Tổng quan nghiên cứu

Ngành du lịch tỉnh Quảng Ninh đóng vai trò hạt nhân trong cơ cấu kinh tế địa phương với đường bờ biển dài 250 km, sở hữu 625 di tích lịch sử văn hóa cùng kỳ quan thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long. Trong giai đoạn 2017 - 2019, hoạt động dịch vụ du lịch tại đây ghi nhận bước phát triển đột phá khi năm 2019 toàn tỉnh đón trên 14 triệu lượt khách (tăng 14% so với năm 2018), trong đó có 5,749 triệu lượt khách quốc tế. Tổng thu từ du lịch năm 2019 đạt 29.487 tỷ đồng, đóng góp trực tiếp 3.568 tỷ đồng vào thu ngân sách nội địa (chiếm tỷ trọng 10,7% tổng thu nội địa toàn tỉnh). Sự tăng trưởng vượt bậc về quy mô du khách đặt ra nhiều thách thức nghiêm trọng đối với công tác duy trì trật tự quản lý nhà nước bằng pháp luật.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào việc nhận diện, phân loại và đánh giá thực trạng các hành vi vi phạm hành chính phát sinh trong chuỗi cung ứng dịch vụ du lịch. Những hiện tượng tiêu cực như tổ chức các chương trình du lịch giá rẻ kém chất lượng, kinh doanh lưu trú không đủ tiêu chuẩn, hướng dẫn viên nước ngoài hoạt động trái phép hay các vi phạm quy chuẩn an toàn trên biển đang trực tiếp xâm hại đến trật tự quản lý hành chính và làm suy giảm uy tín điểm đến.

Mục tiêu cụ thể của công trình là hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý hành chính nhà nước trong hoạt động du lịch, phân tích các dữ liệu thực tiễn tại 14 đơn vị hành chính cấp huyện trực thuộc tỉnh Quảng Ninh trong giai đoạn từ năm 2017 đến năm 2019, từ đó đề xuất các giải pháp khả thi nhằm giảm thiểu vi phạm. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc hoàn thiện chính sách, tối ưu hóa công tác thanh tra kiểm tra và tạo nền tảng vững chắc để tỉnh Quảng Ninh hiện thực hóa mục tiêu đón 30 triệu lượt khách vào năm 2030.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp giữa lý thuyết quản lý nhà nước bằng pháp luật và lý thuyết hành vi dịch vụ trong kinh tế học hiện đại. Theo quan điểm kinh tế học dịch vụ của Philip Kotler và Tổ chức Du lịch Thế giới, dịch vụ du lịch là sự kết hợp đồng bộ giữa tài nguyên du lịch và hệ thống cung ứng phi vật chất, nơi quá trình sản xuất và tiêu dùng diễn ra đồng thời.

Dưới góc độ pháp lý, luận văn vận dụng lý thuyết cấu thành vi phạm pháp luật để xác định bản chất của vi phạm hành chính trong hoạt động du lịch theo quy định tại Luật Xử lý vi phạm hành chính năm 2012 và Luật Du lịch năm 2017. Vi phạm hành chính trong hoạt động dịch vụ du lịch được hiểu là hành vi có lỗi do cá nhân hoặc tổ chức thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm hại trật tự quản lý nhà nước trong lĩnh vực du lịch mà không phải là tội phạm. Bốn khái niệm then chốt được chuẩn hóa bao gồm: trật tự quản lý nhà nước về du lịch, hoạt động kinh doanh dịch vụ lữ hành, hoạt động kinh doanh cơ sở lưu trú và hoạt động hướng dẫn du lịch. Căn cứ pháp lý xuyên suốt được đối chiếu theo Nghị định số 45/2019/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực du lịch với 4 nhóm hành vi chịu chế tài xử phạt cụ thể.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp toàn diện thu thập từ các báo cáo định kỳ của Sở Du lịch tỉnh Quảng Ninh, Cổng thông tin điện tử tỉnh và số liệu thống kê của Ủy ban nhân dân các địa phương trọng điểm giai đoạn 2017 - 2019.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao quát dữ liệu thanh tra, kiểm tra trên địa bàn 14 huyện, thị xã, thành phố của tỉnh Quảng Ninh với hồ sơ quản lý của hơn 2.161 cơ sở kinh doanh dịch vụ du lịch cùng 100% các vụ việc xử phạt vi phạm hành chính phát sinh trong thời gian 3 năm khảo sát. Phương pháp chọn mẫu mục đích được áp dụng để tập trung phân tích sâu các địa bàn trọng điểm có mật độ lưu lượng khách cao như thành phố Hạ Long, thành phố Móng Cái, thành phố Uông Bí và huyện đảo Vân Đồn.

Phương pháp phân tích tài liệu thứ cấp, thống kê mô tả và so sánh tổng hợp được lựa chọn nhằm bóc tách cấu trúc vi phạm theo từng phân mảng dịch vụ. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này xuất phát từ đặc thù nghiên cứu luật học ứng dụng, đòi hỏi phải đối chiếu chặt chẽ giữa các quy định của hệ thống văn bản quy phạm pháp luật với các diễn biến thực tế diễn ra trong đời sống kinh tế xã hội.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình khảo sát dữ liệu giai đoạn 2017 - 2019 tại Quảng Ninh đã làm rõ các nhóm vi phạm hành chính chủ yếu sau:

Thứ nhất, vi phạm trong hoạt động kinh doanh lữ hành và dịch vụ đón khách quốc tế diễn biến phức tạp. Tận dụng 132,8 km đường biên giới đất liền giáp Trung Quốc, dòng khách qua cửa khẩu Móng Cái tăng nhanh kéo theo sự xuất hiện của các tour du lịch giá rẻ hạ dưới giá thành thực tế. Xuất hiện tình trạng doanh nghiệp lữ hành nước ngoài núp bóng các đơn vị nội địa để tổ chức tour khép kín, trục lợi và trốn tránh nghĩa vụ thuế, trong bối cảnh lượng khách quốc tế năm 2019 đạt 5,749 triệu lượt (tăng 15% so với năm 2018).

Thứ hai, vi phạm trong hoạt động hướng dẫn du lịch có chiều hướng gia tăng về tính chất nghiêm trọng. Tình trạng hướng dẫn viên không đeo thẻ khi hành nghề, sử dụng thẻ giả hoặc cho mượn thẻ diễn ra tại các điểm di tích trọng điểm. Đáng chú ý, cơ quan chức năng ghi nhận các trường hợp người nước ngoài trực tiếp thuyết minh du lịch trái phép, đưa ra các thông tin sai lệch về lịch sử và văn hóa Việt Nam.

Thứ ba, vi phạm tại các cơ sở lưu trú du lịch và dịch vụ bổ trợ chiếm tỷ lệ lớn. Trong khi thời gian lưu trú bình quân của du khách tăng từ 2,16 ngày (năm 2017) lên 2,74 ngày (năm 2019) và mức chi tiêu đạt 2,1 triệu đồng/lượt, nhiều cơ sở lưu trú không thực hiện nghĩa vụ thông báo trước khi hoạt động, tự ý thay đổi quy mô phòng hoặc không niêm yết công khai giá dịch vụ. Trong tổng số 2.161 cơ sở kinh doanh dịch vụ được rà soát, có khoảng 100 cơ sở kinh doanh trá hình bị phát hiện có dấu hiệu liên quan đến tệ nạn xã hội với 123 đối tượng nghi vấn trong độ tuổi 18 - 35.

Thứ tư, vi phạm quy chuẩn an toàn trên các phương tiện vận tải thủy phục vụ du khách trên vịnh Hạ Long và vịnh Bái Tử Long. Các lỗi phổ biến gồm để phương tiện bán hàng rong bám buộc vào mạn tàu, cho du khách nhảy xuống biển tắm tại các khu vực chưa được cấp phép và đón trả khách sai luồng tuyến quy định.

Thảo luận kết quả

Thực trạng vi phạm hành chính phản ánh mặt trái của tốc độ tăng trưởng thương mại hóa quá nhanh trong khi hạ tầng quản lý chưa theo kịp. Nguyên nhân cốt lõi xuất phát từ ý thức chấp hành pháp luật hạn chế của một bộ phận doanh nghiệp vì mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận trước mắt, kết hợp với sự thiếu hụt về biên chế cán bộ thanh tra chuyên ngành du lịch.

Dữ liệu nghiên cứu thực tế có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua biểu đồ cột thể hiện biến động số vụ xử phạt qua 3 năm (2017 - 2019) nhằm so sánh tương quan giữa tốc độ tăng trưởng du khách với biên độ vi phạm. Đồng thời, một bảng phân loại chi tiết 4 nhóm lĩnh vực (lữ hành, lưu trú, hướng dẫn viên, vận tải) sẽ làm rõ tỷ trọng vi phạm tập trung nhiều nhất ở phân khúc lưu trú và kinh doanh tour lẻ. So sánh với các nghiên cứu tương tự tại Ninh Bình hoặc địa bàn thành phố Hạ Long các năm trước, các vi phạm hiện nay mang tính chất tinh vi hơn do có sự tham gia của các yếu tố liên kết xuyên biên giới và công nghệ số.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm siết chặt kỷ cương quản lý nhà nước và xây dựng môi trường du lịch văn minh, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

  1. Hoàn thiện khung thể chế pháp lý và quy chuẩn địa phương: Sở Du lịch chủ trì phối hợp với Sở Tư pháp tiến hành rà soát 100% văn bản quy phạm pháp luật của tỉnh trong giai đoạn 2022 - 2023. Ban hành quy chế phối hợp quản lý hoạt động lữ hành biên giới và đề xuất bổ sung các khung chế tài tăng nặng đối với hành vi sử dụng lao động nước ngoài trái phép theo Nghị định 45/2019/NĐ-CP, hướng tới mục tiêu giảm 25% số vụ vi phạm pháp luật lữ hành.

  2. Tăng cường thanh tra, kiểm tra liên ngành và xử phạt nghiêm minh: Đội kiểm tra liên ngành gồm Thanh tra Du lịch, Công an tỉnh và Quản lý thị trường duy trì kiểm tra định kỳ và đột xuất tối thiểu 150 - 200 lượt cơ sở kinh doanh hàng năm. Kiên quyết đình chỉ hoạt động đối với 100% phương tiện thủy vi phạm quy chế an toàn trên vịnh Hạ Long, phấn đấu giảm 30% tình trạng vi phạm niêm yết giá trước năm 2024.

  3. Chuẩn hóa nguồn nhân lực và tuyên truyền giáo dục pháp luật: Ủy ban nhân dân 14 huyện, thị xã, thành phố tổ chức từ 10 đến 15 lớp đào tạo nghiệp vụ và cập nhật kiến thức pháp luật du lịch mỗi năm. Đặt mục tiêu 100% các cơ sở lưu trú và trên 90% hướng dẫn viên, người lao động dịch vụ ký cam kết thực hiện đúng Bộ quy tắc ứng xử Nụ cười Hạ Long trước năm 2025.

  4. Số hóa công tác giám sát và quản lý dữ liệu dịch vụ du lịch: Sở Thông tin và Truyền thông phối hợp Sở Du lịch xây dựng nền tảng dữ liệu số đồng bộ, quản lý thông tin của hơn 2.000 cơ sở lưu trú và dịch vụ. Triển khai đường dây nóng cùng ứng dụng tiếp nhận phản ánh vi phạm trực tuyến hoạt động 24/7 để du khách gửi hình ảnh, bằng chứng vi phạm tức thời từ năm 2023.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn mang lại giá trị học thuật và ứng dụng thực tiễn cao cho nhiều nhóm độc giả chuyên biệt:

  1. Cơ quan quản lý nhà nước và lực lượng thanh tra chuyên ngành: Cung cấp khung luận cứ khoa học, phân tích thực trạng vi phạm trên 14 địa bàn hành chính để hoàn thiện quy trình kiểm tra, giám sát và ra quyết định xử phạt hành chính hiệu quả.

  2. Doanh nghiệp kinh doanh dịch vụ lữ hành, lưu trú và vận tải: Giúp các nhà quản trị doanh nghiệp nhận diện rõ ranh giới pháp lý, các lỗi vi phạm phổ biến để chủ động chuẩn hóa quy trình dịch vụ, nâng cao tính chuyên nghiệp và tránh các rủi ro pháp lý.

  3. Nhà nghiên cứu, giảng viên, học viên cao học và sinh viên ngành Luật, Du lịch học: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo chuyên sâu với phương pháp tiếp cận đa chiều, kết hợp dữ liệu thống kê kinh tế với lý luận luật hành chính tại một địa bàn trọng điểm có hơn 625 di tích và di sản thế giới.

  4. Các hiệp hội nghề nghiệp và cộng đồng người lao động du lịch: Hỗ trợ hơn 132.000 lao động ngành du lịch hiểu rõ quyền lợi, nghĩa vụ pháp định và các tiêu chuẩn đạo đức nghề nghiệp khi phục vụ du khách trong và ngoài nước.

Câu hỏi thường gặp

Vi phạm hành chính phổ biến nhất trong hoạt động dịch vụ du lịch tại Quảng Ninh là gì? Các vi phạm tập trung nhiều nhất ở lĩnh vực kinh doanh lưu trú và lữ hành. Điển hình là hành vi không thông báo trước khi hoạt động, không niêm yết giá công khai tại các cơ sở kinh doanh, cùng tình trạng phương tiện vận tải thủy vi phạm quy định an toàn đón trả khách trên vịnh Hạ Long trong giai đoạn 2017 - 2019.

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến các vi phạm trong hoạt động lữ hành là gì? Nguyên nhân chủ yếu do áp lực cạnh tranh không lành mạnh và mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận của doanh nghiệp thông qua tour giá rẻ. Đồng thời, công tác phối hợp kiểm tra giữa các cơ quan chức năng tại khu vực 132,8 km biên giới đôi lúc chưa kịp thời, tạo kẽ hở cho các tổ chức núp bóng hoạt động trái phép.

Tác động kinh tế của ngành du lịch đến ngân sách tỉnh Quảng Ninh như thế nào? Ngành du lịch đóng góp nguồn thu ngân sách nội địa lên đến 3.568 tỷ đồng vào năm 2019 (chiếm tỷ trọng 10,7% tổng thu nội địa). Doanh thu toàn ngành đạt 29.487 tỷ đồng với hơn 14 triệu lượt khách, chứng minh đây là ngành kinh tế mũi nhọn cần được bảo vệ bằng hành lang pháp lý nghiêm minh.

Giải pháp nào xử lý hiệu quả tình trạng hướng dẫn viên người nước ngoài hoạt động chui? Cần áp dụng cơ chế thanh tra liên ngành đột xuất giữa Công an xuất nhập cảnh và Thanh tra Du lịch tại các điểm đến trọng điểm. Đồng thời, áp dụng mức phạt tiền tối đa kết hợp biện pháp trục xuất theo Nghị định 45/2019/NĐ-CP đối với các cá nhân vi phạm và thu hồi giấy phép của công ty bảo lãnh.

Các tàu du lịch trên vịnh Hạ Long thường bị đình chỉ hoạt động vì những vi phạm nào? Các lỗi phổ biến dẫn đến quyết định đình chỉ gồm: để phương tiện khác bám buộc bán hàng rong, neo đậu cho khách nhảy xuống biển tắm tại điểm chưa được cấp phép, và không bố trí đầy đủ thiết bị cứu sinh, danh sách hành khách theo quy định an toàn hàng hải.

Kết luận

  1. Nghiên cứu đã làm rõ toàn diện cơ sở lý luận và hệ thống hóa các quy định pháp luật về xử lý vi phạm hành chính trong hoạt động dịch vụ du lịch trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh.
  2. Đánh giá khách quan thực trạng vi phạm trong giai đoạn 2017 - 2019, nhận diện rõ các điểm nóng tại các trung tâm du lịch lớn với các số liệu thực chứng từ hơn 14 triệu lượt du khách và 2.161 cơ sở dịch vụ.
  3. Chỉ rõ các nguyên nhân thể chế, kinh tế, văn hóa và yếu tố con người dẫn đến tình trạng vi phạm quy định kinh doanh lữ hành, lưu trú, vận tải và hướng dẫn viên.
  4. Đề xuất hệ thống 4 giải pháp đồng bộ có lộ trình cụ thể từ năm 2022 đến năm 2025 gắn liền với trách nhiệm thực thi của các cơ quan quản lý nhà nước tại địa phương.
  5. Tạo lập cơ sở dữ liệu khoa học tin cậy phục vụ công tác đào tạo, nghiên cứu luật học và hỗ trợ địa phương chuẩn bị các điều kiện phát triển du lịch bền vững hướng tới mục tiêu 30 triệu lượt khách vào năm 2030.

Các nhà quản lý, doanh nghiệp lữ hành và người làm công tác nghiên cứu hãy chủ động khai thác triệt để các phát hiện khoa học từ luận văn này để chuẩn hóa quy trình vận hành, hoàn thiện khung chính sách pháp lý và chung tay kiến tạo môi trường du lịch văn minh, an toàn, bền vững tại tỉnh Quảng Ninh.