Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VẬN DỤNG DẠY HỌC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC KINH TẾ VÀ PHÁP LUẬT LỚP 10 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Những công trình nghiên cứu về dạy học giải quyết vấn đề DH GQVĐ là một trong những phương pháp dạy học tích cực được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu, luận giải ở các góc độ tiếp cận khác nhau. Từ những năm 1960, DH nêu vấn đề đã được đề cập và sử dụng một cách phổ biến.
Thuât ngữ DH nêu vấn đề có thể gây hiểu lầm là GV chỉ nêu ra vấn đề để HS giải quyết, điều này làm mờ nhạt hay hạn chế vai trò của GV trong quá trình DH. Bởi thế, ngày nay thuật ngữ “dạy học giải quyết vấn đề” được đưa ra và có xu hướng sử dụng ngày càng phổ biến. Xét về bản chất, DH GQVĐ và DH nêu vấn đề thống nhất với nhau cả về mục đích DH, cách thức và các kỹ thuật DH tương ứng. Ở bình diện này, các công trình nghiên cứu về dạy học nêu vấn đề được xem là những tài liệu hữu ích để tác giả hệ thống hóa và xây dựng khái niệm công cụ liên quan đến đề tài.
Một số công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài: Thuật ngữ “dạy học giải quyết vấn đề” xuất phát từ “Orixtic” hay còn gọi là phương pháp phát kiến, tìm tòi. Phương pháp này còn có tên gọi là DH phát hiện và giải quyết vấn đề. PPDH GQVĐ đã được A. E Raicôp,…nghiên cứu và tập trung luận giải phương thức đưa HS vào hoạt động tìm tòi, phát kiến tri thức, hình thành năng lực nhận thức của HS.
Khi đó, HS là chủ thể khám phá, tìm kiếm những tri thức mới, thông tin mới. Ở thế kỉ XX vào những năm 50, “dạy học nêu vấn đề” hay còn gọi là DH GQVĐ chính thức ra đời. PPDH này được nhiều nhà giáo dục quan tâm nghiên cứu, luận giải và vận dụng.Kôn công bố cuốn sách “Những cơ 6 sở của dạy học nêu vấn đề”, Nxb Sự thật Quốc gia, Hà Nội. Tác giả đã chứng minh đây là một PPDH tích cực bằng cách vận dụng thực nghiệm DH nêu vấn đề.
Tuy nhiên, nghiên cứu của V.Kôn mới chỉ ra những tiền đề để DH nêu vấn đề mà chưa hoàn thiện được một lý luận đầy đủ về PPDH này. I Mackmutov là nhà khoa học đã xây dựng khá đầy đủ cơ sở lí luận của DH GQVĐ. Trong cuốn “Lý luận và thực hành DH nêu vấn đề”, Cadan, 1972. I Mackmutov đã đưa ra khái niệm tình huống có vấn đề và đặt cơ sở lý luận cho việc hình thành quan niệm về DH GQVĐ khi xem tình huống có vấn đề là cơ sở quan trọng để DH GQVĐ, đó là trạng thái tâm lý chứa đựng mâu thuẫn tư duy phản ánh mong muốn, yêu cầu phải tìm cách thức giải quyết dựa trên những tri thức đã có và kinh nghiệm đã biết của bản thân.
Khalamôp (1979), “Phát huy tính tích cực học tập của HS như thế nào”, Nxb Giáo dục. Với công trình nghiên cứu này, I. Khalamôp đã bước đầu đề cập đến PPDH nêu và GQVĐ, tuy nhiên, ông mới đề cập tới khái miệm, sự cần thiết vận dụng DH GQVĐ, chưa làm rõ quy trình và các yêu cầu, điều kiện đảm bảo cho PPDH này. Tiếp đến có thể kể đến A.
Ông đã trình bày cách tiếp cận DH GQVĐ trong cuốn “Tình huống có vấn đề trong tư duy và trong dạy học”, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1990. Từ việc xem tình huống có vấn đề là tình huống mang trong nó sự mâu thuẫn giữa cái đã biết và cái đòi hỏi, giữa cách thức và những yếu tố thực hiện hành động đang đòi hỏi. Cùng vơi đường hướng tư duy ấy, Nhà giáo dục I. Lecne (1997), “Dạy học nêu vấn đề”, Nxb Giáo dục, Hà Nội đã bước đầu định hình vai trò của người học trong tham gia giải quyết các vấn đề được xây dựng theo nội dung bài học.
Một số công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước Nguyễn Ngọc Bảo đã xuất phát từ quan điểm DH kiến tạo để xem xét DH GQVĐ, đó là quá trình GV tạo ra tình huống, kích thích nhu cầu tự phát hiện và giải quyết nhiệm vụ học tập ở HS. Đây là nội dung được tác giả trình bày trong 7 cuốn “Lý luận dạy học đại cương”, tập 1,2 và cuốn sách “Phát huy tính tích cực, tính tự lực của sinh viên trong quá trình dạy học”, Nxb Giáo dục, 1995. “Dạy học giải quyết vấn đề - một hướng đổi mới trong công tác giáo dục, đào tạo, huấn luyện” là công trình nghiên cứu của Vũ Văn Tảo, Trần Văn Hà, Đặng Quốc Bảo. Các tác giả đã nêu và luận chứng những đặc điểm DH GQVĐ, trong đó khẳng định đây là PPDH bằng tình huống có vấn đề để người học khám phá tri thức, vận dụng kiến thức đã học để giải quyết cho các vấn đề của thực tiễn.
Năm 1999, tác giả Phùng Văn Bộ đã công bố cuốn sách “Lý luận dạy học Giáo dục công dân ở trường phổ thông trung học”. Quan niệm về DH GQVĐ đề được đề cập đến ở bình diện cơ sở của DH GQVĐ từ góc độ tâm lý học, dựa vào logic của quá trình nhận thức. Theo đó, ông khẳng định, việc nêu vấn đề cho HS giải quyết là con đường, cách thức để tinh tự giác phát hiện, khám phá của người học được phát huy. Năm 2005, với công trình nghiên cứu: “PPDH truyền thống và đổi mới”, tác giả Thái Duy Tuyên đã bàn luận trực tiếp về yêu cầu đổi mới PPDH, trong đó có PPDH nêu vấn đề.
Theo tác giả, “DH nêu vấn đề là quá trình tìm ra một giải pháp thỏa mãn cho một vấn đề mới hay chí ít là một vấn đề mà người giải quyết chưa tìm ra trước đó”. Nguyễn Văn Khôi (2010), Mô đun dạy học dựa trên giải quyết vấn đề, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam. Đây là công trình nghiên cứu khá sâu và toàn diện về dạy học dựa trên GQVĐ từ khái niệm, đến ciệc chỉ ra ưu điểm, hạn chế và những nguyên tắc khi vận dụng vào thực tiễn. Tác giả Nguyễn Phúc Chỉnh, Nguyễn Thị Hằng đã xác định đặc trưng cơ bản của DH GQVĐ là “tình huống gợi vấn đề trong bài viết “Một số vấn đề chung về dạy học theo vấn đề”, Tạp chí Giáo dục, số 309, năm 2013.
Tác giả Phạm Thị Thu Phương với bài viết “Vận dụng dạy học giải quyết vấn đề môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin (phần Triết 8 học)”, Tạp chí Giáo dục, số đặc biệt kỳ 3/6/2016 đã làm rõ lý luận chung về DH GQVĐ và khảo sát, đánh giá thực trạng và đưa ra một số biện pháp nâng cao hiệu quả vận dụng phương pháp này trong dạy học phần Triết học của môn Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin. Tác giả Đỗ Thị Nguyệt (2007), Đổi mới phương pháp nêu vấn đề trong dạy học phần Chủ nghĩa duy vật lịch sử ở trường Cao đẳng sư phạm Bắc Ninh, Luận văn thạc sĩ Khoa học giáo dục, Hà Nội. Phạm Thị Thành (2009), Vận dụng phương pháp nêu vấn đề trong dạy học môn Những Nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin ở trường Đại học Quy Nhơn, Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục, Hà Nội. Có thể nói những công trình nghiên cứu nêu trên đã gợi mở và cung cấp cho tác giả luận văn nhiều cách tiếp cận khác nhau về DH GQVĐ để tác giả xây dựng khung lý luận về sử dụng phương pháp này trong DH môn GDKT &PL lớp 10.
Những công trình nghiên cứu về dạy học giải quyết vấn đề môn Giáo dục công dân, GDKT&PL lớp 10 Ở hướng tiếp cận này, tác giả hệ thống và khái quát hóa một số công trình nghiên cứu tiêu biểu về việc vận dụng dạy học giải quyết vấn đề đối với môn Giáo dục công dân và môn GDKT & PL lớp 10. Có thể kể đến các tác giả với các công trình nghiên cứu tiêu biểu sau: Nhóm tác giả Vũ Đình Bảy (Chủ biên), Đặng Xuân Điều, Nguyễn Thành Minh, Vũ Văn Thục (2015), Lý luận dạy học môn Giáo dục công dân ở trường phổ thông, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội. “Trong cuốn sách này, nhóm tác giả đã nêu khái quát về phương pháp nêu vấn đề trong dạy học, từ đó đưa ra những định hướng vận dụng phương pháp này trong dạy học môn Giáo dục công dân ở trường phổ thông theo hướng phát triển cho HS những kỹ năng cần thiết như kỹ năng tiếp cận và xử lý tình huống, xây dựng kế hoạch giải quyết vấn đề, trình bày và lí giải các bài toán nhận thức”. 9 Với cách tiếp cận cách thức đổi mới phương pháp dạy học Giáo dục công dân trong bối cảnh hiện nay, tác giả Trần Thị Mai Phương, Dạy học giáo dục công dân theo phương pháp tích cực, Hà Nội, 2007 và nhóm tác giả Hồ Thanh Diện, Vũ Xuân Vinh, Bài tập tình huống Giáo dục công dân 10, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2007 bàn luận làm rõ vai trò của phương pháp nêu vấn đề trong dạy học Giáo dục công dân theo hướng phát huy tính chủ động, sáng tạo của HS.
Ngoài ra, các công trình luận văn, luận án cũng đã nêu ra thực trạng và quy trình sử dụng phương pháp nêu vấn đề trong dạy học môn GDCD ở trường THPT, tiêu biểu như: Đinh Thị Thu Huyền (2016), Sử dụng phương pháp nêu vấn đề trong dạy học môn Giáo dục Công dân lớp 11 trường THPT tỉnh Thái Nguyên, Luận văn thạc sĩ Khoa học Giáo dục, Đại học Sư phạm Thái Nguyên. Luận văn đã tiếp cận dạy học giải quyết vấn đề trên bình diện phương pháp dạy học. Từ việc làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về vận dụng phương pháp dạy học nêu vấn đề, tác giả Đinh Thị Thu Huyền đã khảo sát thực trạng sử dụng phương pháp dạy học này đối với môn Giáo dục Công dân lớp 11 trường THPT tỉnh Thái Nguyên. Trên cơ sở đó, tác giả khẳng định việc sử dụng phương pháp nêu vấn đề trong dạy học môn Giáo dục Công dân lớp 11 trường THPT tỉnh Thái Nguyên là cần thiết.
Tác giả đã thiết kế giáo án và tiến hành thực nghiệm đồng thời rút ra những kết luận sư phạm về việc sử dụng phương pháp nêu vấn đề trong dạy học môn Giáo dục Công dân lớp 11 trường THPT tỉnh Thái Nguyên.