Luận văn thạc sĩ vận dụng thi pháp văn học trung đại vào dạy học thơ nôm đường luật ở lớp 10 trung học phổ thông

Luận văn thạc sĩ khám phá thi pháp văn học trung đại, ứng dụng vào dạy học thơ nôm đường luật cho học sinh lớp 10 trung học phổ thông.

• Tác giả: Nguyễn Tiến Dũng
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Viết Chữ
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học (Bộ môn Ngữ văn)
• Đề tài: Vận dụng thi pháp văn học vào dạy thơ Nôm lớp 10
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• MỤC LỤC
• DANH MỤC BẢNG
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử nghiên cứu
• 0.3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng - Phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Giả thuyết khoa học
• 0.6. Phương pháp nghiên cứu
• 0.7. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
• 0.8. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN
• 1.1. Vài nét về thi pháp học
• 1.2. Đặc trưng thi pháp văn học trung đại Việt Nam
• 1.2.1. Hệ thống ước lệ trong văn học trung đại
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VÀ BIỆN PHÁP VẬN DỤNG THÍCH HỢP THI PHÁP VĂN HỌC TRUNG ĐẠI VÀO DẠY HỌC THƠ NÔM ĐƯỜNG LUẬT Ở LỚP 10 - TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
• 2.1. Thực trạng dạy học thơ trung đại hiện nay
• 2.2. Biện pháp vận dụng thích hợp thi pháp văn học trung đại vào dạy học thơ Nôm Đường luật ở lớp 10 trung học phổ thông
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM
• 3.1. Mục đích thực nghiệm
• 3.2. Yêu cầu thực nghiệm
• 3.3. Địa bàn, đối tượng và bài thực nghiệm
• 3.4. Thời gian và quy trình tiến hành thực nghiệm
• 3.5. Giáo án thực nghiệm
• 3.6. Đánh giá kết quả thực nghiệm
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về vận dụng thi pháp văn học vào dạy thơ Nôm lớp 10

Vận dụng thi pháp văn học vào dạy thơ Nôm lớp 10 là một phương pháp giảng dạy hiện đại, giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn về các tác phẩm văn học trung đại. Thi pháp văn học không chỉ là công cụ phân tích mà còn là cầu nối giữa học sinh và tác phẩm. Việc áp dụng thi pháp vào dạy thơ Nôm giúp học sinh phát triển tư duy phản biện và khả năng cảm thụ văn học. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh giáo dục hiện nay, khi mà việc phát triển năng lực tự học và sáng tạo của học sinh được đặt lên hàng đầu.

1.1. Khái niệm thi pháp văn học và vai trò trong dạy học

Thi pháp văn học là hệ thống các phương thức, thủ pháp biểu hiện đời sống bằng hình tượng nghệ thuật trong sáng tác văn học. Trong dạy học, thi pháp giúp giáo viên hướng dẫn học sinh phân tích và cảm nhận tác phẩm một cách sâu sắc hơn. Việc hiểu rõ thi pháp sẽ giúp học sinh không chỉ nắm bắt nội dung mà còn cảm nhận được vẻ đẹp nghệ thuật của tác phẩm.

1.2. Lợi ích của việc dạy thơ Nôm qua thi pháp văn học

Dạy thơ Nôm qua thi pháp văn học mang lại nhiều lợi ích cho học sinh. Đầu tiên, nó giúp học sinh phát triển khả năng phân tích và đánh giá tác phẩm. Thứ hai, việc áp dụng thi pháp giúp học sinh hiểu rõ hơn về bối cảnh lịch sử, văn hóa của tác phẩm. Cuối cùng, thi pháp còn kích thích sự sáng tạo và khả năng tự học của học sinh.

II. Những thách thức trong việc dạy thơ Nôm lớp 10 hiện nay

Dạy thơ Nôm lớp 10 hiện nay gặp nhiều thách thức, từ việc thiếu tài liệu đến sự khó khăn trong việc truyền đạt nội dung. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự khác biệt về ngôn ngữ và văn hóa giữa thời đại hiện tại và thời kỳ sáng tác của các tác phẩm thơ Nôm. Điều này khiến học sinh gặp khó khăn trong việc tiếp cận và hiểu nội dung tác phẩm. Ngoài ra, việc thiếu sự quan tâm từ phía giáo viên cũng là một yếu tố cản trở.

2.1. Khó khăn trong việc tiếp cận ngôn ngữ thơ Nôm

Ngôn ngữ thơ Nôm thường chứa đựng nhiều từ ngữ cổ, hình ảnh và biểu tượng khó hiểu đối với học sinh hiện nay. Điều này tạo ra rào cản trong việc tiếp cận và cảm thụ tác phẩm. Giáo viên cần có những phương pháp giảng dạy phù hợp để giúp học sinh vượt qua khó khăn này.

2.2. Thiếu tài liệu và phương pháp giảng dạy hiệu quả

Nhiều giáo viên vẫn chưa có đủ tài liệu và phương pháp giảng dạy hiệu quả để dạy thơ Nôm. Việc thiếu tài liệu tham khảo và hướng dẫn cụ thể khiến giáo viên gặp khó khăn trong việc truyền đạt kiến thức cho học sinh. Cần có sự đầu tư vào tài liệu giảng dạy và đào tạo giáo viên để nâng cao chất lượng dạy học.

III. Phương pháp vận dụng thi pháp văn học vào dạy thơ Nôm

Để dạy thơ Nôm hiệu quả, cần áp dụng các phương pháp vận dụng thi pháp văn học một cách linh hoạt. Các phương pháp này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về tác phẩm mà còn phát triển khả năng tư duy và sáng tạo. Việc tổ chức các hoạt động học tập đa dạng sẽ giúp học sinh hứng thú hơn với môn học.

3.1. Tổ chức hoạt động nhóm để phân tích tác phẩm

Hoạt động nhóm giúp học sinh trao đổi ý kiến và cùng nhau phân tích tác phẩm. Qua đó, học sinh có thể học hỏi lẫn nhau và phát triển khả năng làm việc nhóm. Giáo viên có thể hướng dẫn học sinh tìm hiểu các yếu tố thi pháp trong tác phẩm để nâng cao khả năng cảm thụ.

3.2. Sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học

Việc sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học thơ Nôm sẽ giúp học sinh tiếp cận thông tin một cách nhanh chóng và hiệu quả. Các công cụ trực tuyến có thể hỗ trợ giáo viên trong việc giảng dạy và giúp học sinh tìm hiểu thêm về tác phẩm một cách dễ dàng hơn.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu

Việc vận dụng thi pháp văn học vào dạy thơ Nôm đã cho thấy những kết quả tích cực trong việc nâng cao chất lượng dạy học. Nhiều học sinh đã có sự tiến bộ rõ rệt trong khả năng phân tích và cảm thụ tác phẩm. Các nghiên cứu thực tiễn cho thấy rằng việc áp dụng thi pháp không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về tác phẩm mà còn kích thích sự sáng tạo và tư duy phản biện.

4.1. Kết quả khảo sát về hiệu quả dạy học

Kết quả khảo sát cho thấy rằng học sinh có sự tiến bộ rõ rệt trong việc phân tích và cảm thụ tác phẩm sau khi áp dụng thi pháp vào dạy học. Nhiều học sinh đã thể hiện được khả năng tư duy phản biện và sáng tạo trong các bài viết phân tích tác phẩm.

4.2. Những phản hồi từ học sinh và giáo viên

Phản hồi từ học sinh cho thấy rằng việc áp dụng thi pháp vào dạy học đã giúp các em hứng thú hơn với môn học. Giáo viên cũng nhận thấy sự tiến bộ của học sinh và đánh giá cao hiệu quả của phương pháp này trong việc nâng cao chất lượng dạy học.

V. Kết luận và hướng phát triển tương lai

Việc vận dụng thi pháp văn học vào dạy thơ Nôm lớp 10 là một hướng đi cần thiết trong bối cảnh giáo dục hiện nay. Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp giảng dạy hiệu quả để nâng cao chất lượng dạy học. Hướng tới tương lai, việc tích hợp thi pháp vào chương trình giảng dạy sẽ giúp học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển toàn diện về tư duy và khả năng sáng tạo.

5.1. Đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng dạy học

Cần có các giải pháp cụ thể để nâng cao chất lượng dạy học thơ Nôm, bao gồm việc phát triển tài liệu giảng dạy, đào tạo giáo viên và tổ chức các hoạt động học tập phong phú. Việc này sẽ giúp học sinh tiếp cận văn học một cách hiệu quả hơn.

5.2. Tương lai của việc dạy thơ Nôm trong giáo dục

Tương lai của việc dạy thơ Nôm trong giáo dục cần được chú trọng hơn nữa. Việc áp dụng thi pháp vào dạy học sẽ giúp học sinh phát triển khả năng tư duy và sáng tạo, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục văn học trong nhà trường.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Văn học trung đại Việt Nam, đặc biệt là thơ Nôm Đường luật, giữ vị trí quan trọng trong lịch sử văn hóa dân tộc với vai trò phản ánh tư tưởng, tình cảm và quan niệm sống của con người thời phong kiến. Theo ước tính, thơ Nôm Đường luật phát triển rực rỡ trong khoảng năm thế kỷ, từ thế kỷ XIII đến thế kỷ XIX, với nhiều tác giả tiêu biểu như Nguyễn Trãi, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến. Tuy nhiên, việc dạy học thể loại này trong chương trình Ngữ văn Trung học phổ thông (THPT) hiện nay còn nhiều thách thức do đặc thù ngôn ngữ, thi pháp và bối cảnh lịch sử văn hóa khác biệt so với hiện đại.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm vận dụng thi pháp văn học trung đại vào giảng dạy thơ Nôm Đường luật ở lớp 10 THPT, qua đó nâng cao hiệu quả tiếp nhận và cảm thụ của học sinh. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào các bài thơ Nôm Đường luật trong chương trình Ngữ văn lớp 10 tại một số trường THPT tỉnh Nam Định trong năm học 2014-2015. Ý nghĩa nghiên cứu thể hiện qua việc đổi mới phương pháp dạy học, phát huy năng lực sáng tạo, chủ động của học sinh, đồng thời góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc trong giáo dục phổ thông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên lý thuyết thi pháp học – khoa học nghiên cứu cấu trúc và phương thức biểu hiện nghệ thuật trong tác phẩm văn học. Thi pháp học giúp phân tích hình thức, thủ pháp nghệ thuật, từ đó rút ra ý nghĩa thẩm mỹ và nội dung sâu sắc của tác phẩm. Hai lý thuyết chính được vận dụng gồm:

• Thi pháp văn học trung đại Việt Nam: Tập trung vào hệ thống ước lệ, quan niệm về không gian, thời gian, con người và thiên nhiên trong văn học trung đại, đặc biệt là thi pháp thơ Nôm Đường luật với các đặc trưng như tính uyên bác, cách điệu hóa, tính sùng cổ và tính phi ngã.

• Phương pháp dạy học vận dụng thi pháp: Nhấn mạnh việc tổ chức hoạt động dạy học dựa trên phân tích thi pháp để giúp học sinh hiểu sâu sắc hình thức và nội dung tác phẩm, phát huy tính tích cực, sáng tạo trong học tập.

Ba khái niệm chính được tập trung nghiên cứu là: ước lệ nghệ thuật, thi pháp thơ Nôm Đường luật, và phương pháp dạy học vận dụng thi pháp.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính bao gồm sách giáo khoa Ngữ văn 10, sách giáo viên, giáo án của giáo viên, kết quả khảo sát học sinh và giáo viên tại các trường THPT Giao Thủy C và Quất Lâm, tỉnh Nam Định. Cỡ mẫu khảo sát gồm 168 học sinh lớp 10 và 15 giáo viên dạy Ngữ văn.

Phương pháp phân tích tổng hợp được sử dụng để nghiên cứu lý thuyết thi pháp và thực trạng dạy học. Phương pháp điều tra khảo sát qua phiếu điều tra, phỏng vấn trực tiếp giáo viên và học sinh nhằm thu thập dữ liệu thực tiễn. Phương pháp so sánh được áp dụng để đối chiếu các kết quả khảo sát với lý thuyết và thực tiễn giảng dạy. Phương pháp thực nghiệm được tiến hành qua việc áp dụng biện pháp vận dụng thi pháp vào dạy học một số bài thơ Nôm Đường luật, đánh giá hiệu quả qua kết quả tiếp thu kiến thức của học sinh. Phương pháp thống kê giúp tổng hợp, phân tích số liệu khảo sát.

Thời gian nghiên cứu kéo dài trong năm học 2014-2015, với các giai đoạn khảo sát, thực nghiệm và đánh giá kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thực trạng dạy học thơ Nôm Đường luật còn nhiều hạn chế: Qua khảo sát 15 giáo viên, chỉ khoảng 55,5% giáo án có chú trọng đến thi pháp, còn lại 44,5% chưa chú trọng. Học sinh gặp khó khăn trong việc hiểu thi pháp do ngôn ngữ cổ, nhiều điển cố, điển tích, dẫn đến 60% học sinh chưa thực sự hứng thú với thể loại này.

2. Phương pháp giảng dạy chủ yếu truyền thống, thiếu sáng tạo: Giáo viên thường áp dụng phương pháp thuyết giảng, hỏi đáp, đọc chép, ít vận dụng thi pháp để phân tích sâu sắc tác phẩm. Học sinh học thụ động, thiếu tư duy phản biện và sáng tạo.

3. Thi pháp văn học trung đại giúp làm rõ cấu trúc và nội dung tác phẩm: Việc vận dụng thi pháp như phân tích hệ thống ước lệ, quan niệm về không gian, thời gian, con người và thiên nhiên giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn về giá trị nghệ thuật và tư tưởng của thơ Nôm Đường luật.

4. Thực nghiệm vận dụng thi pháp vào dạy học cho thấy hiệu quả tích cực: Qua thực nghiệm tại lớp 10, học sinh có sự tiến bộ rõ rệt trong khả năng cảm thụ, phân tích thơ Nôm Đường luật, với tỷ lệ tiếp thu kiến thức tăng khoảng 30% so với nhóm đối chứng.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của những hạn chế trong dạy học thơ Nôm Đường luật là do giáo viên và học sinh chưa được trang bị đầy đủ kiến thức về thi pháp, phương pháp giảng dạy còn truyền thống, thiếu đổi mới. So với các nghiên cứu trước đây, kết quả khảo sát cho thấy sự đồng thuận về khó khăn trong việc tiếp cận thi pháp và vận dụng vào giảng dạy.

Việc vận dụng thi pháp giúp học sinh không chỉ hiểu nội dung mà còn cảm nhận được hình thức nghệ thuật đặc sắc, từ đó phát huy năng lực sáng tạo và tư duy phản biện. Kết quả thực nghiệm cho thấy phương pháp này phù hợp với đặc trưng của môn Ngữ văn và đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh tỷ lệ giáo án chú trọng thi pháp, biểu đồ mức độ hứng thú của học sinh trước và sau thực nghiệm, bảng thống kê kết quả tiếp thu kiến thức giữa nhóm thực nghiệm và nhóm đối chứng.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng giáo viên về thi pháp văn học trung đại: Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về thi pháp và phương pháp vận dụng thi pháp trong giảng dạy thơ Nôm Đường luật. Mục tiêu nâng cao kiến thức và kỹ năng cho giáo viên trong vòng 1 năm, do Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học thực hiện.

2. Xây dựng và hoàn thiện tài liệu giảng dạy có chú trọng thi pháp: Soạn thảo giáo án mẫu, tài liệu tham khảo, bài tập vận dụng thi pháp phù hợp với chương trình Ngữ văn lớp 10. Thời gian thực hiện trong 6 tháng, do các chuyên gia ngữ văn và giáo viên chủ chốt đảm nhiệm.

3. Áp dụng phương pháp dạy học vận dụng thi pháp vào thực tế giảng dạy: Khuyến khích giáo viên tổ chức hoạt động nhóm, tranh luận, đối thoại, phân tích thi pháp tác phẩm để phát huy tính tích cực, sáng tạo của học sinh. Triển khai thí điểm trong năm học tiếp theo tại các trường THPT.

4. Tăng cường sử dụng công nghệ thông tin hỗ trợ dạy học: Phát triển các bài giảng điện tử, video minh họa thi pháp, phần mềm hỗ trợ phân tích thơ Nôm Đường luật để học sinh dễ tiếp cận và hứng thú hơn. Thời gian triển khai trong 1 năm, phối hợp với các đơn vị công nghệ giáo dục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Ngữ văn THPT: Nắm vững kiến thức thi pháp văn học trung đại, áp dụng phương pháp vận dụng thi pháp để nâng cao hiệu quả giảng dạy thơ Nôm Đường luật, giúp học sinh phát triển năng lực cảm thụ và phân tích văn học.

2. Sinh viên ngành Sư phạm Ngữ văn: Là tài liệu tham khảo quan trọng để hiểu sâu về thi pháp thơ Nôm Đường luật và phương pháp dạy học đổi mới, chuẩn bị hành trang nghề nghiệp vững chắc.

3. Nhà nghiên cứu văn học và giáo dục: Cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn về thi pháp học và vận dụng thi pháp trong giáo dục phổ thông, góp phần phát triển nghiên cứu và ứng dụng trong lĩnh vực văn học và sư phạm.

4. Cán bộ quản lý giáo dục: Tham khảo để xây dựng chính sách đào tạo, bồi dưỡng giáo viên, phát triển chương trình và phương pháp dạy học phù hợp với xu hướng đổi mới giáo dục hiện đại.

Câu hỏi thường gặp

1. Thi pháp văn học trung đại là gì?
   Thi pháp văn học trung đại là khoa học nghiên cứu các phương thức, thủ pháp biểu hiện nghệ thuật trong tác phẩm văn học trung đại, bao gồm hệ thống ước lệ, cách xây dựng hình tượng, không gian, thời gian và quan niệm về con người.

2. Tại sao cần vận dụng thi pháp vào dạy học thơ Nôm Đường luật?
   Vận dụng thi pháp giúp học sinh hiểu sâu sắc hình thức và nội dung tác phẩm, phát huy tư duy sáng tạo, cảm thụ nghệ thuật, từ đó nâng cao hiệu quả học tập và yêu thích môn Ngữ văn.

3. Phương pháp vận dụng thi pháp trong giảng dạy được thực hiện như thế nào?
   Phương pháp bao gồm hướng dẫn học sinh phân tích thi pháp tác phẩm, tổ chức hoạt động nhóm, tranh luận, đối thoại, sử dụng tài liệu tham khảo và công nghệ hỗ trợ để khám phá giá trị nghệ thuật của thơ Nôm Đường luật.

4. Khó khăn chính khi dạy học thơ Nôm Đường luật là gì?
   Khó khăn gồm ngôn ngữ cổ khó hiểu, nhiều điển cố, điển tích, phương pháp giảng dạy truyền thống, thiếu tài liệu hỗ trợ, học sinh thiếu hứng thú và tư duy phản biện chưa phát triển.

5. Hiệu quả của việc vận dụng thi pháp vào dạy học được đánh giá ra sao?
   Thực nghiệm cho thấy học sinh tiếp thu kiến thức tốt hơn, tăng khoảng 30% so với phương pháp truyền thống, đồng thời phát triển kỹ năng phân tích, cảm thụ và thái độ tích cực với môn học.

Kết luận

• Luận văn khẳng định vai trò quan trọng của thi pháp văn học trung đại trong việc nâng cao hiệu quả dạy học thơ Nôm Đường luật ở lớp 10 THPT.
• Thực trạng dạy học hiện nay còn nhiều hạn chế do thiếu vận dụng thi pháp và phương pháp giảng dạy chưa đổi mới.
• Vận dụng thi pháp giúp học sinh hiểu sâu sắc hơn về hình thức và nội dung tác phẩm, phát huy năng lực sáng tạo và tư duy phản biện.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể gồm đào tạo giáo viên, xây dựng tài liệu, áp dụng phương pháp mới và sử dụng công nghệ hỗ trợ.
• Khuyến nghị các bước tiếp theo là triển khai thí điểm phương pháp vận dụng thi pháp rộng rãi, đánh giá hiệu quả và hoàn thiện chương trình giảng dạy.

Hành động ngay hôm nay: Giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục cần chủ động tiếp cận, áp dụng và phát triển phương pháp dạy học vận dụng thi pháp để nâng cao chất lượng giáo dục Ngữ văn trung học phổ thông, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN 1. Vài nét về thi pháp học Thi pháp học là bộ môn khoa học đặc thù, nó hướng tới việc khám phá cấu trúc biểu hiện của nghệ thuật trên các các cấp độ khi nghiên cứu, phân tích hay phê bình một tác phẩm văn học. Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì “thi pháp học là là khoa học nghiên cứu thi pháp, tức là hệ thống các phương thức, phương tiện, thủ pháp biểu hiện đời sống bằng hình tượng nghệ thuật trong sáng tác văn học” [7, tr 304]. Như vậy hiểu một cách đơn giản thì thi pháp học là một bộ môn khoa học nghiên cứu các hình thức nghệ thuật của văn học.

Còn theo Từ điển Bách khoa văn học giản yếu Nga ghi lại thì “Thi pháp học là khoa học về cấu tạo của các tác phẩm văn học và hệ thống các phương tiện thẩm mỹ mà chúng sử dụng. Trong công trình Những vấn đề thi pháp Đôxtoiepxki, tác giả M. Bakhtin không nêu ra định nghĩa trực tiếp về thi pháp học nhưng nội dung nghiên cứu của ông về Đôxtoiepxki như “Cái nhìn nghệ thuật độc đáo” hay “ngôn ngữ đa giọng” cũng đã xác nhận nội dung của thi pháp học. Công trình Thi pháp văn học Nga cổ của D.

Likhasốp nghiên cứu về hệ thống thể loại, cách khái quát nghệ thuật, các phương tiện văn học, không gian, thời gian nghệ thuật cũng đã đề cập nhiều những khái niệm, nhiều những vấn đề của thi pháp. Các nhà nghiên cứu văn học phương Tây cũng có nêu ra một vài định nghĩa khác về thi pháp học nhưng tựu chung lại thì đều xem văn học như một nghệ thuật. Theo nhà lí luận văn học người Nga V. Girmunxki thì : “Thi pháp học là khoa học nghiên cứu thi ca (văn học) với tư cách là một nghệ thuật” [8, tr 5].

Như vậy, tác giả đã định nghĩa về thi pháp học trong sự lồng ghép giữa tính khoa học và tính nghệ thuật của văn học. Từ định nghĩa này nhà nghiên cứu văn học Viện sĩ V. Vinogradop đã cụ thể hóa vấn đề thi pháp như sau “Thi pháp học là khoa học về hình thức, các dạng thức, các phương tiện, phương thức tổ chức 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] tác phẩm của sáng tác ngôn từ, về các kiểu cấu trúc và các thể loại tác phẩm văn học. Nó muốn bao quát không chỉ là các hiện tượng của ngôn từ thơ, mà còn là cả các khía cạnh khác nhau nhất của tác phẩm văn học và sáng tác dân gian.

Ở đây tác giả chủ yếu nhấn mạnh vào đối tượng đặc thù của thi pháp học là hình thức tổ chức tác phẩm văn học. Khi xem thi pháp học là khoa học nghiên cứu văn học như một nghệ thuật đã bao hàm được một phạm vi rất rộng, từ tác phẩm cụ thể, thể loại đến các khái quát phổ quát. Điểm làm cho thi pháp học có vị trí độc lập phân biệt với các bộ môn khác trong khoa văn học là thi pháp chỉ nghiên cứu cấu trúc và thuộc tính nghệ thuật của văn học từ góc độ nghệ thuật. Thi pháp học còn bao gồm sự miêu tả, khám phá hệ thống các phương tiện cấu trúc nghệ thuật cụ thể mang sắc thái dân tộc và cá nhân, như thi pháp văn học Nga, thi pháp văn học Trung Quốc, hoặc trong nước thì có thi pháp văn học trung đại, thi pháp văn học hiện đại, thi pháp thơ Tản Đà, thi pháp thơ Tố Hữu… 1.

Đặc trưng thi pháp văn học trung đại Việt Nam 1. Hệ thống ưóc lệ trong văn học trung đại Trong đời sống xã hội, ước lệ là một qui ước có tính cộng đồng. Ước lệ là một tín hiệu riêng của một cộng đồng khi cảm nhận thực tại, làm cho sự vật và hiện tượng hiện lên đúng với những qui ước và đúng với cách hiểu của cả cộng đồng. Văn học nghệ thuật mọi thời, mọi dân tộc bao giờ cũng có tính ước lệ.

Bởi lẽ, văn học không là phiên bản thu nhỏ của hiện thực đời sống, nhưng bắt nguồn từ mảnh đất thực tại, thanh lọc thực tại qua cái nhìn nghệ thuật của nhà văn, lăng kính thẩm mỹ của thời đại. Có điều, ước lệ trong văn học là ước lệ thẩm mỹ có tính qui ước của các nhà văn trong một thời đại, trong một giai đoạn, một dòng văn học nhất định. Ước lệ trong văn học trung đại Việt Nam được nhà văn sử dụng triệt để, nghiêm túc và phổ biến. Các nhà văn bao giờ cũng cảm thụ và diễn đạt thế giới bằng hệ thống nghệ thuật ước lệ.

Ước lệ đã trở thành một đặc trưng thi pháp của 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Đặc trưng thi pháp này hình thành từ bối cảnh lịch sử xã hội phong kiến và cảm quan thẩm mỹ của tầng lớp nghệ sĩ Hán học. Xã hội phong kiến là một xã hội đẳng cấp, lắm nghi thức, công thức. Xã hội bị lễ nghĩa trói buộc, nên văn chương tất phải ước lệ.

Tấng lớp Nho học xem sách xưa, lời nói cuả thánh hiền, người trước là chuẩn mực thì văn chương không thể không đạt đến những mẫu mực về bút pháp, dùng từ, xây dựng hình ảnh, hình tượng, sử dụng điển tích, điển cố,. Với các nhà văn thời này văn chương phải “Văn dĩ tải đạo”, “Thi dĩ ngôn chí”; sáng tác văn học là hình thức trước thư lập ngôn, nên văn chương ước lệ mới đẹp, mới sang trọng. Trong tác phẩm, nhà văn càng sử dụng nhiều nghệ thuật ước lệ chừng nào thì càng uyên áo, càng đẹp; mới thực hiện được chức năng giáo dục đạo lý của nó; mới góp phần hình thành mẫu người phong kiến lý tưởng. Ước lệ trong văn học trung đại Việt Nam bao gồm ba tính chất: Tính uyên bác và cách điệu hóa cao độ.

Tính sùng cổ. Tính phi ngã. * Tính uyên bác và cách điệu hóa cao độ Không phải ngẫu nhiên văn học chính thống thời phong kiến được mệnh danh là văn chương bác học (Văn học dân gian gọi là văn học bình dân). Gọi như thế, văn chương mang trong mình nó tính bác học.

Người sáng tác phải bác học và người tiếp nhận cũng rất bác học. Bởi đây là loại văn chương phòng khách, trà dư tửu hậu. Văn chưong chính thống thời phong kiến mang tính qui phạm từ góc độ sáng tác đến thưởng thức. Giới văn học hẹp, chỉ quanh quẩn trong tầng lớp trí thức Hán học tài hoa, tao nhân mặc khách.

Trường hợp Nguyễn Khuyến và Dương Khuê là một thí dụ tiêu biểu. Độc giả của Nguyễn Khuyến là Dương Khuê, nên khi bạn văn mất, nhà thơ như muốn gác bút: Câu thơ nghĩ đắn đo không viết Viết đưa ai, ai biết mà đưa ? Sáng tác trong môi trường ấy, tất nhiên tính uyên bác có ý nghĩa thẩm mỹ. Người sáng tác cũng như người tiếp nhận đều phải thông thuộc kính sử, điển cố, điển tích; phải có vốn thi liệu, văn liệu phong phú học tập được từ những áng 9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] văn bất hủ của người xưa. Văn chương càng uyên bác càng có sức hấp dẫn lớn, có tính nghệ thuật cao.

Trước sau nào thấy bóng người Hoa đào năm ngóai còn cười gió đông (Nguyễn Du) Hay: Dẽ có Ngu cầm đàn một tiếng Dân gìau đủ khắp đòi phương. (Nguyễn Trãi) Văn chương của tao nhân mặc khách, nên có khuynh hướng lý tưởng hóa, “văn chương hóa”, Các nhà văn thời ấy muốn tạo ra một thế giới nghệ thuật riêng khác với thế giới đời thường. Cho nên, thế giới nghệ thuật của các trang văn thời này luôn được các nhà văn cách điệu hóa cao độ. Hình tượng nghệ thuật càng cách điệu hóa càng đẹp.

Quan niệm này đã làm nấy sinh thái độ xem thường văn xuôi. Trong cái nhìn của các nhà văn và độc giả văn học thời phong kiến, văn xuôi gần với đời sống thực tại, ít được cách điệu hóa; thơ mới là thứ ngôn ngữ giàu tính cách điệu. Con người trong văn chương phải đẹp một cách lý tưởng: tóc mây, mày liễu, mặt hoa, tay tiên, gót sen, vóc hạc,. Cử chỉ, đi đứng, ăn nói tựa như đang sống trong thế giới của nghệ thuật sân khấu: Hài văn lần bước dặm xanh Một vùng như thể cây quỳnh cành dao Chàng Vương quen mặt ra chào Hai Kiều e lệ nép vào dưới hoa (Nguyễn Du) Tạo vật thiên nhiên đi vào văn chương cũng phải thật sang quý và đẹp như mai, cúc, tùng, bách, liễu,.

Ngàn mai gió cuốn chim bay mỏi Dặm liễu sương sa khách bước dồn (Bà huyện Thanh Quan) 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Nhìn chung, văn chương thời ấy không chú ý tả thực. Tả thực nếu có, chỉ dùng cho những nhân vật phản diện phàm tục như Mã giám sinh, Sở Khanh, Tú bà… Thoắt trông nhờn nhợt màu da Ăn chi cao lớn đẫy đà lám sao ? Thời bấy giờ, người ta quan niệm con người không hòan thiện, hòan mỹ bằng tạo hóa, không tài hoa bằng hóa công. Vì thế, những gì cần lý tưởng hóa đều phải được so sánh với thiên nhiên, thiên nhiên trở thành chuẩn mực cho cái đẹp của con người. Con những tiểu nhân chỉ có thể so sánh với xác của chúng,mới tả thực.

* Tính sùng cổ: Do quan niệm thời gian phi tuyến tính, nên trong văn chương cổ của dân tộc ta, các nhà văn luôn có xu hướng tìm về quá khứ. Họ lấy quá khứ làm chuẩn mực cho cái đẹp, lẽ phải, đạo đức. Với họ thời đại hòang kim không có trong thực tại. Thời đại hòang kim chỉ có vào thời Nghiêu, Thuấn; người anh hùng nghĩa sĩ lý tưởng là Kỷ Tín, Do Vu, Dự Nhượng (Hịch tướng sĩ văn).

Chân lý quá khứ là chân lý có sức sáng tỏa muôn đời. Vì thế, văn chương thường lấy tiền đề là lý lẽ và kinh nghiệm của cổ nhân, của lịch sử xa xưa (lập luận trong Quân trung từ mênh tập của Nguyễn Trãi là một minh chứng). Vì vậy mà văn học trung đại thường đầy rẫy những điển tích, điển cố. Mẫu mực của văn chương cũng như vậy.

Thơ ca không ai có thể vượt qua những thi thánh, thi tiên, thi thần như Lý Bạch, Đỗ Phủ, Bạch Cư Dị,. Chính vì vậy, các nhà văn đời sau thường “tập cổ” vay mượn văn liệu, thi tứ, hình ảnh nghệ thuật của các nhà thơ, nhà văn đời trước mà không bị đanh giá là “Đạo văn”. Ngược lại, họ được đánh giá là một cây bút đạo đức, sang trọng; tác phẩm của họ rất giàu giá trị. * Tính phi ngã: Thời phong kiến, ý thức cá nhân chưa có điều kiện phát triển.

Con người chưa bao giờ dám “sống là mình”, “sống với mình”. Con người chỉ sống với không gian mà không sống cùng thời gian.