chương 1, việc vận dụng DHTDA chủ đề hệ thức lượng trong tam giác lớp 10 sẽ được tiếp nối ở các chương sau. Cơ sở lí luận của vấn đề nghiên cứu 1. Một số khái niệm cơ bản a) Dự án Thuật ngữ “dự án” tiếng Anh có nghĩa là Project, theo gốc tiếng anh latinh là “projicere”, đều có nghĩa là phác thảo, dự thảo, thiết kế. Còn hiểu theo nghĩa phổ thông thì dự án là một đề án, một dự thảo hay một kế hoạch đã được lên ý tưởng, cần được thực hiện nhằm đạt mục đích đề ra ban đầu.
Vì vậy mà khái niệm dự án thường được sử dụng phổ biến trong hầu hết tất cả các lĩnh vực kinh tế - xã hội và trong nghiên cứu khoa học. Ngày nay, khái niệm dự án được hiểu là một dự định, một kế hoạch, được thực hiện trong những điều kiện xác định, có tính tổng thể và tính phức hợp. Trong đó cần tìm hiểu và xác định rõ mục tiêu, thời gian, tài chính, nhân lực, vật lực. Sau đó, khái niệm dự án đã đi từ lĩnh vực kinh tế, xã hội vào lĩnh vực giáo dục, đào tạo không chỉ với ý nghĩa là các dự án phát triển giáo dục mà còn được sử dụng như một hình thức hay PPDH.
Từ cuối thế kỉ VXI, ở Italia người ta đã sử dụng khái niệm dự án trong dạy học ở các trường dạy nghề kiến trúc, rồi tiếp đó là đến ở Pháp. Đến thế kỉ XVIII, nhờ cuộc cách mạng khoa học – kĩ thuật đã mang lại sức ảnh hưởng đến các nền kinh tế mà tư tưởng của việc mang khái niệm của dự án vào dạy học được mở rộng và lan truyền sang các nước ở Châu Âu và Châu Mỹ. Về sau do sự ảnh hưởng của cuộc chiến tranh thế giới thứ hai, phong trào cải cách giáo dục đã lắng xuống một thời gian dài. Nhưng từ những năm 70 của thế kỉ 9 trước, trào lưu cải cách giáo dục mới ở phương Tây đã tạo ra sự phát triển mới cho DHTDA.
Như vậy, dự án là một quá trình hoạt động của một hay nhiều nhóm người để thực hiện một kế hoạch đề ra nhằm tạo ra những sản phẩm theo mục đích đã đề ra. b) Dự án học tập Dựa vào khái niệm dự án khi người sử dụng với mục đích vận dụng nó vào lĩnh vực giáo dục cụ thể trong việc dạy học mà người ta gọi đó là dự án học tập. Chính vì thế mà người ta thấy rằng có những điểm tương đồng và khác nhau giữa dự án học tập và dự án trong thực tiễn. Nếu như dự án học tập là một nhiệm vụ học tập phải do người học thực hiện và trong đó mục tiêu của dự án là mục tiêu của dạy học thì dự án trong thực tiễn có thể ủy nhiệm cho nhiều người cùng thực hiện.
Vì vậy khi thiết kế một dự án học tập, vừa phải dựa vào đặc điểm và tiến trình của dự án nói chung, vừa phải dựa vào các quan điểm của lí luận dạy học nói riêng. Như vậy: “ Dự án học tập được hiểu là một dự án trong đó người học thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp có sự kết hợp giữa lí thuyết và thực hành; kết hợp kiến thức với kĩ năng và kinh nghiệm thực tiễn thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau”. c) Quan niệm về dạy học theo dự án Tùy theo mỗi người mà có nhiều quan niệm và định nghĩa khác nhau về DHTDA. Một số tác giả coi DHTDA là một tư tưởng hay một quan điểm dạy học.
Nhưng số khác lại cho rằng DHTDA là một hình thức dạy học có thể kết hợp nhiều PPDH khi tiến hành một dự án. Nguyễn Văn Cường (1997) trong một thông báo khoa học đã viết: “Dạy học Project hay dạy học theo dự án là một hình thức dạy học, trong đó HS dưới sự điều khiển và giúp đỡ của giáo viên tự lực giải quyết một nhiệm vụ học tập mang tính phức hợp không chỉ về mặt lí thuyết mà đặc biệt về mặt thực hành thông qua đó tạo ra các sản phẩm thực hành có thể giới thiệu, công bố được”. Cũng vẫn quan niệm như vậy, Nguyễn Thị Diệu Thảo (2007) đã xây dựng định nghĩa về DHTDA như sau: “Dạy học theo dự án là một hình thức tổ chức dạy học, 10 trong đó người học dưới sự chỉ đạo của giáo viên thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp mang tính thực tiễn với hình thức làm việc nhóm là chủ yếu. Nhiệm vụ này được thực hiện với tính tự lực cao trong toàn bộ quá trình học tập, tạo ra những sản phẩm có thể trình bày, giới thiệu”.
Định nghĩa này coi dạy học theo dự án là một hình thức dạy học lớn, hình thức tổ chức dạy học. Theo tác giả, quan niệm này phù hợp với bản chất của DHTDA và có thể hoà nhập với hệ thống các khái niệm quen thuộc trong phạm trù PPDH hiện nay ở Việt Nam, như bài giảng, seminar, thí nghiệm, thực tập,… Đỗ Hương Trà (2007) cũng đã coi dạy học theo dự án là một mô hình dạy học. Theo tác giả “Dạy học dự án là một mô hình dạy học lấy hoạt động của HS làm trung tâm. Kiểu dạy học này phát triển kiến thức và kĩ năng của HS thông qua quá trình HS giải quyết một bài tập tình huống gắn với thực tiễn bằng những kiến thức theo nội dung môn học - được gọi là dự án.
Dự án đặt HS vào vai trò tích cực như: người giải quyết vấn đề, người ra quyết định, điều tra viên hay người viết báo cáo. Thường thì HS sẽ làm việc theo nhóm và hợp tác với các chuyên gia bên ngoài và cộng đồng để trả lời các câu hỏi và hiểu sâu hơn nội dung, ý nghĩa của bài học. Học theo dự án đòi hỏi HS phải nghiên cứu và thể hiện kết quả học tập của mình thông qua cả sản phẩm lẫn phương thức thực hiện”. Như vậy, vì có sự khác nhau về cách nhìn nhận và cách thức sử dụng mà cho đến nay vẫn chưa có sự thống nhất cụ thể về quan niệm đối với DHTDA.
Có tác giả coi đây là một PPDH, nhưng những tác giả khác lại cho đó là hình thức dạy học, quan điểm dạy học hay mô hình dạy học,.Tùy theo cách tiếp cận mà các nhà lí luận có thể quan niệm DHTDA theo những cách khác nhau. Dưới đây là một định nghĩa về DHTDA được xây dưng trong luận luận này: DHTDA là cách thức tổ chức dạy học, trong đó HS thực hiện một nhiệm vụ học tập phức hợp, có sự kết hợp giữa lí thuyết và thực hành, tạo ra các sản phẩm có thể giới thiệu, trình bày. Phân loại các hình thức của dạy học theo dự án 11 DHTDA có thể được phân loại dựa theo nhiều cơ sở khác nhau. Sau đây là một số cách phân loại chính: a) Phân loại theo lĩnh vực hoạt động của dự án - Dự án về giáo dục.
- Dự án về môi trường. - Dự án về kinh tế. b) Phân loại theo nội dung chuyên môn - Dự án trong một môn học: là các dự án học tập mà trọng tâm nội dung nằm trong một môn học. - Dự án liên môn (nội dung bao gồm nhiều môn học khác nhau).
- Dự án ngoài chương trình (dự án không liên quan trực tiếp đến nội dung các môn học trong chương trình học tập của người học). c) Phân loại theo quy mô, quỹ thời gian Người ta phân ra các dự án theo quy mô nhỏ, vừa, lớn dựa vào các điều kiện sau: - Thời gian, chi phí tiến hành dự án. - Số người tham gia: nhóm, tổ, lớp, khối lớp học, trường,. tiến hành thực hiện dự án đó.
- Phạm vi tác động (ảnh hưởng) của dự án: trong trường, ngoài trường, khu vực,… Ngoài ra khi tiến hành dự án ta còn có thể có cách chia như sau: - Dự án nhỏ: là dự án được thực hiện trong phạm vi một số giờ học, có thể từ 2-6 giờ học. - Dự án trung bình: là dự án được thực hiện trong phạm vi từ một ngày đến một tuần hoặc 40 giờ học. - Dự án lớn: là dự án được thực hiện với quỹ thời gian lớn, trên một tuần và có thể kéo dài lên nhiều tháng. d) Phân loại theo nhiệm vụ, tính chất công việc 12 - Dự án học tập tìm hiểu: là các dự án học tập được thực hiện nhằm khảo sát thực trạng đối tượng.
Ví dụ: dự án tham quan và tìm hiểu một quy trình sản xuất, dịch vụ (rượu bia, xi măng, đồ gốm,…); dựa án tham quan và tìm hiểu việc sử dụng khí oxi ở bệnh viện,… - Dự án học tập nghiên cứu: là các dự án học tập được tiến hành nhằm hướng tới giải quyết các vấn đề, giải thích các hiện tượng,… Ví dụ: dự án xác định độ pH của đất trồng; dự án khảo sát môi trường chăn nuôi, trồng trọt,… - Dự án học tập thực hành: là các dự án học tập được thực hiện với mục đích hướng tới là tạo ra các sản phẩm vật chất hoặc thực hiện một kế hoạch hành động thực tiễn. Ví dụ: dự án xây dựng một cơ sở xử lí hạt giống (lúa, bắp,…); dự án mở một cửa hàng bán thực phẩm,. - Dự án học tập hỗn hợp: là các dự án học tập có nội dung kết hợp các dạng nêu trên. Ví dụ: dự án truyền giáo dục ý thức bảo vệ môi trường; dự án giới thiệu cho nông dân các nuôi trồng thủy sản, sử dụng phân bón hóa học, thuốc phòng trừ sâu bệnh,… Dự án tiếp thị sản phẩm cho các cơ sở sản xuất (oxi sạch, thuốc trừ sâu, phân bón,…).
- Dự án tổ chức thực hiện các hoạt động xã hội. Ví dụ: dự án trồng và chăm sóc cây xanh; dự án xây dựng trường học “xanh, sạch, đẹp”,… 1. Cấu trúc của dạy học theo dự án Trong DHTDA có nhiều thành tố liên quan với nhau rất mật thiết: HS, GV, nội dung, phương tiện dạy học, môi trường và thời gian thực hiện dự án,… a) Học sinh - HS là trung tâm của DHTDA, HS không hoạt động độc lập mà làm việc theo nhóm, đóng vai là những người thuộc các lĩnh vực khác nhau, có nhiệm vụ hoàn thành vai trò của mình theo các mục tiêu đã đề ra. - Khi thực hiện nhiệm vụ được giao, HS tự quyết định cách tiếp cận vấn đề và các hoạt động cần phải tiến hành để giải quyết vấn đề.
- Trong DHTDA người học cần hoàn thành dự án với những sản phẩm cụ thể có ý nghĩa và giá trị nhất định đối với bản thân và xã hội.