phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và nội dung chính của luận văn gồm 3 chƣơng. Chƣơng I: Cơ sở lí luận và thực tiễn. Chƣơng II: Đề xuất một số biện pháp dạy học phân hóa trong dạy học số nguyên ở lớp 6. Chƣơng III: Thực nghiệm sƣ phạm.
4 CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về nghiên cứu 1. Dạy học phân hóa trên thế giới Tƣ tƣởng dạy học phân hóa đã xuất hiện từ rất lâu trên thế giới đặc biệt là ở Mĩ. Các nhà giáo dục E.J Rutxo đã nêu lên tiêu chí quan trọng trong dạy học đó là “dạy học phải đáp ứng nhu cầu của ngƣời học”.
Đến cuối thế kỉ XX, các nghiên kết quả nghiên cứu về các lý thuyết giáo dục: Lí thuyết vùng phát triển gần của L.S Vygotsky; thuyết đa trí tuệ và thuyết học tập trải nghiệm của David Lold (1984) chính là cơ sở khoa học để các nhà giáo dục học nghiên cứu về dạy học phân hóa. Đặc biệt là ở Mĩ. Có rất nhiều quan điểm của mình về dạy học phân hóa đƣợc các nhà giáo dục đƣa ra nhƣ sau John Dewey (1859 - 1952) nhà triết học, tâm lý học và nhà cải cách giáo dục ngƣời Mĩ cho rằng “Mục tiêu giáo dục phải đƣợc căn cứ trên hoạt động và nhu cầu bên trong của các cá nhân cụ thể đang chịu sự giáo dục” [3; tr135]. Theo ông lợi ích của học sinh chính là căn cứ làm điểm xuất phát và xây dựng mục tiêu.
Những hoạt động cụ thể và nhu cầu của cá nhân là cơ sở của mục đích giáo dục. Triết lí giáo dục của ông đƣợc rất nhiều nhà khoa học đồng tình và ủng hộ. Chuyên gia nghiên cứu về dạy học phân hóa ngƣời Mĩ Carol Ahn Tomlinson xác định: “Dạy học phân hóa là quá trình đảm bảo rằng nội dung và phƣơng pháp học tập cũng nhƣ kiểm tra đánh giá phải phù hợp với trình độ, sở thích và phong cách học tập của từng ngƣời học” [30]. Theo ông: “Trong các lớp học phân hóa, giáo viên đƣa ra những hình thức học tập cụ thể cho từng cá nhân để đảm bảo các em có thể học đƣợc nhiều và nhanh nhất có thể, họ không cho rằng một lộ trình học tập của học sinh này có thể đúng với học sinh khác” [27, tr4].
Tomlinson cho rằng: “DHPH là “sắp xếp” những gì diễn ra trên lớp để học sinh có nhiều cơ hội chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng và diễn đạt những gì các em học đƣợc. Theo góc nhìn của ông, học sinh sẽ có nhiều cách thức khác nhau để chiếm lĩnh tri thức thông qua dạy học phân hóa. Từ đó, học sinh đạt đƣợc hiệu quả học tập 5 cao hơn” [26; tr1]. Lewis và Batts nhìn nhận: “DHPH đƣợc xem nhƣ quá trình điều chỉnh nội dung dạy học, kế hoạch dạy học và môi trƣờng học nhằm đáp ứng nhu cầu học tập đa dạng của tất cả học sinh” [25; tr27].
Theo các tác giả nƣớc ngoài tƣ tƣởng dạy học phân hóa là quá trình dạy học phù hợp với trình độ, sở thích, phong cách của mỗi cá nhân do đó ngƣời giáo viên phải có kế hoạch, nội dung và phƣơng pháp dạy học phù hợp. Dạy học phân hóa ở Việt Nam Ở Việt Nam, tƣ tƣởng về DHPH đƣợc thể hiện khá rõ nét trong các quan điểm giáo dục cũng nhƣ các cách thức dạy học. Cụ thể, Đặng Vũ Hoạt (1987, 2015), trong tác phẩm “lí luận dạy học đại học” cho rằng, cần “đảm bảo sự thống nhất giữa tính vừa sức chung và tính vừa sức riêng trong quá trình dạy học, đảm bảo tính thống nhất giữa cá nhân và tập thể trong quá trình dạy học ở đại học” [7; tr68]; Thái Duy Tuyên (1993, 2012) khẳng định “Đảm bảo tính vừa sức, phù hợp với đặc điểm lứa tuổi” [21; tr95] và Tôn Thân (2006) cũng nêu ra quan điểm “Đảm bảo thống nhất giữa đồng loạt và phân hóa” [20; tr13]. Tính vừa sức và phù hợp với lứa tuổi là quan điểm dạy học của các tác giả Việt Nam, vừa sức ở đây là phù hợp với mỗi cá nhân học sinh do đó ngƣời dạy phải đáp ứng tính cá nhân trong một tập thể xuyên suốt quá trình dạy học.
Ở Việt Nam, tác giả Tôn Thân và tác giả Đặng Thành Hƣng là hai tác giả đã có rất nhiều công trình nghiên cứu đặc sắc về DHPH bên cạnh rất nhiều tác giả khác: Theo tác giả Tôn Thân (2005) “DHPH là một quan điểm dạy học” mà cơ sở của nó đều dựa trên “những khác biệt của ngƣời học về năng lực, sở thích, nhu cầu và các điều kiện học tập nhằm tạo ra những kết quả học tập tốt nhất và sự phát triển tốt nhất cho từng ngƣời học” [22]. Tác giả Đặng Thành Hƣng (2005), đƣa ra quan điểm: “DHPH là QTDH có phân biệt những ngƣời học hay nhóm ngƣời học, chứ không tiến hành giảng dạy chung chung” [11, tr25] hay đây là “chiến lƣợc dạy học dựa trên sự khác biệt về cá nhân và nhóm ngƣời học”. Có thể thấy, cùng một khái niệm “DHPH” nhƣng các tác 6 giả lại nhìn nhận dƣới nhiều góc độ khác nhau (một chiến lƣợc giảng dạy, một quan điểm dạy học hoặc thiên về kĩ thuật tiến hành). Tuy nhiên, các quan điểm đều thể hiện góc nhìn chung về DHPH là dạy theo nhu cầu và hứng thú học tập của học sinh, lấy học sinh làm trung tâm của quá trình dạy học.
Ngày nay xuất hiện một hƣớng tiếp cận ngƣời học mới đó là “dạy học cá thể hóa” dạy học cá thể hóa có liên quan chặt chẽ với dạy học phân hóa, dạy học cá thể hóa là dựa trên xuất phát điểm của ngƣời học kết hợp với mục tiêu, định hƣớng và nội dung của chƣơng trình học, giáo viên có thể tận dụng các nền tảng công nghệ thông tin để đáp ứng cũng nhƣ thiết kế các chƣơng trình học riêng cho từng cá nhân phù hợp với năng lực của học sinh nhƣng vẫn có thang đo kết quả đầu ra cụ thể, có thể nói dạy học cá thể hóa là một biện pháp phân hóa mạnh mẽ đến từng cá nhân ngƣời học. Nguyễn Thị Năm Hoàng – giảng viên trƣờng đại học Khoa học-Xã hội và Nhân văn chia sẻ: “Một số yếu tố then chốt liên quan đến việc cá thể hoá quá trình dạy – học là: nghiên cứu, thấu cảm ngƣời học; trao tiếng nói cho các cá thể; xây dựng kế hoạch học tập phù hợp với mỗi ngƣời học/ nhóm ngƣời học; đa dạng hoá phƣơng thức hoạt động của ngƣời học; và có thang đo phù hợp từng đối tƣợng trong chuẩn đầu ra chung của học phần” [32]. Với môn Toán, ở tiểu học có nghiên cứu sinh Lê Thị Thu Hƣơng đã nghiên cứu về đề tài “Dạy học phân hóa ở tiểu học nhằm góp phần nâng cao hiệu quả dạy và học môn Toán” [10] với các kết luận: Tìm hiểu những vấn đề liên quan đến quá trình DHPH môn Toán ở tiểu học; xác định đƣợc thực trạng việc DHPH môn Toán nói riêng và các môn học nói chung ở trƣờng tiểu học hiện nay; đề xuất đƣợc 5 biện pháp DHPH môn Toán tiểu học. Bên cạnh đó, còn rất nhiều tác giả ở bậc THCS nghiên cứu về DHPH nhƣ chủ đề “Hệ thức lƣợng trong tam giác vuông” ở trƣờng THCS; đề tài luận văn thạc sĩ “Dạy học phân hóa chủ đề Phƣơng trình và bất phƣơng trình trong một lớp học Toán ở trƣờng THCS” [17] của tác giả Lê Hồng Ngọc đã nghiên cứu cách thức tổ chức dạy học dựa trên sự phân hóa về trình độ nhận thức của học sinh trong chủ đề Phƣơng trình và bất phƣơng trình ở trƣờng THCS, qua đó đã thực hiện yêu cầu đổi mới QTDH môn Toán, góp phần nâng cao chất lƣợng GD môn Toán ở trƣờng THCS… nhƣng chƣa có đề tài nào liên quan đến 7 dạy học số nguyên trong chƣơng trình toán 6.
Từ quan điểm dạy học phân hóa của các tác giả nƣớc ngoài và Việt Nam, DHPH của các tác giả trong và ngoài nƣớc có những nét tƣơng đồng đều hƣớng tới mục tiêu cá nhân ngƣời học và ngƣời giáo viên cần có những kế hoạch, nội dung và thiết kế dạy học nhằm đáp ứng tính cá nhân học sinh trong một môi trƣờng học tập. Một số khái niệm liên quan đến đề tài 1. Dạy học phân hóa là gì? Thuật ngữ “dạy học phân hóa” (Differenciated Instruction) đƣợc đƣa ra lần đầu tiên vào những năm 70 của thế kỉ XX bởi nhà giáo dục học ngƣời Pháp Louis Legrand. Cần thiết kế các hoạt động chi tiết, rõ ràng và cụ thể trong hoạt động học để học sinh rèn luyện phát triển đƣợc năng lực và các kỹ năng từ đó giúp học sinh khám phá kiến thức của môn học đó là quan điểm đƣợc ông đƣa ra.
Legrand, Carol Ann Tomlinson (2004) cũng đƣa ra quan niệm: “DHPH là cách dạy mà ở đó giáo viên là ngƣời chủ động thay đổi chƣơng trình dạy học, phƣơng pháp dạy học, nguồn học liệu, hoạt động của học sinh và cách thức đánh giá kết quả học tập nhằm đáp ứng nhu cầu của một cá nhân hoặc một nhóm học sinh, tạo cơ hội học tập tốt nhất cho mỗi học sinh trong lớp” [27]. Legrand, Carol Ann Tomlinson ta có thể hiểu DHPH chính là sắp xếp các hoạt động tại lớp học để học sinh có nhiều cách thức chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng đồng thời thể hiện, trình bày lại những gì mà các em đã học đƣợc. Từ những quan điểm của các tác giả trong và ngoài nƣớc đã tìm hiểu, theo tác giả luận văn: DHPH là một quá trình bao gồm tất cả các kế hoạch bài dạy, hoạt động học tập và kỹ thuật mà giáo viên sử dụng để cá nhân hóa hoạt động học tập của học sinh dựa trên cơ sở phân loại và chia tách các đối tƣợng học sinh thành những nhóm học sinh có sự khác biệt về trình độ nhận thức, sở thích, thái độ học tập…đảm bảo sao cho mọi đối tƣợng học sinh đều tiến bộ hơn so với chính điểm xuất phát của bản thân mình, học sinh yếu kém luôn đƣợc hỗ trợ, giúp đỡ; học sinh khá giỏi luôn đƣợc thúc đẩy. DHPH là định hƣớng về nội dung và phƣơng pháp dạy học, trong đó giáo viên 8 tổ chức dạy học tùy theo đối tƣợng, nhằm đảm bảo yêu cầu GD phù hợp những đặc điểm khác nhau của những ngƣời học giúp học sinh tiến bộ bất kể xuất phát điểm của các con ở đâu.
DHPH bao gồm hỗ trợ học sinh yếu hơn và thúc đẩy những học sinh khá hơn.