CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP THẢO LUẬN NHÓM TRONG DẠY HỌC GDCD Ở THPT 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Phương pháp dạy học và đổi mới phương pháp dạy học trong những năm gần đây rất được quan tâm nghiên cứu. Có rất nhiều các tài liệu nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của người học, hình thành và phát triển kĩ năng cho người học đáp ứng nhu cầu của sự phát triển kinh tế - xã hội. Đặc biệt với sự phát triển xã hội không ngừng hiện nay đòi hỏi con người phải có một số phẩm chất và năng lực nổi lên hàng đầu như: năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực làm việc nhóm, năng lực hoạt động thực tiễn và giải quyết vấn đề do cuộc sống đặt ra,…Từ đó đặt ra cho giáo dục những yêu cầu mới phải đổi mới toàn diện để đáp ứng tốt hơn yêu cầu ngày càng cao của cá nhân và xã hội.
Đã có rất nhiều công trình nghiên cứu, tài liệu nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của người học từ đó hình thành và phát triển kĩ năng cho người học đáp ứng nhu cầu của sự phát triển kinh tế - xã hội trong thời đại mới hiện nay. Các công trình nghiên cứu nước ngoài “Trong lịch sử phát triển giáo dục, một trong những phương pháp được nhiều nhà nghiên cứu khoa học quan tâm cả về mặt lý luận và thực tiễn phải kể đến là phương pháp thảo luận nhóm , tiêu biểu cho các công trình đó là:” - Robert J.Pollock, “Các phương pháp dạy học hiệu quả” (Người dịch: Nguyễn Hồng Vân), Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2011.Marzand, “Nghệ thuật và khoa học dạy học” (Người dịch: Nguyễn Hữu Châu), Nxb Giáo dục Việt Nam, 2011. - Geoffrey Petty, Dạy học ngày nay, Nhà xuất bản Stanlay Thomes.N Xcatkin, “Tích cực hóa hoạt động nhận thức của học sinh trong dạy học”, (1965) Nxb Giáo dục, Matxcơva. 6 Những công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài nêu trên phần nào đã làm rõ lý luận về phương pháp dạy học nói chung và thảo luận nhóm nói riêng.
Đó là cơ sở lý luận để các tác giả sau này kế thừa khi luận giải về đổi mới phương pháp thảo luận nhóm theo hướng tiếp cận năng lực của người học hiện nay. Các công trình nghiên cứu trong nước Những công trình nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy học nói chung và dạy học môn GDCD ở các trường THPT nói riêng theo hướng tiếp cận năng lực người học: - Trần Bá Hoành, “Bàn tiếp về dạy học lấy HS làm trung tâm”, Tạp chí thông tin khoa học giáo dục số 49, tr 43 - 47, năm 1995. - Đặng Thành Hưng, “Hệ thống kĩ năng học tập hiện đại”, Tạp chí giáo dục số 78 tr 25-27, 2004. - Nguyễn Văn Cường, “Phát triển năng lực thông qua phương pháp và phương tiện dạy học mới”, Tài liệu hội thảo tập huấn, Dự án phát triển giáo dục THPT, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Hà Nội, 2005.
- Nguyễn Văn Cừ, Nguyễn Duy Nhiên (Đồng chủ biên), “Dạy và học môn GDCD ở trường THPT - Những vấn đề lí luận và thực tiễn”, Nxb Đại học Sư phạm, Hà Nội, 2007. - Đinh Văn Đức - Dương Thị Thuý Nga, “Phương pháp dạy học GDCD ở trường THPT”, Nxb Đại học sư phạm, Hà Nội, 2011. Những công trình nêu trên đã có đóng góp không nhỏ trong việc nêu rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn về vai trò và yêu cầu của môn GDCD ở các trường THPT đối với sự phát triển nhân cách của HS. Ở góc độ phương pháp dạy học, những kiến giải về điều kiện phát huy vai trò chủ đạo của giáo viên, vai trò chủ động, tích cực của HS thông qua đổi mới phương pháp dạy học cũng được đề cập và làm rõ.
Những công trình nghiên cứu về phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học: - Trần Duy Hưng, “Mô hình phương pháp dạy học theo nhóm nhỏ”, Tạp chí Nghiên cứu giáo dục số 4, tr 9-10, 2000. - Nguyễn Thị Kim Dung, (2000) “Thảo luận nhóm và quá trình xây dựng quan hệ nhân ái giữa HS với nhau ở trường trung học”, Tạp chí Nghiên cứu Giáo dục số 11, trang 10-11. 7 - Ngô Thị Thu Dung (2001), “Mô hình tổ chức dạy học theo nhóm trong giờ học trên lớp”, Tạp chí Giáo dục số 5, tr 21-22. - Nguyễn Thị Hà, “Đổi mới phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học chương “Phép biện chứng duy vật” ở trường Cao đẳng Cộng đồng Lai Châu”, Luận văn thạc sĩ khoa học Giáo dục, Đại học Sư phạm Hà Nội, 2010.
- Phạm Hữu Tòng (2007), Tổ chức hoạt động nhận thức của học sinh theo hướng phát triển năng lực tìm tòi sáng tạo giải quyết vấn đề và tư duy khoa học, Bài giảng chuyên đề cao học 2007, Nxb Đại học sư phạm Hà Nội. Nhìn tổng thể những công trình nêu trên đều có điểm chung cơ bản về phương pháp thảo luận nhóm, những ưu điểm và mặt hạn chế, các hình thức tổ chức thảo luận nhóm. Qua đó, các tác giả đều thống nhất với quan niệm cho rằng, phương pháp thảo luận nhóm khi vận dụng tốt sẽ phát huy tính tích cực học tập của HS, HS học tập cùng nhau sẽ giúp HS lĩnh hội kiến thức tốt hơn, đạt hiệu quả cao và khắc ghi kiến thức lâu hơn. Tuy nhiên, GV cần lựa chọn hình thức thảo luận nhóm phù hợp với từng môn học, từng đối tượng, từng nội dung của bài học.
Những công trình nghiên cứu về phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD ở trường THPT: - Nguyễn Trọng Sửu (2006), Dạy học nhóm - Phương pháp dạy học tích cực, Tạp chí Giáo dục, số 146/2006. - Trần Thị Mai Phương, Dạy học GDCD theo phương pháp tích cực, Hà Nội, 2007. - Nguyễn Thị Sen, “Vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD phần “Công dân với đạo đức” ở trường THPT Hồng Quý tỉnh Yên Bái”, Luận văn thạc sĩ khoa học Giáo dục, Đại học Sư phạm Hà Nội, 2009. - Đặng Thị Thúy, Vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD phần “Công dân với việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học” ở trường Yên Mô A tỉnh Ninh Bình”, Luận văn Thạc sĩ khoa học Giáo dục, Đại học Sư phạm Hà Nội, 2010.
- Nguyễn Thị Toan, “Vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD ở trường THPT”, Tạp chí Giáo dục, số 312, 2013. - Bùi Thị Thanh Huyền, “Sử dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD ở trường THPT”, Tạp chí Giáo dục số 306, 2013. 8 - Trần Thị Thơm, “Vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD lớp 10 ở các trường THPT huyện Phú Bình”, Luận văn Thạc sĩ khoa học giáo dục, Đại học Sư phạm Thái Nguyên, 2017. Từ việc nghiên cứu các quan điểm về phương pháp thảo luận nhóm, những công trình nghiên nêu trên tập trung làm rõ tính tất yếu vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học GDCD, qua đó các tác giả cũng luận giải vai trò, vị trí của phương pháp này đối với việc nâng cao chất lượng dạy và học môn Giáo dục công dân ở trường THPT trong giai đoạn hiện nay.
Phương pháp thảo luận nhóm không phải là phương pháp dạy học mới và để nó phát huy được tính chủ động tích cực của học sinh cần thực nghiệm thực tiễn, vận dụng linh hoạt. Những nghiên cứu lý luận và vận dụng thực tiễn về vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD - Phần “Công dân với kinh tế” ở các trường THPT trên địa bàn huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang chưa được nghiên cứu một cách có hệ thống, chính vì vậy đây là một vấn đề hoàn toàn mới mẻ với đối tượng nghiên cứu là HS lớp 11. Lý luận chung của vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học môn GDCD ở THPT 1. Khái niệm - Phương pháp Phương pháp là một thuật ngữ bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp “Methodos” có nghĩa là con đường nghiên cứu, cách thức nhận thức, cách thức để đạt được mục đích nào đó.
Theo từ điển Bách khoa, phương pháp là cách thức, là con đường, phương tiện để đạt tới mục đích, là hoạt động sắp xếp theo một trật tự nhất định để giải quyết những nhiệm vụ nhất định trong nhận thức và cả trong thực tiễn. Theo nghĩa chung nhất, phương pháp được hiểu là cách thức hành động, là con đường, là phương tiện của chủ thể để đạt đến một mục đích nhất định nào đó. Trên cơ sở đó, phương pháp là phạm trù gắn liền với hoạt động có ý thức của con người, giúp con người nhận thức, khám phá được hiện thực khách quan. Do đó, có thể nói phương pháp là một trong những yếu tố quyết định thành công hay thất bại trong hoạt động nhận thức và cải tạo thế giới của con người.Đềcác – nhà Triết học duy 9 vật người Pháp thế kỷ XVIII khẳng định: “Thiếu phương pháp thì người tài năng cũng khó đạt được kết quả như mong muốn, thậm chí không thể dạt được kết quả, có phương pháp người bình thường cũng có thể làm được những điều phi thường.” Ngoài ra, phương pháp không chỉ hình thành thông qua sự đúc rút kinh nghiệm mà còn là nghệ thuật, là khoa học; nó đòi hỏi mang tính sáng tạo và dấu ấn của chủ thể sử dụng phương pháp.
Ở mỗi lĩnh vực nhận thức và hoạt động khác nhau có thể sử dụng phương pháp khác nhau. Điều này tạo nên tính phong phú và đa dạng trong việc phân chia phương pháp theo các lĩnh vực, góc độ tiếp cận. - Phương pháp dạy học GS.TSKH Lâm Quang Thiệp - Nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đưa ra những nhận định ngắn gọn trong Hội thảo và đổi mới phương pháp giảng dạy theo hệ thống tín chỉ cho rằng: dạy học là việc giúp cho người học tự mình chiếm lĩnh những kiến thức, kỹ năng và hình thành hoặc thay đổi những tình cảm, thái độ. Theo quan niệm này, dạy học không phải là truyền thụ kiến thức một chiều, thụ động, càng không phải cung cấp thông tin đơn điệu, mà chủ yếu là giúp cho người học tự mình chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng, bồi dưỡng cảm xúc và hình thành thái độ tích cực.
Nguyễn Hữu Châu khái quát, học là quá trình cá nhân tự kiến tạo kiến thức cho mình nhưng đó là những kiến thức thông qua tương tác với các cá nhân khác, với xã hội và thực tiễn mà có. Từ quan niệm về học, quan niệm về hoạt động dạy và PPDH cũng thay đổi.