Tổng quan luận án
Công trình Vai trò của vốn con người trong giảm nghèo bền vững ở Việt Nam được nghiên cứu sinh Thái Phúc Thành thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Phạm Thúy Hương và PGS. Nguyễn Vĩnh Giang, bảo vệ năm 2014 tại Trường Đại học Kinh tế quốc dân. Luận án thuộc chuyên ngành Kinh tế lao động (mã số: 62340201).
Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, lý thuyết kinh tế khẳng định vốn con người là yếu tố quan trọng quyết định năng suất lao động và thu nhập. Trong thực tiễn tại Việt Nam, các chương trình hỗ trợ giáo dục, đào tạo nghề đã được triển khai rộng khắp theo Nghị quyết số 30a/2008/NQ-CP, Nghị quyết số 80/NQ-CP và Quyết định số 1956/QĐ-TTg. Tuy nhiên, tồn tại nghịch lý thực tế là nhiều lao động có trình độ chuyên môn kỹ thuật cao hơn vẫn có thu nhập thấp hoặc tái nghèo; nhiều người nghèo sau khi được tập huấn và hỗ trợ đào tạo vẫn không thể cải thiện thu nhập bền vững. Trước năm 2010, các công trình nghiên cứu trong nước chủ yếu xem xét vốn con người gắn với tăng trưởng kinh tế nói chung hoặc thu nhập ở các khu vực đô thị, thiếu vắng những công trình đánh giá hệ thống, độc lập về mức độ tác động của vốn con người đối với mục tiêu giảm nghèo bền vững tại khu vực nông thôn.
Các câu hỏi nghiên cứu của luận án bao gồm:
- Vốn con người là gì, bao gồm những nội dung gì và những yếu tố nào tác động đến vốn con người?
- Nghèo, giảm nghèo và giảm nghèo bền vững là gì; những yếu tố nào phản ánh và tác động đến giảm nghèo bền vững?
- Vốn con người có vai trò như thế nào trong giảm nghèo bền vững?
- Thực trạng vai trò của vốn con người trong giảm nghèo ở Việt Nam như thế nào?
- Làm thế nào để phát huy vai trò của vốn con người trong giảm nghèo bền vững?
Mục tiêu tổng quát của đề tài là đánh giá thực trạng vai trò của vốn con người trong giảm nghèo và đề xuất các giải pháp nâng cao vai trò của vốn con người để giảm nghèo bền vững ở Việt Nam.
Mục tiêu cụ thể gồm ba nội dung:
- Nghiên cứu, xây dựng phương pháp luận về vai trò của vốn con người trong giảm nghèo bền vững ở Việt Nam; phát triển mô hình phân tích định lượng về tác động của trình độ giáo dục đến khả năng thoát nghèo;
- Phân tích thực trạng vai trò của vốn con người, cụ thể là tác động của trình độ giáo dục phổ thông, chuyên môn kỹ thuật và các kiến thức, kỹ năng cụ thể đối với giảm nghèo bền vững;
- Hình thành các quan điểm và đề xuất các giải pháp nâng cao vai trò của vốn con người trong giảm nghèo để giảm nghèo bền vững ở Việt Nam đến năm 2020.
Đối tượng nghiên cứu là vốn con người và vai trò của vốn con người trong giảm nghèo bền vững. Phạm vi nghiên cứu về không gian là phạm vi toàn quốc, tập trung chủ yếu vào khu vực nông thôn; phạm vi thời gian phân tích thực trạng dựa trên chuỗi số liệu giai đoạn 2000–2010 và đề xuất giải pháp định hướng đến năm 2020.
Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án
Tổng quan tài liệu của luận án hệ thống hóa các nghiên cứu trong nước và quốc tế theo ba nhóm vấn đề chính:
Nhóm nghiên cứu về vai trò của vốn con người đối với tăng trưởng và thu nhập:
- Cơ sở lý thuyết ban đầu bắt nguồn từ Adam Smith, Alfred Marshall, Milton Friedman, sau đó được phát triển bởi Schultz (1961, 1963) với khẳng định đầu tư vào vốn con người là yếu tố cơ bản thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Denison (1962) và Waines (1968) chỉ ra vốn con người quyết định hiệu quả sử dụng vốn vật chất. Lucas (1988) phân chia tác động của vốn con người thành hiệu ứng nội sinh (tăng năng suất cá nhân) và ngoại sinh (tăng năng suất các yếu tố khác).
- Về bằng chứng thực nghiệm, Lau, Jamison, Liu và Rivkin (1993) chỉ ra tại Brazil, tăng thêm 1 năm đi học bình quân làm tăng 20% sản lượng thực tế. Nghiên cứu của ADB (2006) chỉ rõ ba cái bẫy tăng trưởng gắn với vốn con người thấp ở các nước đang phát triển: "kỹ năng thấp, công việc tồi", "kỹ năng thấp, công nghệ thấp" và "kỹ năng thấp, không có sáng kiến". Ljungqvist (1993) chứng minh sự suy giảm tăng trưởng bắt nguồn từ thị trường vốn con người không hoàn hảo.
- Becker (1962, 1964, 1993) thiết lập mối quan hệ chặt chẽ giữa học vấn và thu nhập, trong khi Mincer (1974) xây dựng hàm thu nhập theo số năm đi học và kinh nghiệm. Fang Cai (1996) tổng hợp các hiệu ứng nội sinh và ngoại sinh của giáo dục đối với sản phẩm quốc gia. OECD (2001, 2007) dẫn chứng tại New Zealand và Đan Mạch, lao động tốt nghiệp đại học có thu nhập cao hơn 15% so với tốt nghiệp phổ thông. Coulombe và Tremblay (2006) phân tích tại Canada cho thấy vốn con người giải thích gần 50% tăng trưởng thu nhập bình quân đầu người giữa các tỉnh.
- Tại Việt Nam, Trần Thọ Đạt và Đỗ Tuyết Nhung (2012) khẳng định mức vốn con người cao hơn dẫn đến GDP cấp tỉnh cao hơn. Các nghiên cứu ứng dụng mô hình hàm thu nhập Mincer của Moock (1998), Nguyễn Nguyệt Nga (2004), Nguyễn Đức Thành (2008), Nguyễn Xuân Thành (2008), Vũ Trọng Anh (2007) đều chỉ ra tỷ suất sinh lời dương của giáo dục.
Nhóm nghiên cứu về vai trò của vốn con người đối với giảm nghèo và sinh kế:
- Dao (2004, 2008) chỉ ra giáo dục và đào tạo giúp nâng cao năng suất của nông dân và giảm bất bình đẳng thu nhập tại các quốc gia đang phát triển.
- Khung phân tích sinh kế bền vững được hình thành từ các công trình của R. Chambers (thập niên 1980), F. Ellis và DFID (1999). Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Indu, Erik, Thắng và Hữu (2001), Lê Bạch Dương và cộng sự (2005), Action Aid và Oxfam (2009), Viện Khoa học Lao động và Xã hội phối hợp với ADB (2005) trong dự án "Markets for the Poor" đã vận dụng lý thuyết sinh kế, xác định vốn con người là tài sản cốt lõi của người nghèo.
- Một số công trình sử dụng hàm sản xuất Cobb-Douglas như Đinh Phi Hổ (2008) tại Đồng bằng sông Cửu Long (hệ số tương quan kiến thức nông nghiệp với thu nhập là 0,272) hay Nguyễn Chí Thiện (2009) tại Thái Nguyên.
Khoảng trống nghiên cứu luận án giải quyết:
Phần lớn các nghiên cứu trước đây chỉ xem xét tác động của giáo dục đến thu nhập nói chung hoặc trong các mẫu nghiên cứu giới hạn tại một số địa phương cụ thể (Tây Bắc, Tây Nguyên), chưa phân tích độc lập mối quan hệ giữa vốn con người với mục tiêu giảm nghèo bền vững trên phạm vi cả nước. Đặc biệt, các nghiên cứu chưa làm rõ nguyên nhân vì sao bằng cấp chuyên môn kỹ thuật chưa tạo ra tác động tích cực rõ nét đối với thu nhập của lao động tự làm nông nghiệp – nhóm đối tượng chiếm tỷ trọng nghèo cao nhất ở Việt Nam.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
Khung lý thuyết và khái niệm
Luận án sử dụng khái niệm vốn con người từ Giáo trình Kinh tế Nguồn nhân lực của Trường Đại học Kinh tế quốc dân: Vốn con người là tập hợp các kiến thức, khả năng, kỹ năng mà con người tích lũy được. Vốn con người có ba nguồn gốc hình thành: năng lực ban đầu (bẩm sinh, năng khiếu), tích lũy qua giáo dục đào tạo chính quy, và tích lũy qua quá trình sống, làm việc.
Luận án xác định sáu đặc trưng của vốn con người:
- Gắn liền với cá nhân nhưng chịu sự chi phối của môi trường thể chế xã hội trong quá trình tích lũy;
- Có cả mặt lượng (số năm đi học) và mặt chất (chất lượng đào tạo);
- Vừa mang tính cá nhân vừa mang tính cộng đồng;
- Chứa đựng các hiệu ứng ngoại sinh và tác động lan tỏa;
- Mang tính bản địa sâu sắc, hình thành trong điều kiện kinh tế - xã hội cụ thể;
- Có chức năng chủ động điều phối các nguồn lực khác.
Về khái niệm nghèo, tác giả tiếp cận theo chuẩn nghèo tuyệt đối: Nghèo là tình trạng một bộ phận dân cư chỉ có thể thỏa mãn một phần nhu cầu cơ bản của cuộc sống. Giảm nghèo bền vững được định nghĩa là tình trạng dân cư đạt được mức độ thỏa mãn các nhu cầu cơ bản hoặc mức thu nhập cao hơn chuẩn nghèo và duy trì được trạng thái đó ngay cả khi gặp phải các cú sốc hay rủi ro.
Khung phân tích của luận án tích hợp lý thuyết vốn con người vào Khung sinh kế bền vững (Sustainable Livelihoods Framework). Trong năm loại tài sản sinh kế (vốn con người, vốn tài chính, vốn tự nhiên, vốn vật chất, vốn xã hội), bốn loại vốn sau mang tính thụ động. Vốn con người đóng vai trò chủ thể trung tâm, quyết định chiến lược sinh kế, điều phối việc khai thác và kết hợp các tài sản sinh kế khác nhằm tạo ra kết quả sinh kế (thu nhập, thỏa mãn nhu cầu, thoát nghèo và không tái nghèo).
+-----------------------------------+
| Tác động từ môi trường ngoài |
| (Chính sách, thể chế, thị trường, |
| thiên tai, rủi ro) |
+-----------------+-----------------+
|
v
+-------------------+ +-------------------+ +--------------------+
| Tài sản sinh kế | | Chiến lược & hoạt | | Kết quả sinh kế |
| - Vốn con người |--->| động sinh kế |--->| - Thu nhập |
| (Trung tâm) | | (Kết hợp các nguồn| | - Nhu cầu cơ bản |
| - Vốn tài chính | | vốn) | | - Thoát nghèo & |
| - Vốn vật chất | +-------------------+ | không tái nghèo |
| - Vốn tự nhiên | +--------------------+
| - Vốn xã hội |
+-------------------+
Phương pháp nghiên cứu và dữ liệu
Luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:
Phương pháp định lượng:
- Mô hình hàm thu nhập Mincer mở rộng: Đánh giá tác động của trình độ chuyên môn kỹ thuật, học vấn và kinh nghiệm đến logarit thu nhập của các nhóm lao động:
- Lao động làm công hưởng lương;
- Lao động tự làm phi nông nghiệp;
- Lao động nghèo tự làm phi nông nghiệp;
- Lao động tự làm nông nghiệp.
- Mô hình xác suất Probit: Phân tích ảnh hưởng của trình độ giáo dục phổ thông và chuyên môn kỹ thuật của chủ hộ đến xác suất rơi vào tình trạng nghèo hoặc khả năng thoát nghèo của hộ gia đình, có kiểm soát các biến đặc điểm nhân khẩu, tài sản và khu vực địa lý.
- Thống kê mô tả, phân tích bảng chéo, so sánh chỉ số đếm đầu ($P_0$), khoảng cách nghèo ($P_1$), bình phương khoảng cách nghèo ($P_2$), tỷ lệ tái nghèo ($P_r$) và tỷ lệ thoát nghèo bền vững ($P_{se}$).
Phương pháp định tính:
Sử dụng phương pháp thu thập thông tin định tính thông qua phỏng vấn sâu cá nhân, thảo luận nhóm tập trung và phân tích các trường hợp điển hình về chiến lược sinh kế hộ nông thôn.
Nguồn dữ liệu:
- Dữ liệu thứ cấp: Bộ số liệu Điều tra mức sống hộ gia đình Việt Nam (VHLSS) các năm 2000, 2002, 2004, 2006, 2008 và 2010 do Tổng cục Thống kê thực hiện; các báo cáo và cơ sở dữ liệu của Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, Ngân hàng Phát triển Châu Á, Ngân hàng Thế giới.
- Dữ liệu sơ cấp: Khảo sát thực tế cấp hộ gia đình do tác giả thực hiện tại các địa bàn đại diện nhằm thu thập thông tin về kiến thức thực hành sản xuất, kỹ năng quản lý chi tiêu và khả năng ứng phó rủi ro thiên tai.
Nội dung chính theo từng chương
Chương 1: Cơ sở lý luận về mối quan hệ và vai trò của vốn con người trong giảm nghèo bền vững
Chương 1 tập trung chuẩn hóa hệ thống khái niệm và xây dựng cơ sở lý luận về cơ chế tác động của vốn con người đối với giảm nghèo bền vững. Luận án phân tích chi tiết các chuẩn nghèo áp dụng tại Việt Nam giai đoạn 2000–2015:
| Giai đoạn áp dụng |
Khu vực áp dụng |
Mức chuẩn nghèo quốc gia (đồng/người/tháng) |
| 2001 – 2005 |
Nông thôn miền núi, hải đảo |
80.000 |
|
Nông thôn đồng bằng |
100.000 |
|
Thành thị |
150.000 |
| 2006 – 2010 |
Nông thôn |
200.000 |
|
Thành thị |
260.000 |
| 2011 – 2015 |
Nông thôn |
400.000 |
|
Thành thị |
500.000 |
Song song với chuẩn nghèo quốc gia do Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội tham mưu ban hành, Tổng cục Thống kê áp dụng chuẩn nghèo lương thực thực phẩm (đảm bảo khẩu phần 2.100 Kcal/người/ngày) và chuẩn nghèo chung (bổ sung chi tiêu phi lương thực thực phẩm):
| Chỉ tiêu chuẩn nghèo TCTK |
Năm 2002 |
Năm 2004 |
Năm 2006 |
Năm 2008 |
Năm 2010 |
| Chuẩn nghèo lương thực thực phẩm (1.000 đ/người/năm) |
1.358 |
1.584 |
1.838 |
2.646 |
3.947 |
| Chuẩn nghèo chung (1.000 đ/người/năm) |
1.917 |
2.077 |
2.560 |
3.358 |
4.607 |
Tác giả luận giải bảy cơ chế thể hiện vai trò của vốn con người đối với giảm nghèo bền vững:
- Quyết định việc tiêu dùng, chi tiêu và nâng cao mức độ thỏa mãn các nhu cầu cơ bản;
- Định hướng và quyết định chiến lược sinh kế dài hạn của hộ gia đình;
- Quyết định phương thức tổ chức và tính hiệu quả của các hoạt động sinh kế;
- Quyết định khả năng nhận biết, thích ứng và điều chỉnh trước các biến động từ môi trường bên ngoài;
- Chi phối khả năng tiếp thu và ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất;
- Phát huy hiệu quả cao nhất khi có sự tương thích với các tài sản sinh kế khác và điều kiện thực tiễn;
- Kiến thức cụ thể và kỹ năng thực tế tích lũy từ đời sống có vai trò trực tiếp đối với giảm nghèo nông thôn.
Chương 2: Phương pháp nghiên cứu
Chương 2 trình bày chi tiết quy trình nghiên cứu, đối tượng khảo sát và kỹ thuật xử lý số liệu. Tác giả thiết lập khung phân tích định lượng dựa trên cơ sở dữ liệu VHLSS và mẫu khảo sát sơ cấp.
Quy trình nghiên cứu gồm:
- Phân tích thống kê mô tả mối tương quan giữa trình độ học vấn của chủ hộ với tình trạng sở hữu tài sản vật chất (nhà kiên cố, nước sạch, nhà tiêu hợp vệ sinh, phương tiện đi lại, phương tiện nghe nhìn).
- Thiết lập các phương trình hồi quy Mincer:
$$\ln(Y_i) = \alpha + \sum \beta_j D_{ji} + \gamma_1 Exp_i + \gamma_2 Exp_i^2 + \mu X_i + \varepsilon_i$$
Trong đó $Y_i$ là thu nhập, $D_{ji}$ là các biến giả đại diện cho các cấp độ bằng cấp chuyên môn kỹ thuật, $Exp_i$ là kinh nghiệm làm việc, $X_i$ là các biến kiểm soát.
- Thiết lập mô hình Probit đánh giá xác suất nghèo:
$$P(Y_i = 1 | X) = \Phi(X'\beta)$$
Trong đó biến phụ thuộc $Y_i = 1$ nếu hộ thuộc diện nghèo và $Y_i = 0$ nếu hộ không nghèo.
Chương 3: Phân tích thực trạng vai trò của vốn con người trong giảm nghèo bền vững ở Việt Nam giai đoạn 2000-2010
Chương 3 trình bày các kết quả thực nghiệm về thực trạng nghèo và vai trò của vốn con người:
Mối quan hệ giữa trình độ chủ hộ và mức độ thỏa mãn nhu cầu cơ bản:
Dữ liệu VHLSS 2010 cho thấy trình độ giáo dục của chủ hộ tỷ lệ thuận với tỷ lệ sử dụng nước sạch, hố xí hợp vệ sinh, tỷ lệ sở hữu nhà kiên cố và các phương tiện sinh hoạt. Hộ có chủ hộ tốt nghiệp trung học phổ thông trở lên có mức độ tiếp cận dịch vụ cơ bản vượt trội so với nhóm chủ hộ chưa tốt nghiệp tiểu học.
Ước lượng hồi quy hàm thu nhập Mincer:
Kết quả ước lượng cho thấy sự phân hóa rõ rệt giữa các khu vực việc làm:
- Đối với khu vực làm công hưởng lương và tự làm phi nông nghiệp: Bằng cấp chuyên môn kỹ thuật (sơ cấp, trung cấp, cao đẳng, đại học) có hệ số hồi quy dương và có ý nghĩa thống kê ở mức 1%, khẳng định bằng cấp giúp cải thiện rõ rệt thu nhập.
- Đối với khu vực tự làm nông nghiệp: Hệ số hồi quy của các cấp bằng chuyên môn kỹ thuật hầu hết không có ý nghĩa thống kê hoặc mang giá trị rất nhỏ. Điều này chứng minh bằng cấp chuyên môn kỹ thuật chưa đóng vai trò thúc đẩy thu nhập cho lao động tự làm nông nghiệp trong giai đoạn 2000–2010.
Ước lượng mô hình Probit về khả năng nghèo:
Kết quả hồi quy Probit khẳng định học vấn của chủ hộ làm giảm xác suất rơi vào nghèo đói. Tuy nhiên, mức độ giảm xác suất nghèo có sự khác biệt theo ngành nghề: tác động của trình độ giáo dục trong khu vực nông nghiệp đạt mức thấp nhất so với khu vực công nghiệp và dịch vụ.
Tác động của kiến thức và kỹ năng thực tế:
Khảo sát định tính và điều tra thực tế chỉ ra rằng đối với hộ nông dân, các kỹ năng cụ thể có tác động trực tiếp đến khả năng thoát nghèo bền vững gồm:
- Kỹ năng lập kế hoạch sản xuất và phân công lao động trong gia đình;
- Kỹ năng quản lý tài chính và cân đối chi tiêu sinh hoạt;
- Kiến thức nhận biết rủi ro thời tiết, dịch bệnh và kỹ năng chủ động ứng phó thiên tai.
Chương 4: Quan điểm và giải pháp nâng cao vai trò của vốn con người trong giảm nghèo bền vững đến năm 2020
Dựa trên kết quả phân tích thực trạng, Chương 4 đề xuất định hướng và hệ thống giải pháp:
Hệ thống quan điểm:
- Phát triển vốn con người cho người nghèo phải gắn liền với chuyển đổi sinh kế và cơ cấu việc làm tại địa phương.
- Nâng cao vốn con người là trách nhiệm chủ động của bản thân người nghèo kết hợp với sự hỗ trợ có điều kiện từ Nhà nước và xã hội.
- Chú trọng trang bị kỹ năng thực hành, kiến thức làm ăn cụ thể hơn là chạy theo bằng cấp hình thức.
Các nhóm giải pháp chủ yếu:
- Đổi mới phương thức tiếp cận nghèo: Chuyển dịch từ phương pháp đo lường đơn chiều theo thu nhập sang phương pháp đo lường nghèo đa chiều nhằm nhận diện chính xác các chiều thiếu hụt dịch vụ cơ bản.
- Tạo lập môi trường kết hợp tài sản sinh kế: Gắn chương trình đào tạo nghề với chính sách giao đất, cấp tín dụng ưu đãi và chuyển giao công nghệ sản xuất, tránh tình trạng đào tạo tách rời nguồn lực thực tế.
- Nâng cao vốn con người phù hợp với người nghèo: Điều chỉnh chương trình dạy nghề nông thôn theo hướng cầm tay chỉ việc, tập trung vào kỹ năng canh tác, quản lý chi tiêu và kỹ năng thích ứng rủi ro khí hậu.
Kiến nghị đối với các cơ quan quản lý nhà nước:
- Chính phủ: Hoàn thiện khung khổ pháp lý về chuẩn nghèo đa chiều giai đoạn sau 2015.
- Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội: Tái cấu trúc chương trình dạy nghề cho lao động nông thôn theo Quyết định 1956/QĐ-TTg, gắn đào tạo với nhu cầu thị trường lao động.
- Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn: Mở rộng mạng lưới khuyến nông cơ sở, tăng cường hướng dẫn kỹ thuật trực tiếp tại đồng ruộng.
- Bộ Giáo dục và Đào tạo: Đảm bảo công bằng trong tiếp cận giáo dục phổ thông, giảm tỷ lệ bỏ học ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
- Ngân hàng Chính sách xã hội: Lồng ghép tư vấn sử dụng vốn và quản lý tài chính hộ khi cung cấp tín dụng ưu đãi.
- Các tổ chức chính trị - xã hội (Hội Nông dân, Hội Phụ nữ, Hội Cựu chiến binh, Đoàn Thanh niên): Xây dựng các mô hình nhóm sinh kế tương trợ, chia sẻ kinh nghiệm sản xuất và quản lý kinh tế hộ.
Kết quả và những đóng góp mới
Đóng góp về mặt lý luận và phương pháp
- Tích hợp lý thuyết vốn con người vào khung phân tích sinh kế bền vững, xác định vốn con người là tài sản sinh kế trung tâm, có vai trò chủ động điều phối các tài sản sinh kế thụ động khác.
- Chuẩn hóa khái niệm giảm nghèo bền vững dưới góc độ sinh kế, xác định đây là trạng thái thỏa mãn nhu cầu cơ bản vượt chuẩn và duy trì ổn định trước các cú sốc.
- Luận giải hệ thống bảy cơ chế tác động của vốn con người đến kết quả sinh kế và giảm nghèo bền vững.
- Mở rộng phạm vi ứng dụng mô hình hàm thu nhập Mincer để kiểm định thực nghiệm riêng biệt cho khu vực tự làm nông nghiệp và phi nông nghiệp tại Việt Nam.
- Ứng dụng mô hình Probit đánh giá định lượng mức độ tác động của trình độ giáo dục đến xác suất nghèo của hộ gia đình theo từng khu vực việc làm.
Phát hiện thực tiễn và đề xuất chính sách
- Chứng minh bằng số liệu thực nghiệm rằng bằng cấp chuyên môn kỹ thuật không có tác động tích cực đối với thu nhập của nhóm lao động tự làm nông nghiệp trong giai đoạn 2000–2010.
- Chỉ ra mức độ tác động của giáo dục phổ thông đến khả năng thoát nghèo trong khu vực sản xuất nông nghiệp đạt mức thấp nhất so với các khu vực kinh tế khác.
- Xác định các kiến thức cụ thể và kỹ năng thực tế (quản lý chi tiêu, lập kế hoạch mùa vụ, ứng phó rủi ro) có ảnh hưởng trực tiếp và mạnh mẽ hơn bằng cấp chính quy đối với mục tiêu thoát nghèo bền vững tại nông thôn.
- Khẳng định vốn con người chỉ phát huy vai trò khi được đặt trong mối quan hệ đồng bộ với vốn đất đai, vốn tài chính và môi trường thể chế thuận lợi.
- Đề xuất đổi mới tiếp cận giảm nghèo sang đo lường đa chiều và điều chỉnh trọng tâm chính sách hỗ trợ nâng cao năng lực thực hành cho người nghèo.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
Hạn chế của luận án:
- Dữ liệu định lượng thứ cấp dừng lại ở mốc điều tra VHLSS năm 2010 do giới hạn thời điểm hoàn thành công trình (2014).
- Các chỉ tiêu khảo sát sơ cấp về kỹ năng cụ thể và kiến thức thực hành tập trung chủ yếu tại một số địa bàn nông thôn đại diện, chưa bao phủ toàn bộ các tiểu vùng sinh thái đặc thù trên cả nước.
Hướng nghiên cứu tiếp theo:
- Cập nhật chuỗi dữ liệu VHLSS giai đoạn sau 2010 để đánh giá biến động vai trò của vốn con người trong bối cảnh chuẩn nghèo đa chiều chính thức được áp dụng.
- Đánh giá tác động dài hạn của Đề án đào tạo nghề cho lao động nông thôn theo Quyết định 1956/QĐ-TTg đến chuyển dịch cơ cấu việc làm và thu nhập hộ gia đình.
Giá trị tham khảo
Luận án có giá trị tham khảo chuyên môn đối với:
- Nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên chuyên ngành Kinh tế lao động, Kinh tế phát triển, An sinh xã hội trong việc vận dụng khung phân tích sinh kế và kỹ thuật kinh tế lượng (Mincer, Probit).
- Cán bộ quản lý và hoạch định chính sách tại Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội, Văn phòng Quốc gia về Giảm nghèo, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn trong việc thiết kế các chính sách dạy nghề và giảm nghèo đa chiều.
- Cán bộ điều hành tại Ngân hàng Chính sách xã hội và các tổ chức đoàn thể trong việc xây dựng quy trình lồng ghép hỗ trợ kỹ thuật và quản lý tài chính cùng các gói tín dụng vi mô.
Câu hỏi thường gặp
1. Luận án định nghĩa vốn con người và giảm nghèo bền vững như thế nào?
Luận án định nghĩa vốn con người là tập hợp các kiến thức, khả năng, kỹ năng mà con người tích lũy được. Giảm nghèo bền vững là tình trạng dân cư đạt được mức độ thỏa mãn các nhu cầu cơ bản hoặc mức thu nhập cao hơn chuẩn nghèo và duy trì được mức độ đó ngay cả khi gặp phải các cú sốc hay rủi ro.
2. Kết quả hồi quy hàm Mincer đối với lao động tự làm nông nghiệp cho thấy điều gì?
Kết quả ước lượng cho thấy hệ số tương quan giữa bằng cấp chuyên môn kỹ thuật với thu nhập của lao động tự làm nông nghiệp không có ý nghĩa thống kê trong giai đoạn 2000–2010, phản ánh việc nâng cao bằng cấp thuần túy không giúp cải thiện thu nhập trong khu vực này.
3. Tại sao tác động của trình độ giáo dục đến khả năng thoát nghèo trong nông nghiệp lại thấp hơn các ngành khác?
Do phương thức sản xuất nông nghiệp truyền thống đòi hỏi kỹ năng thực hành và kinh nghiệm canh tác cụ thể hơn là kiến thức học thuật tổng quát, đồng thời thiếu sự hỗ trợ đồng bộ về vốn đất đai và công nghệ để phát huy kiến thức giáo dục phổ thông.
4. Những kỹ năng thực tế nào có tác động lớn nhất đến giảm nghèo nông thôn?
Các kỹ năng có tác động mạnh mẽ nhất gồm: kỹ năng lập kế hoạch sản xuất và phân công lao động trong hộ, kỹ năng quản lý chi tiêu và tiết kiệm tài chính gia đình, và kỹ năng chủ động nhận biết, phòng chống rủi ro thiên tai dịch bệnh.
5. Luận án kiến nghị gì về cách tiếp cận chính sách giảm nghèo?
Luận án kiến nghị chuyển đổi từ phương thức đo lường nghèo đơn chiều dựa trên thu nhập sang phương thức đo lường nghèo đa chiều, đồng thời chuyển trọng tâm hỗ trợ đào tạo nghề từ cấp bằng sang bồi dưỡng kỹ năng thực hành và kiến thức sinh kế cụ thể.
Kết luận
Luận án của nghiên cứu sinh Thái Phúc Thành đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về vai trò của vốn con người trong giảm nghèo bền vững thông qua việc tích hợp lý thuyết vốn con người vào khung phân tích sinh kế. Bằng các mô hình kinh tế lượng Mincer và Probit trên dữ liệu giai đoạn 2000–2010, tác giả đã chứng minh thực nghiệm rằng bằng cấp chuyên môn kỹ thuật chưa tạo ra tác động tích cực đến thu nhập của lao động tự làm nông nghiệp, trong khi các kỹ năng thực hành cụ thể lại đóng vai trò quyết định. Công trình cung cấp luận cứ khoa học vững chắc cho việc đổi mới chính sách giảm nghèo đa chiều và nâng cao hiệu quả đào tạo nghề nông thôn tại Việt Nam.
