Chương 1: Tổng quan về nghiên cứu - Chương 2: Cơ sở lý thuyết và mô hình nghiên cứu - Chương 3: Phương pháp nghiên cứu - Chương 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận - Chương 5: Kết luận và hàm ý quản trị TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 6 CHƯƠNG 2 - CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU Chương này trình bày các định nghĩa về văn hóa, văn hóa doanh nghiệp, sự gắn kết nhân viên, thang đo của các khái niệm, mối quan hệ giữa văn hóa doanh nghiệp và sự gắn kết. Chương này cũng nêu lên một vài mô hình nghiên cứu trước đó trong và ngoài nước. Tác giả dựa vào đó để làm cơ sở cho việc thiết kế mô hình nghiên cứu và các giả thuyết. Khái niệm về Văn hóa Văn hóa là một chủ đề đã được nghiên cứu từ rất lâu, gắn liền với sự ra đời của nhân loại.
Văn hóa là một phạm trù rất rộng và hầu như phản ánh tất cả mọi mặt trong đời sống của con người. Văn hóa được định nghĩa theo những quan điểm và góc nhìn khác nhau. Văn hóa bao gồm tất cả những sản phẩm của con người, bao gồm cả hai khía cạnh: vật chất như nhà cửa, quần áo, các công cụ dụng cụ,… và phi vật chất như ngôn ngữ, tư tưởng, giá trị nhân văn,… Tuy nhiên, các quan niệm, định nghĩa đó có thể thấy rằng văn hóa được mô tả, định nghĩa theo hai hướng chính: theo nghĩa hẹp và theo nghĩa rộng. Theo nghĩa hẹp, văn hóa sẽ được giới hạn bởi không gian, thời gian, chiều rộng chiều sâu.
Như theo cách tiếp cận của phương Tây, văn hóa được hình thành gồm ba lớp: thế giới quan, nhân sinh quan và niềm tin được hình thành nằm ở trung tâm. Hoặc như theo cách tiếp của phương Đông, cụ thể là theo tư tưởng Nho giáo của Khổng Tử - Trung Quốc, văn hóa Nho giáo giúp định hình xã hội phong kiến duy trì hàng ngàn năm với học thuyết “chính danh” – tức vạn vật đều có ý nghĩa và công dụng nhất định, nằm trong các mối quan hệ tương ứng giữa người và vật. Hay như sự khác biệt văn hóa theo thời gian, văn hóa cũng được phân biệt các giá trị khác nhau trong từng giai đoạn lịch sử khác nhau, như nền văn hóa sông Nile rực rỡ vào thời kỳ năm 3150 trước Công nguyên, nền văn hóa sông Hằng - Ấn Độ vào thời kỳ năm 3000 trước Công nguyên… TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 7 Theo nghĩa rộng, văn hóa là tất cả những giá trị liên quan đến con người, do con người sáng tạo nên. Khái niệm văn hóa được thể hiện cụ thể trong đời sống thông qua hệ thống xã hội, thể chế chính trị, văn học, nghệ thuật, khoa học – công nghệ, thông qua những khái niệm gần gũi nhất như trong cuộc sống hàng ngày như ngôn ngữ, chữ viết, tôn giáo, thói quen, phong cách sống,… Theo Edward Tylor (1871) cho rằng “ Văn hóa là tổng thể phức hợp bao gồm kiến thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, thói quen và bất kỳ năng lực hay hành vi nào khác mà mỗi cá nhân với tư cách là thành viên của xã hội đạt được.TS Trần Ngọc Thêm (1999) định nghĩa: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội.” Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng phát biểu: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngay về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng.
Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa. Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sinh tồn.”( trích Hồ Chí Minh: Toàn tập, Tập 3, 2000) Theo UNESCO (2002) đã đưa ra định nghĩa về văn hóa như sau: “Văn hóa nên được đề cập đến như là một tập hợp của những đặc trưng về tâm hồn, vật chất, tri thức và xúc cảm của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội và nó chứa đựng, ngoài văn học và nghệ thuật, cả cách sống, phương thức chung sống, hệ thống giá trị, truyền thống và đức tin.” Nhà triết học cổ đại E.Heriot cho rằng:”Cái gì còn lại khi tất cả những thứ khác bị quên đi – Cái đó chính là văn hóa.”Văn hóa là một bộ phận của môi trường mà bộ phận TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 8 đó thuộc về con người. Nói cách khác, tất cả những gì không thuộc về tự nhiên, thì đều là văn hóa. ( trích từ Đỗ Thị Phi Hoài, 2009 ) Nhìn chung, văn hóa dù muốn hay không vẫn luôn tồn tại trong mọi khía cạnh của cuộc sống.
Văn hóa có thể hiểu là những điều gần gũi nhất xảy ra trong cuộc sống hàng ngày được một tập thể cùng đúc kết, chấp nhận và chia sẽ khi giải quyết một vấn đề nào đó, phát sinh một cách có hiệu quả và được xem là có giá trị. Khái niệm về Văn hóa doanh nghiệp Doanh nghiệp là một tập hợp nhiều nhóm người khác nhau về trình độ chuyên môn, trình độ văn hóa, nhận thức, …và cùng làm việc trong một môi trường đa dạng và phức tạp, hướng về một mục tiêu chung của doanh nghiệp. Do vậy, việc hòa hợp tất cả những cá thể đó là một điều không hề dễ dàng. Để giải quyết điều này, đòi hỏi doanh nghiệp phải xây dựng và duy trì văn hóa doanh nghiệp, như là một đặc trưng riêng, nhằm phát huy được năng lực của từng cá thể và thúc đẩy sự đóng góp của từng cá thể đó cho mục tiêu chung, sứ mệnh của doanh nghiệp.
Có rất nhiều định nghĩa về văn hóa doanh nghiệp, dựa vào quan điểm khác nhau, có một số định nghĩa điển hình như sau: Văn hóa doanh nghiệp là phẩm chất riêng biệt của tổ chức được nhận thức phân biệt nó với các tổ chức khác trong lĩnh vực – Gold, K. Văn hóa thể hiện tổng hợp các giá trị và cách hành xử phụ thuộc lẫn nhau phổ biến trong doanh nghiệp và có xu hướng tự lưu truyền, thường trong thời gian dài – Kotter, J. Văn hóa doanh nghiệp là những niềm tin, thái độ và giá trị tồn tại phổ biến và tương đối ổn định trong doanh nghiệp – Williams, A. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 9 Văn hóa doanh nghiệp là những giá trị cơ bản, niềm tin và nguyên tắc – Denison (1990) Văn hóa doanh nghiệp là một tập hợp các nhận thức được chia sẻ bởi các thành viên của một đơn vị xã hội – O’Reilly và cộng sự (1991) Văn hóa doanh nghiệp là sự thống nhất của các cá nhân trong một doanh nghiệp về niềm tin, quan niệm; về giá trị, chuẩn mực và về hành vi, ứng xử – Lundy & Cowling (1996) Văn hóa doanh nghiệp là tập hợp các giá trị và niềm tin được hiểu và chia sẻ bởi các thành viên trong tổ chức.
Các giá trị và niềm tin này được đặc trưng cho từng tổ chức và để phân biệt giữa các tổ chức này với tổ chức khác. Văn hóa của một tổ chức giúp xác định và hình thành nên thái độ, hành vi của các thành viên trong tổ chức đó. – Recardo and Jolly (1997) Văn hóa doanh nghiệp là sự trộn lẫn đặc biệt các giá trị, các tiêu chuẩn, thói quen và truyền thống, những thái độ ứng xử và lễ nghi mà toàn bộ chúng là duy nhất đối với một tổ chức đã biết. – Tổ chức Lao động Quốc tế (2000) Văn hóa công ty có thể được xem như là một hệ thống các giá trị, các niềm tin và các khuôn mẫu hành vi ứng xử mà hình thành nên các đặc tính cốt lõi của các tổ chức và giúp định hình hành vi ứng xử của nhân viên – Lund (2003), Pool (2000) Văn hóa công ty là một hệ thống các ý nghĩa, giá trị, niềm tin chủ đạo, cách nhận thức và phương pháp tư duy được mọi thành viên trong công ty cùng đồng thuận và có ảnh hưởng ở phạm vi rộng đến cách thức hành động của từng thành viên trong hoạt động kinh doanh, tạo nên bản sắc kinh doanh của công ty đó – Đỗ Thị Phi Hoài (2009) Nhìn chung, “Văn hóa là sâu, rộng và phức tạp” – Schein (1992).
Mọi định nghĩa về văn hóa doanh nghiệp đền hướng đến một ý nghĩa chung đó là tất cả những giá trị TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com 10 tinh thần, kỹ năng ứng xử, cách sống, nề nếp, thói quen của một tổ chức trong một thời gian dài, quyết định đến bộ mặt của doanh nghiệp khi mang lên bàn cân so sánh với những đối thủ khác trên thị trường. Đặc trưng của văn hóa doanh nghiệp Để hình thành nên văn hóa doanh nghiệp, “cá tính” của doanh nghiệp, đó là một quá trình lựa chọn, nghiên cứu tìm tòi lâu dài, sao cho các điều đó phải phù hợp với các điều kiện, đặc điểm của doanh nghiệp và thể hiện được bản sắc riêng nổi bật cho doanh nghiêp. Lúc đó, nó sẽ trở thành sức mạnh, nội lực của doanh nghiệp. Văn hóa doanh nghiệp chính là đặc điểm riêng giúp cho một doanh nghiệp không thể lẫn với doanh nghiệp khác dù có cùng hoạt động trong cùng một lĩnh vực, cùng một thị trường.
Có thể tìm hiểu thấy văn hóa doanh nghiệp bao gồm 4 đặc trưng quan trọng nhất là tính hệ thống, tính nhân sinh, tính giá trị và tính ổn định. - Tính hệ thống: Đặc trưng thể hiện rõ những mối liên hệ mật thiết giữa các đối tượng, sự việc, từ đó hiểu được những quy luật hình thành và phát triển của nó. Nhờ có tính hệ thống này, các thành viên trong doanh nghiệp được định hướng, được gắn kết nhiều hơn, cách giải quyết vấn đề của doanh nghiệp được rành mạch theo một trật tự, tạo thành một thể thống nhất xuyên suốt cả tổ chức. - Tín nhân sinh: Đặc trưng này gắn liền với con người, giúp hình thành nên văn hóa riêng của tổ chức từ những thói quen, nếp sinh hoạt thường ngày.
Văn hóa doanh nghiệp khi hình thành một cách tự nhiên thì có thể có hai chiều hướng là phù hợp hoặc không phù hợp với mong muốn và mục tiêu phát triển của doanh nghiệp.