Chương 1 VAI TRÒ CỦA HỆ THÓNG CHÍNH TRỊ CÁP XÃ TRONG THỰC HIỆN AN SINH XA HỘI - MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VA THỰC TIEN 1. Khái niệm về an sinh xã hội và hệ thống an sinh xã hội ở Việt Nam hiện nay 1. Khái niệm về an sinh xã hội Hiểu theo nghĩa rộng, ASXH là sự đảm bảo thực hiện các quyền của con người được sống trong hòa bình, được tự do làm ăn, cư trú, phát biểu chính kiến trong khuôn khổ luật pháp; được bảo vệ và bình dang trước pháp luật; được học tập, có nhà ở, có việc làm và được đảm bảo về thu nhập để thoả mãn những nhu cầu sinh sống thiết yếu khi tuổi già, gặp tai nạn và các rủi ro khác trong cuộc sống. Hiểu theo nghĩa hẹp, ASXH là sự bảo đảm về thu nhập và một số điều kiện sinh sống thiết yếu khác cho người lao động và gia đình của họ khi bị mat hoặc giảm thu nhập do bị mat hoặc giảm khả năng lao động hoặc không còn việc làm đối với những người cô đơn, già cả, trẻ em mồ côi, người tàn tật, những người bị thiên tai, dịch họa và các đối tượng nghẻo đói.
Từ đó, tác giả có thể đưa ra khái niệm chung nhất: ASXH là sự bảo vệ, trợ giúp của Nhà nước và cộng đông bằng các biện pháp khác nhau nhằm hỗ trợ cho các đối tượng khi ho bị giảm sút thu nhập, suy giảm khả năng lao động hoặc gặp bất hạnh, rủi ro, rơi vào tình trạng đói nghèo hoặc thai sản, 6m dau, tai nạn lao động, bệnh nghệ nghiệp, mat sức lao động, thất nghiệp, già yếu, khuyến khích và động viên con người tự lực vươn lên giải quyết những van dé của chính họ và hòa nhập với cộng đồng xã hội. Từ khái niệm trên, về mặt bản chất, ASXH là van đề mang tính cộng đồng, tính xã hội, tính lịch sử và tính nhân văn sâu sắc. Vì, nó đã tạo ra sự “an toàn” cho cuộc sông của mọi người trong xã hội, góp phan bảo đảm thu II nhập và đời sông cho mọi thành viên trong xã hội với hình thức hoạt động chủ yếu là thông qua các biện pháp công. Mô hình của ASXH gồm các chế độ trợ cấp cơ bản sau: Trợ cấp thất nghiệp, 6m dau, tuôi già, tai nạn lao động - bệnh nghề nghiệp, thai sản, tàn tật, tử tuất, chăm sóc y tế và trợ cấp gia đình.
Tuy nhiên, việc thực hiện đầy đủ các chế độ an sinh trên còn tùy thuộc vào nhu cầu điều kiện về kinh tế - xã hội của mỗi nước theo xu hướng chung trên thế giới, ASXH sẽ dần được mở rộng về số lượng với các cách thức cách tiếp cận khác nhau của mỗi quốc gia. Trên thực tế, ASXH là một lĩnh vực rộng lớn, phức tạp, đa dạng khó có thé đưa ra một khái niệm dé đáp ứng được tất cả các nội dung trong điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, truyền thống dân tộc, tôn giáo ở mỗi quốc gia và từng thời điểm lịch sử khác nhau. Hệ thống an sinh xã hội ở Việt Nam Tại Việt Nam, thuật ngữ “ASXH” bắt đầu xuất hiện vào những năm 70 của thế kỷ XX. Trong suốt quá trình phát triển của đất nước, Đảng và Nhà nước luôn coi bảo đảm ngày càng tốt hơn ASXH là một chủ trương, nhiệm vụ lớn đồng thời cũng là thể hiện bản chất tốt đẹp của chế độ ta.
Mặt khác, Đảng và Nhà nước luôn coi đây là nhiệm vụ trọng tâm của toàn HTCT vì ASXH có ý nghĩa rất quan trọng đối với sự ôn định chính trị - xã hội và phát triển bền vững của đất nước. Do đó, trong nhiều năm qua, trên cơ sở phát triển kinh tế - xã hội, bên cạnh việc không ngừng cải tiến chế độ tiền lương, tiền công và nâng cao thu nhập cho nhân dân lao động, Đảng và Nhà nước ta đã quan tâm đến ASXH, phúc lợi xã hội cho người dân cũng đã được hoàn thiện dần thông qua các kỳ đại hội của Đảng. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ III, Dang ta xác định: Cải thiện đời sống vật chất và văn hoá của nhân dân thêm một bước, làm cho nhân dân ta được ăn no mặc âm, tăng thêm sức khoẻ, có thêm nhà ở và được học tập. 12 xây dựng đời sống mới ở nông thôn và thành thị.
Đây là thời kỳ chúng ta đang trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước nên điều kiện còn hết sức khó khăn, thiếu thốn, mặc dù vậy, nhưng Đảng và Nhà nước vẫn luôn dành sự quan tâm đặc biệt đến công tác bảo đảm ASXH và phúc lợi xã hội. Đại hội lần thứ VI của Đảng, cùng với chủ trương đổi mới toàn diện đất nước, khơi dậy mọi nguồn lực, tiềm năng, thế mạnh trong nước dé phat trién, Dang đã tạo ra bước ngoặt cho sự phát triển hệ thống ASXH. Trước hết, Đảng đã phân tích sâu sắc mối quan hệ biện chứng giữa ASXH và sự phát triển kinh tế, xác định ASXH là một bộ phận quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Dang chỉ rõ sự phát triển của nền kinh tế thị trường sẽ đem lại sự tăng trưởng nhanh về kinh tế, nhưng mặt trái của nó cũng đặt ra nhiều rủi ro cho con người và xã hội.
Từ những nhận định trên, trong quá trình đổi mới, Đảng va Nhà nước luôn chú trọng đưa ra chương trình kinh tế - xã hội vì mục tiêu phát triển con người, phát huy tối đa nguồn lực con người trong đó mỗi chính sách phát triển kinh tế phải đảm bảo ASXH; các chính sách xã hội phải đặt ngang tầm với các chính sách kinh tế. Chủ trương này đã được Đảng khang định trong tat cả các kỳ đại hội tiếp theo như Dai hội Dang lần thứ VII, VI, IX, X, XI, XII. Gần đây nhất Đại hội lần thứ XIII, Dang ta tiếp tục xác định: “Quản lý phát triển xã hội có hiệu quả, nghiêm minh, bảo đảm ASXH, an ninh con người; thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội; xây dựng môi trường văn hóa, đạo đức xã hội lành mạnh, văn minh; chú trọng nâng cao chất lượng dịch vụ y tế, chất lượng dân số, gắn dân số với phát triên; quan tâm đến mọi người dân, bảo đảm chính sách lao động, việc làm, thu nhập, thực hiện tốt phúc lợi xã hội, ASXH. Đến nay, hệ thống ASXH đã phát triển với tính chất rộng lớn, nhưng tác giả chỉ tập trung đi sâu vào ba vân đê côt lõi sau: 13 Thứ nhất, bảo hiểm xã hội được coi là xương sống, là trụ cột cơ bản của hệ thống ASXH vi nó bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phan thu nhập của người lao động khi họ bị mất hoặc giảm thu nhập khi ốm đau, bệnh nghề nghiệp, tai nạn lao động, thai sản, thất nghiệp, hết tuôi lao động hoặc chết.
BHXH sẽ giúp người lao động trong trường hợp bị giảm hoặc mat khả năng lao động hoặc mat việc làm vẫn có được một khoản thu nhập bù đắp hoặc thay thé góp phan tạo sự ồn định cho xã hội. Thứ hai, các loại cung cấp dịch vụ như: tạo việc làm, hỗ trợ tài chính trong thời gian bệnh tật hoặc thất nghiệp, y tế, chăm sóc sức khỏe cho nhân dân lao động, nhăm bảo đảm tái tạo sức lao động của họ, duy trì và phát triển nền sản xuất xã hội và phát triển mọi mặt cuộc sông, bản thân con người. Thứ ba, các loại trợ giúp xã hội (cung cấp hiện vật, tiền.) cho những không có tài sản hoặc có rất ít, những người cần sự giúp đỡ đặc biệt. an sinh xã hội cũng khuyến khích các loại trợ giúp như trợ cấp về ăn, ở, miễn giảm thuế, dịch vụ đi lại.
Từ đó cho thấy, ASXH là vấn đề xã hội quan trọng trong quan điểm, chính sách kinh tế - xã hội của Đảng và Nhà nước ta, thể hiện được tính ưu việt, nhân đạo và tính nhân văn sâu sắc. Trước các tác động tiêu cực của mặt trái nền kinh tế thị trường dẫn đến tình trạng phân hóa giàu, nghèo ngày càng tăng, tệ tham ô, tham nhũng chưa được khắc phục triệt dé,.thi việc thực hiện tốt ASXH hơn bao giờ hết càng có ý nghĩa quan trọng, góp phần ồn định xã hội, bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội. Cấu trúc chuỗi an sinh xã hội Theo tổ chức quốc tế, thì một hệ thống ASXH phải có tối thiểu ba hợp phần cơ bản tương ứng với ba chức năng chính của ASXH sau: Thứ nhất là, các chính sách, chương trình phòng ngừa rủi ro. Đây là chức năng chính, hướng tới giúp cho mọi tâng lớp dân cư có được việc làm, 14 thu nhập, có được năng lực vật chất cần thiết.
Đây là tầng trên cùng của hệ thong ASXH. Trụ cột cơ ban của tầng này là hỗ trợ dao tạo nghề, tìm việc, nâng cao kỹ năng cho người lao động. Thứ hai là, các chính sách, chương trình giảm thiểu rủi ro gồm các chiến lược giảm thiêu thiệt hại do rủi ro của hệ thống ASXH. Đây được coi là tầng thứ hai có vai trò rất quan trọng vì nội dung chủ yếu của nó là các hình thức bảo hiểm, dựa trên nguyên tắc đóng - hưởng như: bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp.
Thứ ba là, các chính sách, chương trình khắc phục rủi ro, đây là tầng cuối cùng của hệ thống ASXH bao gồm các chính sách, chương trình về cứu trợ và trợ giúp xã hội. Chức năng chính của tầng này là bảo đảm, an toàn cho các thành viên xã hội khi họ gặp phải rủi ro như: người thiếu việc làm, thất nghiệp, thu nhập thấp, người nghèo, tàn tật, người già và trẻ em mồ côi. Vai trò của an sinh xã hội trong sự Ổn định và phát triển xã hội - ASXH góp phan đảm bảo ôn định đời sống kinh tế - xã hội Trước hết, thực hiện ASXH là các chính sách, biện pháp như: giải quyết việc làm, đào tạo nghề, bảo hiểm xã hội, giảm nghéo, ưu đãi người có công, trợ cấp xã hội, tạo điều kiện cho các đối tượng chính sách xã hội được tiếp cận thuận lợi các dịch vụ về văn hóa, giáo dục, y tế. Dé làm được điều này rõ ràng ASXH phải thực hiện trên nhiều lĩnh vực, bằng nhiều biện pháp và huy động nguồn lực của toàn xã hội để trợ giúp các đối tượng yếu thế trong xã hội.
Bên cạnh đó, Nhà nước phải có định hướng, tăng trưởng kinh tế kết hợp hài hòa với tiến bộ và công bằng xã hội, có nhiều chính sách phát triển hệ thống ASXH đa dạng; bình đăng về hưởng thụ các dịch vụ và phúc lợi xã hội.