MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong giai đoạn xây dựng nhà nước pháp quyền và cải cách Tư pháp ở Việt Nam hiện nay, Nghị quyết số 49- NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ Chính trị về chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020 đã chỉ ra mục tiêu, quan điểm, phương hướng và nhiệm vụ cải cách Tư pháp. Để công cuộc đấu tranh phòng và chống tội phạm đạt hiệu quả cao, cùng với việc đổi mới cơ quan điều điều tra, truy tố, xét xử thì đổi mới công tác thi hành án là một trong những nội dung quan trọng không thể tách rời của nhiệm vụ cải cách tư pháp do Đảng và Nhà nước ta đề xướng và kiên trì thực hiện trong giai đoạn hiện nay. Cải cách tư pháp sẽ không mang lại thành công triệt để nếu không đổi mới một cách mạnh mẽ công tác thi hành án, bởi lẽ, suy cho cùng thì kết quả của hoạt động tư pháp về cơ bản phụ thuộc ở hiệu quả hoạt động thi hành án trong thực tế.
Công cuộc cải cách tư pháp hình sự trong thời gian qua đã có những thành tựu đáng kể trong pháp luật hình sự và tố tụng hình sự, trong tổ chức các cơ quan điều tra, kiểm sát và xét xử, trong cơ chế đảm bảo quyền bào chữa của bị can, bị cáo… Tuy nhiên, cải cách trong lĩnh vực thi hành án hình sự lại chưa được quan tâm đúng mức. Trên thực tế, nguyên tắc hiến định “các bản án, quyết định của Toà án nhân dân đã có hiệu lực pháp luật phải được các cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, các đơn vị vũ trang nhân dân và mọi công dân tôn trọng, những người và đơn vị hữu quan phải chấp hành nghiêm chỉnh” vẫn chưa được đảm bảo triệt để. Hệ thống cơ quan quản lý nhà nước trong lĩnh vực thi hành án hình sự còn nhiều phân tán, nhiều đầu mối, chưa tập trung quyền lực nên thiếu sự chỉ đạo, điều hành, kiểm tra thống nhất, làm giảm hiệu quả và hiệu lực quản lý. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Do thiếu sự quy định trách nhiệm cụ thể, thiếu sự kiểm tra, đôn đốc thường xuyên trong các cơ quan có chức năng quản lý nhà nước trong lĩnh vực thi hành án hình sự nên dẫn đến tình trạng quản lý lỏng lẻo, nhiều đối tượng đã bị Toà án kết án bằng bản án và quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật nhưng không được thi hành.
Mỗi năm vẫn còn một số không ít người bị kết án bằng hình phạt tù, bản án đã có hiệu lực pháp luật nhưng họ vẫn chưa đi chấp hành hình phạt tù tại trại giam. Công tác quản lý, giáo dục, cải tạo phạm nhân trong các trại giam chưa đạt được mục đích. Tỷ lệ tái phạm trong số những người đã chấp hành xong hình phạt tù còn cao; tình trạng trốn khỏi trại giam vẫn còn xảy ra, nhiều đối tượng sau khi trốn khỏi trại giam đã gây ra những vụ án nghiêm trọng ngoài xã hội. Trong thi hành án hình sự ở Việt Nam thì hình phạt tù có thời hạn là một trong các hình phạt thể hiện rõ nhất chính sách hình sự và nguyên tắc của nhà nước đối với người phạm tội, đồng thời ngăn ngừa người phạm tội tiếp tục phạm tội, động viên, khuyến khích người phạm tội chứng tỏ khả năng giáo dục, cải tạo, nhanh chóng để trở về hoà nhập với cộng đồng và trở thành người có ích cho xã hội.
Hình phạt tù có thời hạn là nhằm tách người phạm tội ra khỏi cộng đồng trong một khoảng thời gian nhất định khi mà hành vi phạm tội của họ buộc phải tách họ ra khỏi cộng đồng một thời gian để ngăn ngừa tội phạm và giáo dục người phạm tội. Trong thi hành án hình sự, việc nghiên cứu về từng hình phạt cụ thể vẫn chưa được quan tâm, cũng như nghiên cứu một cách sâu sắc, đầy đủ, có hệ thống và toàn diện. Pháp luật về thi hành án còn chưa kịp thời thể chế hoá quan điểm của Đảng về tổ chức thi hành án hình sự theo hướng tập trung, thống nhất; về xây dựng đào tạo nguồn nhân lực phục vụ hoạt động quản lý và tổ chức thi hành án hình sự; chưa kịp thời điều chỉnh những vướng mắc nảy sinh trong thực tiễn quản lý nhà nước trong lĩnh vực thi hành án hình sự. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đối với hình phạt tù có thời hạn, chúng ta đã có pháp lệnh thi hành án phạt tù đóng vai trò trong quản lý và thi hành hình phạt tù trong suốt thời gian qua, tuy nhiên để đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp hiện nay chúng ta cần phải có một văn bản pháp luật có giá trị pháp lý cao hơn.
Thể chế hoá chủ trương và đường lối của Đảng, nhằm nâng cao hiệu quả trong công tác thi hành án hình sự. Ngày 17/6/2010, Quốc hội đã thông qua Luật thi hành án hình sự năm 2010. Đây là bước đột phá trong cải cách Tư pháp, đặc biệt trong lĩnh vực cải cách thi hành án hình sự. Luật thi hành án hình sự góp phần hoàn thiện và là cơ sở pháp lý cho hoạt động thi hành án hình sự, đáp ứng được các yêu cầu của công cuộc cải cách Tư pháp.
Tuy nhiên, để luật thực sự đi vào cuộc sống thì chúng ta vẫn cần phải có những điều chỉnh từng bước cho phù hợp với điều kiện thực tế, có các văn bản hướng dẫn luật một cách đồng bộ và cụ thể đối với từng loại hình phạt, từng vấn đề cụ thể trong công tác thi hành án hình sự. Thực tế đó đã đặt ra yêu cầu bức xúc cần phải nghiên cứu, tìm hiểu sâu hơn những vấn đề lý luận cơ bản về thi hành án phạt tù có thời hạn, tiến hành tổng kết một cách đầy đủ hơn nhằm chỉ ra những kinh nghiệm thành công cũng như chưa thành công của thực tiễn công tác thi hành án phạt tù có thời hạn, từ đó xây dựng luận cứ khoa học cho nhiệm vụ tiếp tục đổi mới công tác thi hành án phạt tù có thời hạn trong giai đoạn hiện nay. Vì vậy, việc nghiên cứu một cách có hệ thống về thi hành hình phạt tù có thời hạn ở nước ta hiện nay có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn. Với những lý do trên, tác giả đã chọn đề tài “Những vấn đề về thi hành bản án phạt tù có thời hạn ở Việt Nam” làm luận văn tốt nghiệp thạc sỹ Luật học.
Nội dung của đề tài cố gắng nghiên cứu cách tổng thể quy định của pháp luật về thi hành bản án phạt tù có thời hạn. Đề tài cũng đưa ra những luận cứ khoa học về thực trạng thi hành bản án phạt tù có thời hạn; đồng thời 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đề ra một số kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả thi hành bản án phạt tù có thời hạn phù hợp với điều kiện thực tiễn của Việt Nam đáp ứng yêu cầu của công cuộc cải cách Tư pháp trong thời gian tới. Tình hình nghiên cứu Trong lĩnh vực thi hành án hình sự đã có một số công trình nghiên cứu về thi hành án phạt tù có thời hạn, có thể kể đến “Một số vấn đề về thi hành án hình sự” của TS Trần Quang Tiệp do nhà xuất bản Công an nhân dân xuất bản năm 2002; “Pháp luật thi hành án hình sự Việt Nam- Những vấn đề lý luận và thực tiễn” của PGS.TS Võ Khánh Vinh, PGS.TS Nguyễn Mạnh Kháng chủ biên, do nhà xuất bản Tư pháp xuất bản năm 2006; “Hoàn thiện quản lý nhà nước trong lĩnh vực Thi hành án hình sự ở Việt Nam” của TS Vũ Trọng Hách do nhà xuất bản Tư pháp xuất bản năm 2006. Ngoài ra, còn phải kể đến các bài viết đăng trên các bài báo, tạp chí chuyên ngành luật như: “Thực trạng công tác thi hành án hình sự và những kiến nghị” của TS Nguyễn Phong Hoà, đăng trên tạp chí TAND số 21/2006 Tr 22-32; “Thực trạng pháp luật thi hành án phạt tù và phương hướng hoàn thiện” của TS Phạm Văn Lợi, đăng trên tạp chí Nhà nước và pháp luật số 02/2006 v.
Đây là những công trình nghiên cứu toàn diện cả về trong lĩnh vực thi hành án hình sự, trong đó có hình phạt tù. Tuy nhiên, chưa thể hiện tính chuyên sâu về một hình phạt cụ thể trong thi hành án hình sự. Trong công cuộc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay, nhất là khi thực hiện chiến lược cải cách Tư pháp đến năm 2020, vấn đề nghiên cứu chuyên sâu về từng lĩnh vực cần được làm sáng tỏ cả về mặt lý luận và thực tiễn là cơ sở cho việc hoàn thiện các quy định của pháp luật về hình phạt tù nói chung và hình phạt tù có thời hạn nói riêng góp phần nâng cao hiệu quả thi hành án hình sự. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Mục đích của việc nghiên cứu luận văn là làm sáng tỏ một cách có hệ 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thống về công tác, tổ chức thi hành bản án phạt tù có thời hạn ở Việt Nam hiện nay, từ đó xác định những bất cập để đề xuất kiến giải nhằm nâng cao hiệu quả của việc thi hành bản án phạt tù có thời hạn, đồng thời đưa ra được các giải pháp góp phần hoàn thiện các quy định của pháp luật về thi hành bản án phạt tù có thời hạn Từ mục đích nghiên cứu nêu trên, tác giả luận văn đặt cho mình các nhiệm vụ nghiên cứu chủ yếu sau: - Về mặt lý luận: Trên cơ sở nghiên cứu lịch sử phát triển của công tác thi hành bản án phạt tù có thời hạn, phân tích khái niệm, các đặc điểm cơ bản của thi hành bản phạt tù có thời hạn, mối quan hệ giữa cơ quan, tổ chức thi hành bản án phạt tù có thời hạn với các cơ quan khác trong TTHS.
Phân tích nội dung, điều kiện, trình tự thủ tục thi hành bản án phạt tù có thời hạn để làm sáng tỏ bản chất pháp lý và nội dung cơ bản của thi hành bản án phạt tù có thời hạn. Trong đó có cơ quan, tổ chức tiến hành thi hành bản án phạt tù có thời hạn.