt do Văn Tân chủ biên (1967) định nghĩa XHH là “đem tư liệu sản xuất của cá nhân làm của chung xã hội như XHH các phương tiện giao thông vận tải. Gần đây hơn, Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (2005) định nghĩa XHH là “làm cho trở thành của chung của xã hội” như XHH tư liệu sản xuất.
Ở góc độ quản lý Nhà nước, XHH lại được nhìn nhận gắn với việc xác định vai trò của Nhà nước trong mỗi chế độ xã hội và cách thức Nhà nước thực hiện vai trò đó [25,tr. Theo đó, XHH là việc giảm dần các biện pháp quản lý trực tiếp của Nhà nước, mang tính quyền uy, mệnh lệnh để tập trung vào các biện pháp quản lý mang tính vĩ mô sử dụng các công cụ chính sách, pháp luật… Phát triển các hình thức quản lý tự quản của xã hội, quản lý thông qua các tổ chức xã hội tự quản, xu hướng này nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của người dân trong xã hội, thúc đẩy tính tự giác và có thể làm cho Nhà nước gần với xã hội hơn. Như vậy, dưới góc độ quản lý Nhà nước, XHH là một biện pháp quản lý Nhà nước, chuyển giao một bộ phận quyền lực Nhà nước cho xã hội. Biện pháp này giúp cho quá trình quản lý được khách quan hơn, đồng thời có thể giảm bớt gánh nặng đối với Nhà nước, tạo điều kiện cho Nhà nước củng cố các công cụ quản lý mang tính vĩ mô, phổ quát hơn.
Tuy nhiên, việc chuyển giao này phải dựa trên các điều kiện xã hội cụ thể: các công cụ quản lý vĩ mô mạnh, 9 khả năng quản lý cao trên cơ sở một xã hội có trình độ phát triển với ý thức tự giác cao và các quyền dân chủ được thừa nhận. Cho đến nay, XHH không còn là khái niệm xa lạ và được nhắc đến nhiều trong các Nghị quyết của Đảng, pháp luật của Nhà nước với những nội dung cụ thể như “XHH là vận động và tổ chức sự tham gia rộng rãi của nhân dân, của toàn xã hội vào sự phát triển của các sự nghiệp đó”, “XHH là xây dựng cộng đồng trách nhiệm của các tầng lớp nhân dân đối với việc tạo lập và cải thiện môi trường kinh tế, xã hội lành mạnh và thuận lợi cho các hoạt động giáo dục, y tế, văn hóa”, “XHH là mở rộng các nguồn đầu tư, khai thác các tiềm năng về nhân lực, vật lực và tài lực trong xã hội. Phát huy và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực của nhân dân…” [3]. Các văn bản quy phạm pháp luật sau này, khi nhắc đến XHH đều hướng đến khuyến khích thực hiện chính sách XHH như chăm sóc người có công, chăm sóc, giáo dục trẻ em, bảo trợ xã hội…Các lĩnh vực XHH dần được mở rộng thông qua cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước.
Cùng với chủ trương cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị [1], việc XHH dần được thực hiện trong các lĩnh vực khác mà lâu nay đều do Nhà nước đảm nhiệm thực hiện như XHH công chứng [5, điều 23], giám định tư pháp [7, điều 14], trợ giúp pháp lý [6, điều 6], đấu giá tài sản [9, điều 23]. Điều đó cho thấy, Nhà nước đã dần dần triển khai thực hiện chính sách XHH rộng rãi, giao cho các tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân có đủ điều kiện thực hiện các dịch vụ công để tập trung thực hiện quyền quản lý xã hội. Như vậy, XHH thực chất là việc huy động, tạo điều kiện và tổ chức sự tham gia rộng rãi, chủ động của nhân dân, của toàn xã hội cùng với Nhà nước chia sẻ trách nhiệm, đầu tư, phát triển các hoạt động trong một số lĩnh vực cụ thể. Nội hàm của XHH bao gồm: (i) Việc cho phép tư nhân tham gia các công việc của Nhà nước nhưng sự tham gia này luôn được đặt trong việc tăng cường trách nhiệm của Nhà nước để đảm bảo lợi ích chung của cộng đồng nên không phải là tư nhân hóa; 10 (ii) Sự huy động toàn diện về nhân lực, vật lực, tài chính, trí tuệ, sự phối hợp và chia sẻ của người dân chứ không đơn thuần chỉ là huy động tài chính; (iii) Nhà nước chuyển giao nhưng không buông lỏng quản lý các hoạt động đã được XHH mà vẫn tiếp tục quan tâm đầu tư, phát triển một cách hiệu quả hơn và duy trì quản lý bằng các công cụ pháp luật, chính sách vĩ mô.
Tóm lại, XHH là việc chuyển giao một phần các công việc từ Nhà nước sang xã hội hoặc thu hút sự tham gia của xã hội vào các quá trình quản lý nhằm phát huy tính tự chủ của xã hội và tăng cường hiệu quả quản lý. Hiện nay, chúng ta đã tiến hành XHH rất nhiều lĩnh vực đạt được kết quả tích cực, nhận được sự ủng hộ của người dân cũng như xã hội như XHH hoạt động giáo dục, XHH hoạt động y tế. Đối với hoạt động tư pháp, XHH mới được đi vào thực hiện chủ yếu ở lĩnh vực THADS. Còn với THAHS, việc XHH mới chỉ được nhắc đến trong các chủ trương tại các Nghị quyết của Đảng và ẩn trong nội dung các quy định pháp luật thi hành án hình sự.
Thi hành án - trong đó bao gồm thi hành án hình sự có một ý nghĩa rất quan trọng, bởi vì bản án, quyết định của Tòa án chỉ thực sự có giá trị khi được thi hành một cách hiệu quả. Thi hành các bản án và quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án một cách nghiêm chỉnh mang lại sự công bằng trong xã hội; bất kỳ ai phạm tội cũng đều bị phát hiện, xử lý và hậu quả pháp lý mà họ phải gánh chịu được thực thi trên thực tế [22,tr. Việc thi hành bản án, quyết định của tòa án thể hiện sức mạnh của Nhà nước trong việc quản lý xã hội bằng pháp luật; góp phần khôi phục các thiệt hại do tội phạm gây ra cho các quan hệ xã hội được luật hình sự bảo vệ, đồng thời bảo vệ một cách có hiệu quả các quyền và lợi ích hợp pháp của các đối tượng tham gia tố tụng có liên quan. Hiến pháp năm 2023 ghi nhận nguyên tắc bảo đảm thi hành các bản án, quyết định của Tòa án: “Bản án, quyết định của Tòa án nhân dân có hiệu lực pháp luật phải được cơ quan, tổ chức, cá nhân tôn trọng; cơ quan, tổ chức, cá nhân hữu quan phải nghiêm chỉnh chấp hành” [8, điều 106].
11 Như vậy, về mặt hình thức pháp lý, THAHS là tổ chức thi hành bản án hình sự có hiệu lực pháp luật của Tòa án. THAHS chính là nhiệm vụ mà LHS đặt ra đối với hình phạt và THAHS phải hiện thực hóa nó. PLTHAHS có quan hệ chặt chẽ với PLHS. PLTHAHS nhằm bảo đảm cho các quyết định về trách nhiệm hình sự nói chung và hình phạt nói riêng trong bản án của Tòa án được thực hiện trên thực tế nhằm “lập lại trật tự xã hội đã bị hành vi vi phạm pháp luật xâm phạm, trừng trị, giáo dục, cải tạo người phạm tội, phòng ngừa tội phạm, thực thi công lý, công bằng xã hội” [29,tr.
Xét cho cùng, THAHS là bảo đảm mục đích của hình phạt quy định trong Bộ luật Hình sự được thực hiện trên thực tế trên cơ sở bản án của Tòa án. Bởi vì, TPHS xét dưới góc độ hệ thống là một quá trình vận hành bao gồm các khâu do các chủ thể khác nhau vận hành nhằm giải quyết một số nhiệm vụ của TPHS mà “đầu vào” của hệ thống đó là người phạm tội và “đầu ra” của nó là một người phạm tội đã được giáo dục, cải tạo [27]. THAHS là một khâu của tư pháp hình sự - khâu cuối cùng có quan hệ chặt chẽ với pháp luật hình sự, tố tụng hình sự. Chính vì vậy, khi bàn đến THAHS phải bắt đầu từ nhận thức về mục đích của hình phạt, bản chất, nội dung, phạm vi của các loại hình phạt và của cả hệ thống hình phạt.
Từ nhận thức về mục đích của hình phạt, hệ thống hình phạt mới xây dựng chính sách THAHS, xây dựng các biện pháp thi hành hình phạt trên thực tế trong THAHS để bảo đảm mục đích của nó. THAHS có thể chia theo loại án, bao gồm thi hành án phạt tước tự do và thi hành án phạt không tước tự do. Với mỗi loại án khác nhau, tùy thuộc vào quan hệ PLTHAHS cụ thể mà có những phương pháp điều chỉnh khác nhau. Bên cạnh phương pháp mệnh lệnh - phục tùng được sử dụng để điều chỉnh mối quan hệ giữa Nhà nước thông qua các cơ quan được ủy quyền với người phải chấp hành án hình sự bằng việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế nhằm thực hiện mục đích trừng trị thì còn có phương pháp phối, kết hợp trên cơ sở quy định của pháp luật nhằm thực hiện nhiệm vụ chung [28,tr.
Phương pháp 12 phối, kết hợp được sử dụng rộng rãi trong các quan hệ giữa cơ quan nhà nước, tổ chức, cá nhân trong quá trình THAHS, chủ yếu được thực hiện thông qua hoạt động giáo dục, động viên, thuyết phục người chấp hành án. Như vậy, không chỉ các cơ quan THAHS mà xã hội (tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân,…) cũng có vai trò đáng kể trong quá trình THAHS. Và chúng ta không thể phủ nhận vai trò của xã hội trong việc tác động để thay đổi nhận thức, thái độ, định hướng giá trị tích cực đối với người bị kết án, tạo tiền đề nhận thức, tâm lý, điều chỉnh, hoàn thiện, phục hồi nhân cách để họ trở thành người tốt khi tái hòa nhập cộng đồng.